Кіріспе

Терракота, сондай-ақ терракота немесе терракота (ˌtɛrraˈkɔtta; латын тілінен terra cocta – «қызыл қыш») – кейбір контекстерде қыш ыдыстарды атау үшін қолданылатын термин. Бұл қыш негізіндегі, шыныланбаған керамика, салыстырмалы түрде төмен температурада күйдіріледі. Археология және өнер тарихында «терракота» сөзі көбінесе тоқыма салмақтары және құмырашы дөңгелегінде жасалмаған мүсіндер сияқты заттарды сипаттау үшін қолданылады, ал дөңгелекте жасалған ыдыстар мен басқа да осы материалдан жасалған заттар «қыш ыдыс» деп аталады; терминнің таңдалуы нысанның түріне, материалға немесе жасалу әдісіне емес, байланысты. Терракота сонымен қатар көптеген терракоталардың табиғи қоңыр-сары түсін де білдіреді. Шыныланған архитектуралық терракота және оның шыныланбаған түрі ғимараттардың сыртқы қаптамасы ретінде Шығыс Азияда ғасырлар бойы қолданылған, ал 19 ғасырда Батыста танымал болды. Архитектуралық терракота – Еуропаның классикалық архитектурасында, сондай-ақ ежелгі Таяу Шығыста ғибадатханалар мен басқа да ғимараттардың сыртқы келбетіне үлкен әсер еткен антефикс және қаптама сияқты әсем керамикалық элементтерді де қамтиды. Бұл мақалада терракотаның скульптурадағы орта ретіндегі мағынасы, мысалы, Терракота армиясы және гректердің терракота мүсіндері, сондай-ақ сәулеттік әшекейлері қарастырылады. Шығыс Азия және Еуропаның фарфордан жасалған мүсіндері туралы ақпарат берілмейді.

Өндіріс

Терракота балшықтарын отқа жағар алдында пішіндеу оңай. Артефактілер "қосымша" әдіспен, өсіп келе жатқан бөліктерге балшық бөліктерін қосу арқылы немесе "азайту" әдіспен, пышақ немесе ұқсас құралмен қатты балшықтан кесіп жасалуы мүмкін. Кейде осы екі әдіс бірге қолданылады: негізгі пішін жасалып, содан кейін бөлшектерді шығару үшін белгілі бір жерлерде алып тастау немесе қосымша балшық қосу арқылы бөлшектер жасалады. Басқа да көп қолданылатын пішіндеу әдістеріне лақтыру және балшық құю жатады. Кептіргеннен кейін балшық пешке немесе шұңқырға жанғыш материалдың үстіне қойылып, содан кейін отқа жағылады. Әдеттегі отқа жағу температурасы шамамен 600°C, бірақ тарихи және археологиялық үлгілерде бұл температура төмен болуы мүмкін. Бұл процесте балшықтағы темір мазмұны оттегімен әрекеттеседі, нәтижесінде терракота балшықтарының әйгілі қызғылт түсі пайда болады. Дегенмен, жалпы түсі сары, қызғылт сары, күйдірілген қыш, қызыл, қызғылт, сұр немесе қоңыр сияқты әртүрлі болуы мүмкін. Боялған (көп түсті) терракота әдетте алдымен жұқа ғып жусанмен жабылады, содан кейін боялады. Ол кеңінен қолданылады, бірақ тек ішкі жағдайларға ғана жарамды және керамикалық глазурьдегі немесе астындағы бояуларға қарағанда әлдеқайда аз беріктігі бар. Батыста терракотадан жасалған мүсіндер 18 ғасырға дейін көбінесе "жаңа" күйінде қалдырылмайтын.

