Кіріспе

Түсті кішкентай плиткалардан жасалған сурет – сәндік өнер.

Мозаика – боялған тас, шыны немесе керамикадан жасалған, гипс немесе цементпен бекітілген және бетін жабатын кішкентай, дұрыс немесе бей-рет тәрізді бөлшектерден құралған сурет немесе өрнек. Мозаикалар көбінесе еден мен қабырғаларды безендіру үшін қолданылады және ежелгі Рим әлемінде ерекше танымал болды. Бүгінде мозаикаға қабырға суреттері мен тас жолдар ғана емес, сонымен қатар көркем туындылар, қолөнер, өнеркәсіптік және құрылыс салалары да жатады. Мозаиканың тарихы ұзақ, ол Месопотамияда б.з.д. 3 мың жылдықта басталады. Микендік Грекиядағы Тиринтте тас мозаикалар жасалған, ал классикалық дәуірде, Ежелгі Грецияда да, Ежелгі Римде де өрнектер мен суреттері бар мозаикалар кеңінен таралды. 4-ші ғасырдан бастап ерте христиан шіркеулері қабырғалар мен төбелерін мозаикамен безендірді. Мозаика өнері 6-шы мен 15-ші ғасырларда Византия империясында гүлденді, бұл дәстүрді 12-ші ғасырда Сицилияның Норман Корольдігі, Шығыс мәдениетіне жақын Венеция Республикасы және Русь қабылдады. Ренессанс дәуірінде мозаика сәннен шықты, бірақ Рафаэль сияқты суретшілер бұл ескі техниканы қолдануды жалғастырды. Римдік және Византиялық әсерінен яһуди суретшілері Таяу Шығыстағы 5-ші және 6-шы ғасырлардағы синагогтарды еден мозаикасымен безендірді. Адам бейнесі көбінесе жоқ болатын фигуративтік мозаика, ерте ислам өнерінде діни ғимараттар мен сарайларда кеңінен қолданылды, соның ішінде исламның алғашқы маңызды діни құрылысы – Иерусалимдегі Құбыла мешіті және Дамаскідегі Омейяд мешіті. Мұндай мозаикалар 8-ші ғасырдан кейін ислам әлемінде сәннен шықты, бірақ zellij сияқты техникалардағы геометриялық өрнектер көптеген аймақтарда танымал болып қала береді. Қазіргі заманғы мозаикаларды әлемнің түкпір-түкпіріндегі суретшілер мен қолөнершілер жасайды. Дәстүрлі тас, керамикалық тесералар, эмальданған және боялған шыныдан басқа, сонымен қатар қабықтар, моншақтар, әшекейлер, тізбектер, тісті дөңгелектер, монеталар және әсем әшекейлер де қолданылуы мүмкін.

Мозаика материалдары

Дәстүрлі мозаикалар түрлі түсті тас немесе қолмен жасалған шыны эмальдің шамалы төртбұрышты кішкентай бөліктерінен жасалады, олар тессера деп аталады. Ең алғашқы мозаикалар еденді нығайту үшін қолданылған табиғи кесек тастардан жасалған. Мозаикалық қаптау (заттарды мозаикалық шынымен жабу) жұқа эмальды шынымен және жарық өткізбейтін боялған шынымен жасалады. Қазіргі заманғы мозаика өнері кез келген материалдан, кез келген өлшемдегі оюлы тастардан, бөтелке қақпақтарынан және кездейсоқ табылған заттардан жасалады.

Тарих

Түрлі материалдардан жасалған мозаиканың ең ерте белгілі мысалдары Месопотамиядағы Абрадағы ғибадатхана ғимаратында табылды және б.з.д. III мыңжылдықтың екінші жартысына жатады. Олар түрлі түсті тастардан, қабықшалардан және азудан тұрады. Суза және Чогха Занбилдегі қазбалар шамамен б.з.д. 1500 жылға дейін жасалған алғашқы глазурланған плиткалардың бар екенін көрсетеді. Дегенмен, мозаика өрнектері Сасанид империясы мен Римнің ықпалы кезінде ғана қолданыла бастады.