Өнер тарихында

Терракотадан жасалған әйел мүсіндері археологтар тарапынан Мохенджо-Даро қаласының (Пакистан) қазбаларында (б.з.д. 3000–1500 ж.) табылды. Фаллостың пішінді тастармен бірге, бұл мүсіндер құнарлылыққа байланысты культ болған болуы мүмкін. Берни рельефі – б.з.д. 1950 жылға жатпайтын ежелгі Месопотамиядан табылған керемет терракоталық тақташа. Мезоамерикадағы Ольмек мүсіндерінің көп бөлігі терракотадан жасалған. Ежелгі Египетте көптеген ушабти мүрделік мүсіндері де терракотадан жасалған. Ежелгі гректердің Танагра мүсіндері – эллинистік кезеңде кеңінен қолжетімді болған, көбінесе сәндік мақсатта қолданылған, сериялық өндіріспен жасалған терракота мүсіндері. Олар гректердегі терракота мүсіндерінің кең ауқымына жатты, оларға Афродита Хейл сияқты үлкен және жоғары сапалы туындылар да кірді. Римдіктер де көптеген шағын мүсіндер жасады, олар көбінесе діни мақсатта, культ мүсіндері немесе храмдарды безендіру үшін пайдаланылды. Этруск өнерінде тасқа қарағанда терракота жиі қолданылды, тіпті үлкен мүсіндер үшін де, мысалы, Веидің Аполлоны және Ерлі-зайыптылардың саркофагы. Кампана рельефтері – ежелгі Римдегі терракота рельефтері, олар негізінен ғимараттардың сыртқы жағына фриздер жасау үшін, тасқа қарағанда арзан балама ретінде қолданылды. Үнді мүсіншілігі Инд өркениетінің бастапқы кезеңдерінен бастап терракотаны кеңінен пайдаланды (тас және металл мүсіндері сирек кездесетін), ал күрделі аймақтарда б.з.б. I ғасырға қарай қалыптарды пайдалануға көшті. Бұл салыстырмалы түрде үлкен, тікелей өмірлік мүсіндер жасауға мүмкіндік берді, әсіресе Гупта дәуірінде және одан кейінгі ғасырларда. Банкура аттары сияқты халық мүсіндерінің бірнеше күшті жергілікті дәстүрлері бүгінге дейін сақталған. Колониялық кезеңге дейінгі Батыс Африка мүсіншілігінде де терракота кеңінен қолданылды. Әлемнің осы бөлігінде терракота өнерін өндіруге ең танымал аймақтар – Нигерияның орталық және солтүстік-орталық бөлігіндегі Нок мәдениеті, Нигерияның батыс және оңтүстік бөлігіндегі Ифе/Бенин мәдени аймағы (өте реалистік мүсіндерімен де танымал) және шығыс Нигерияның Игбо мәдени аймағы, терракота керамикасында ерекше көзге түсті. Бұл байланысты, бірақ бөлек дәстүрлер аймақта қола және мыс мүсіншілігінің дамыған мектептерін тудырды. Қытай мүсіншілігінде ерте заманнан бері терракота, шынымен және бояусыз кеңінен қолданылды. 209–210 ж.б.з.д. император Цинь Ши Хуанның әйгілі терракота армиясы ерекше болды, ал екі мың жыл бұрын бейіттерде және басқа жерлерде рельефтер жиі кездесетін. Кейінгі буддалық мүсіндер көбінесе боялған және шыныланған терракотадан жасалған, олардың ең танымал мысалдарының бірі – 1150–1250 жылдарға жатпайтын Исиан шыныланған керамикалық луохандары, қазір Батыс музейлерінде сақталуда. Хан әулетінің кезеңінен сақталған кірпіштен салынған қабірлердің ішкі қабырғалары бір бетінен безендірілген кірпіштермен жабылған, техникаға қалыпты рельефтер кірді. Кейінгі қабірлерде өмірден кейінгі өмірге арналған қорғаушы рухтар, жануарлар және құлдардың көптеген мүсіндері болды, соның ішінде Тан әулетінің әйгілі жылқылары. Терминологиялық тұрғыдан алғанда, бұлар терракота деп аталмауы мүмкін. Еуропаның ортағасырлық өнерінде терракота мүсіндері 14 ғасырдың соңына дейін сирек қолданылды, содан кейін Германияның кейбір аймақтарындағы халықаралық готика шеберханаларында пайдалануға кірісті. Мақаланың басында Богемиядан бейнеленген Мәриям сол жерден белгілі жалғыз үлгі болып табылады. Олар бастапқыда боялған, бірақ қазір ауа райының әсерінен бояуы жоғалған. 18 ғасырда ұзақ уақыт бойы дайындық саздық модельдері немесе макеттер үшін қолданылған, бірақ шыныланбаған терракота шағын мүсіндер үшін, соның ішінде портреттік бюсттер үшін де сәнге енді. Бұл кескінді материалдарға қарағанда жұмыс істеу әлдеқайда оңай болды және суретшіге еркін әдіспен жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Клод Мишель (1738–1814), Клодион деп танылған, Франциядағы ықпалды пионер болды. Англияда жұмыс істеген фламанд портрет мүсіншісі Джон Майкл Рисбрак (1694–1770) өзінің терракота модельдерін тастан жасалған үлкен жұмыстар үшін сатты және тек терракотадан бюсттер жасады. Келесі ғасырда француз мүсіншісі Альберт Эрнест Карьер Беллюз көптеген терракота туындыларын жасады, бірақ ең танымал – Гипподамеяның ұрлануы, грек мифологиялық көрінісін бейнелейтін туынды.

Сәулет

Терракота плиткасының әлемнің көптеген аймақтарында ұзақ тарихы бар. Көптеген ежелгі және дәстүрлі шатыр стилінде, қарапайым шатыр плиткаларынан гөрі, қытай императорлық шатырларының әшекейлері және батыс классикалық архитектурасының антефикс сияқты күрделі мүсіндік элементтер болған. Үндістанда Батыс Бенгалия терракота ғибадатханаларын жасауда ерекше көзге түсті, ондағы мүсіндік безендіру негізгі кірпіш құрылысының материалынан жасалған. 19 ғасырда сәулетшілер ғимараттарды терракотамен безендірудің мүмкіндіктерін қайта бағалады, көбінесе қалың терракота бөліктерін және тегіс емес беттерді пайдаланды. Америкалық сәулетші Луис Салливан өзінің әсем эмальдалған терракота әшекейлерімен танымал, мұндай дизайнды басқа материалдарда жасау мүмкін емес еді. Англияның Виктория дәуіріндегі Бирмингем қаласының ғимараттарында терракота және плитка кеңінен қолданылды. Терракота – табиғаттың құбылыстарына төзімді керемет материал ретінде насибaталды. Дегенмен, терракота судың сіңуінен, немесе сыртқы факторларға ұшыраудан зақымдануы мүмкін, сондай-ақ дұрыс емес жобалау немесе орнату салдарынан бұзылуы да мүмкін. Материалдың беріктігіне артық сенім дизайн мен орындалудағы кемшіліктерге әкелді, ал материалға күтім қажет емес деген сенім оның беделін түсірді. 1930 жылға қарай бетонды және модернистік архитектураның кеңінен қолданылуы архитектурада терракотаның қолданылуын азайтты. Ол «қызылданған, отта пісірілген саз блоктары және қалыпталған әшекейлі құрылыс элементтері» деп анықталды. Терракота плиткалары да ежелгі заманнан бері едендерге кеңінен қолданылып келеді. Терракота еден плиткасының сапасы саздың қолайлылығына, өндіріс әдістеріне (пеште пісірілген плитка күнде пісірілгенге қарағанда берік болады) және терракота плиткасының жабық емес болуына байланысты.

Мүсіндік өнердің артықшылықтары

Бронз мүсінімен салыстырғанда, терракотта дайын туынды жасау үшін әлдеқайда қарапайым және жылдам процесті пайдаланады, сонымен қатар материалдық шығындар да төмен болады. Модельдеу жұмысы жеңіл, көбінесе шектеулі пышақтар мен ағаштан жасалған пішіндеу құралдарымен, бірақ негізінен саусақтарды қолдану арқылы суретшіге еркін және икемді тәсілде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мысалы, тасқа мүсіндеу қиын шаш немесе киім сияқты ұсақ бөлшектер терракоттадан оңай жасалады, ал кейде драперия жұқа саз қабаттарынан жасалып, шынайы әсерге қол жеткізуді жеңілдетеді. Көптеген бірдей туындыларды өндіру үшін қайта пайдаланылатын қалыптар жасау әдістерін қолдануға болады. Мрамор мүсіндерімен және басқа да тас бұйымдарымен салыстырғанда, дайын өнім әлдеқайда жеңіл, одан әрі боялып, глазурь жағылып, металл патинасының түсін немесе берік имитациясын жасауға болады. Сыртқы қолдануға арналған берік туындыларға қалыңдық қажет, сондықтан олар ауыр болады, ал материалдың қысқаруынан жарылудың алдын алу үшін аяқталмаған бөлшекті кептіруге көбірек көңіл бөлу керек. Құрылымдық ескеретін мәселелер тас мүсініне қатысты талаптармен ұқсас; терракоттаға жүктеме мөлшері шектеулі, ал тік тұрған фигуралардың терракотта мүсіндері, қосымша құрылымдық қолдау болмаса, нақты өлшемнен әлдеқайда кіші болып шектеледі. Бұл сондай-ақ үлкен фигураларды пісірудің өте қиын екендігіне байланысты, сақталған үлгілерде көбінесе иілу немесе жарықтар кездеседі. Исиан фигуралары бірнеше бөлікке бөлініп пісірілген, ал құрылысты бірге ұстау үшін ішінде темір таяқшалар орналасқан.