Грек және римдік

Тиринсте қола дәуіріндегі қиыршық тас мозаикалар табылды; б.з.д. 4 ғасырындағы мозаикалар Македонияның Эгей қаласындағы сарайда табылды, ал 1916 жылы Албанияның Дуррес қаласында табылған Дуррес сұлулығының мозаикасы ертедегі бейнелі үлгі болып табылады; грек бейнелі стилі негізінен б.з.д. 3 ғасырда қалыптасқан. Мифологиялық сюжеттер немесе байлардың аң аулауы немесе басқа да қызығушылықтарын бейнелейтін көріністер үлкен геометриялық суреттеменің орталық бөлігі ретінде танымал болды, шекаралары айқын ерекшеленді. Плиний Ескісі Пергамондық суретші Сосустың есімін атап, оның тойдан кейін еденге тасталған тағам мен ыдыстан су ішкен көгершіндер тобын бейнелейтін мозаикасын сипаттағанын айтады. Бұл екі сюжет те кеңінен көшірілді. Грек бейнелі мозаикалары суреттерді көшіріп немесе бейімдеуі мүмкін еді, бұл әлдеқайда беделді өнер түрі, ал бұл стильді римдіктер ынтамен қабылдады, сондықтан үлкен еден мозаикалары эллиндік виллалар мен Британиядан Дура-Европосқа дейінгі римдік тұрғын үйлердің едендерін көркейтті. Римдік мозаика шеберлерінің көптеген есімдері грекше жазылған, бұл олардың империя бойынша жоғары сапалы жұмыс істегенін көрсетеді. Әрине, қарапайым шеберлердің көпшілігі құлдар болды. Керемет мозаикалық едендер Солтүстік Африкадағы римдік виллаларда, Карфаген сияқты жерлерде кездеседі және оларды әлі күнге дейін Тунистегі Бардо мұражайындағы кең жинақта көруге болады. Грек-рим мозаикасында екі негізгі техника болды: opus vermiculatum ұсақ тессераларды, әдетте 4 миллиметрлік немесе одан кіші кубтарды қолданды және шеберханаларда салыстырмалы түрде кішкентай панельдерде жасалды, олар уақытша тіреуге жабыстырылып, құрылыс орнына жеткізілді. Кішкентай тессералар өте егжей-тегжейлі бейнелеуге және сурет салудың иллюзионизміне жақындауға мүмкіндік берді. Көбінесе эмблемата деп аталатын шағын панельдер қабырғаларға немесе ірі еден мозаикасының ең жарқын бөлігі ретінде кішігірім жұмыстарға енгізілді. Көбінесе қолданылатын техника - opus tessellatum, үлкен тессераларды қолдана отырып, тікелей құрылыс орнында салынатын. Ақ фонға қара түс қолданылатын ерекше итальяндық стиль де болды, бұл толық түсті жұмыстан арзан екені сөзсіз. Римде Нерон мен оның сәулетшілері 64 жылы салынған Домус Ауреанаң қабырғалары мен төбелерінің кейбір бөліктерін мозаикамен жапты, сондай-ақ қабырға мозаикалары Помпейде және оның маңындағы жерлерде де кездеседі. Бірақ бейнелі қабырға мозаикалары христиан дәуірінде ғана кең таралғаны көрінеді. Императорлық отбасының бірінің немесе бірнеше мүшесінің кесенесі ретінде қызмет еткен Санта-Констанцаның римдік шіркеуінде дөңгелек күмбезде діни мозаикалармен қатар сәндік тұрмыстық төбе мозаикалары бар, олар сол заманғы сарай безенуінің стилін көрсетеді. Сицилиядағы Пьяцца Армерина маңындағы Вилла Романа дель Казале мозаикалары - әлемдегі ең үлкен римдік мозаикалар жиынтығы және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы ретінде қорғалған. Император Максимианға тиесілі болған үлкен вилла рустика негізінен 4 ғасырдың басында салынған. Мозаикалар 12 ғасырда болған жер сілкінісі кезінде 700 жыл бойы қорғалған. Ең маңызды туындылар - цирк көрінісі, 64 метрлік Ұлы аң аулау көрінісі, Кішкентай аң аулау, Геркулестің еңбегі және әйгілі Бикинидегі қыздар, әйелдердің 20 ғасырдың бикинилеріне ұқсайтын киімдермен спорттық жаттығулар жасап тұрғанын көрсетеді. Перистиль, императорлық пәтерлер және термалар да әшекейлік және мифологиялық мозаикалармен безендірілген. Сицилиядағы римдік мозаика өнерінің басқа да маңызды үлгілері Палермодағы Пьяцца Витторияда екі үйдің қазба жұмыстары кезінде табылған. Онда бейнеленген ең маңызды көріністер - Орфей мозаикасы, Ұлы Александрдың аң аулауы және Төрт маусым. 1913 жылы Ливияның Злитен қаласында гладиаторлық жарыстар, аң аулау және күнделікті өмірден алынған көптеген көріністерімен танымал болған римдік мозаика - Злитен мозаикасы табылды. 2000 жылы Ливияның Лептис Магна қаласында жұмыс істейтін археологтар б.з.д. 1-ші немесе 2-ші ғасырында жасалған бес түрлі-түсті мозаиканың 30 футтық бөлігін ашты. Мозаикада серікпен күресіп жатқан жауынгер, төрт жігіт жабайы бұқаны жерге құлатып жатқан және шаршаған гладиатор өлген қарсыласына қарап отырған көріністер бейнеленген. Мозаикалар римдік вилланың ванна үйіндегі суық бассейннің қабырғаларын безендірген. Ғалымдар гладиатор мозаикасын мозаика өнерінің ең керемет үлгілерінің бірі деп санайды - "Помпейдегі Александр мозаикасымен сапасы тең шедевр". Римдік мозаиканың бір түрі асаротон (грекше "сүріп тасталмаған еден") деп аталды. Ол бай үйлердің едендеріндегі тойдан қалған тағамдарды троп-л'œil стилінде бейнелейтін.