Тарих

Терракота Хараппа өркениетінен бері өнердің құралы болып келеді. Бірақ әр дәуірде қолданылған техникалар әртүрлі болды. Маури дәуірінде олар негізінен ана құдайлардың мүсіндері болған, бұл өнімділікке қатысты культті көрсетеді. Бетіне қалыптар қолданылса, денесі қолмен жасалған. Шунга дәуірінде бүкіл мүсінді жасау үшін бір қалып пайдаланылды және пісіру уақытына қарай түсі қызылдан ақшыл-жеміш түсіне дейін өзгерді. Сатаваханалар екі түрлі қалыпты қолданды – біреуі алдыңғы, екіншісі артқы жағына арналған. Әр қалыпқа бір мөлшерде саз салып, оларды біріктіріп, кейбір бұйымдарды ішінен бос қалпында жасады. Кейбір Сатавахана терракота бұйымдарында екі қалыпты біріктіретін жұқа саз жолағы бар. Бұл техника римдіктерден алынған болуы мүмкін және елдің басқа еш жерінде кездеспейді.

Қазіргі

Терракота өнерін жасау және оны өндіру бүгінде Үндістанның бірнеше штаттарында жалғасуда. Қазіргі уақытта бұл практиканы жалғастыратын негізгі орталықтарға Батыс Бенгалия, Бихар, Жаркханд, Раджастан және Тамил Наду кіреді. Батыс Бенгалияның Бишнупур қаласындағы ғибадатханалардағы терракоталық ою-өрнектер күрделі бөлшектерімен танымал. Банкура аты да өте танымал және Бенгалия терракота мектебіне жатады. Мадхья-Прадеш бүгінде терракота өнерінің ең ірі өндіріс орталықтарының бірі. Бастар аймағының тайпалары осы бай дәстүрді одан әрі дамытуда. Олар жануарлар мен құстардың күрделі мүсіндерін жасайды. Гуджаратта қолмен боялған қыш және терракота бұйымдары кең таралған. Тамил Надудағы Айянар культі толық өлшемдегі терракота мүсіндерімен байланысты. Дәстүрлі терракота мүсіндері, көбінесе діни мазмұндағы мүсіндер, жасалуда. Бұл қолөнерге деген сұраныс маусымдық сипатта болады, егін жинау мейрамында жаңа қыш ыдыстар мен құдайлардың мүсіндеріне қажеттілік туғанда ең жоғары деңгейге жетеді. Жылдың қалған уақытында қолөнершілер ауыл шаруашылығымен немесе басқа да табыс көздерімен айналысады. Дизайндар көбінесе қайталанады, өйткені қолөнершілер әртүрлі тақырыптар үшін ұқсас рельефтер мен техникаларды қолданады. Тұтынушы әр туындының тақырыбы мен мақсатын ұсынады. Бұл қолөнер композиция мен тақырыпты терең түсінуді, сондай-ақ шыдамдылықпен әрбір плакетке ерекше сипат беру шеберлігін қажет етеді. Мұраны сақтау мақсатында Үндістан үкіметі Нью-Делиде Үнді терракотасының Санскрити мұражайын құрды. Бұл бастама әртүрлі субконтиненттік аймақтар мен кезеңдерден алынған терракота туындыларын көрсете отырып, осы саланың дамуына ықпал етеді. Үнді терракота мектебі Инд цивилизациясынан бастап қазіргі заманға дейін әртүрлі стильдерді, техникаларды, әдістерді, доктриналарды және грамматикалық ережелерді қамтиды. Ол реализмнен абстракцияға дейінгі әртүрлі мектептер мен дәстүрлерден қарыз алады. 2010 жылы Үндістан пошта қызметі бұл өнердің байлығын және Үндістанның көркемдік дәстүріндегі оның тарихи рөлін еске түсіретін марка шығарды. Маркада қолөнер мұражайынан алынған терракота қуыршағы бейнеленген.