Ертедегі христиандық өнер

IV ғасырдың соңында христиан базиликалары салынып жатқанда, қабырғалар мен төбелердегі мозаикалар христиандық мақсаттарға бейімделді. Христиан базиликаларының ең алғашқы үлгілері сақталмаған, бірақ Санта-Констанца мен Санта-Пудженциана мозаикалары, екеуі де 4 ғасырдан жеткен, әлі де бар. Санта-Констанцаның амбулаториясындағы шарап жасаумен айналысатын путтилер классикалық дәстүрді сақтайды, себебі олар трансформацияны немесе өзгерісті білдіретін Бахус мерекесін бейнелейді, сондықтан бұл ғимараттың бастапқы мақсаты – кесене үшін лайықты. Константиннің тағы бір маңызды базиликасында, Бейт-Лехемдегі Мәсіх туған шіркеуінде, римдік геометриялық ою-өрнектермен безенген еденнің бір бөлігі сақталған. Санкт-Петер базиликасының астындағы криптаның жанында орналасқан, «Джулилер қабірі» деп аталатын 4 ғасырға жататын күмбезді қабірдің қабырғалары мен төбесіндегі мозаикалар христиандық тұрғысынан түсіндірілген. Салоникадағы Галерийдің Ротондасы IV ғасырда христиан шіркеуіне айналдырылып, жоғары көркемдік деңгейдегі мозаикалармен безендірілді. Бастапқы әшекейлеудің тек фрагменттері ғана сақталған, әсіресе күрделі сәулеттік қиялдардың алдында қолдарын дұғаға көтерген қасиеттілерді бейнелейтін жолақ. Келесі ғасырда Равенна, Батыс Рим империясының астанасы, Римнің соңғы кезеңіндегі мозаика өнерінің орталығына айналды (толық мәліметтерді Равенна бөлімінен қараңыз). IV ғасырда Милан да батыс империясының астанасы болды. Сан-Лоренцо базиликасының Аквилин шіркеуіндегі IV ғасырдың соңы мен V ғасырдың басында жасалған мозаикаларда Мәсіх пен елшілер, сондай-ақ Илияның ұрлануы бейнеленген; бұл мозаикалар жарқын түстерімен, натурализмімен және классикалық тәртіп пен пропорция қағидаларын сақтауымен ерекшеленеді. Сант-Амброджо базиликасының сақталған апсида мозаикасы, Мәсіхтің қасиетті Гервасий мен қасиетті Протасийдің және періштелердің арасында алтын фон алдында таққа отырғанын көрсетеді. Бұл мозаика 5 және 8 ғасырларға жатады, бірақ кейін көп рет қалпына келтірілген. 15 ғасырда бұзылған базиликаның баптистериясында алтын жапырақпен жабылған тесералармен әшекейленген күмбез болды, ол жерден қазба жұмыстары кезінде көп мөлшерде табылған. Сан-Витторе-ин-Сьель-Доро кішкентай ғибадатханасы, қазір Сант-Амброджио шіркеуі, V ғасырдың екінші жартысынан бастап мозаикамен жабылған әр бетімен ерекшеленеді. Сент-Виктор алтын күмбездің ортасында бейнеленген, ал қасиеттілердің суреттері көк түстегі фон алдында қабырғаларда көрсетілген. Төменгі шпандельдер төрт Евангелисттің символдарына орын берген. Альбинганум Лигурияның негізгі римдік порты болды. Қаланың сегізбұрышты баптистериясы 5 ғасырда жоғары сапалы көк және ақ мозаикамен әшекейленген. Қалған фрагменттері біршама шашыраңқы. Массилия Оңтүстік Галлияда гүлденген порт және христиандық рухани орталық болып қала берді, ондағы қолайлы әлеуметтік және экономикалық жағдайлар 5 және 6 ғасырларда мозаика өнерінің сақталуын қамтамасыз етті. Бір кездері Батыс Еуропадағы ең әсем ғимарат болған үлкен баптистерияда тек 19 ғасырдағы сипаттамалардан ғана белгілі геометриялық еден мозаикасы болды. Епископтық кешеннің басқа бөліктері де мозаикамен безендірілген, бұл туралы 2000 жылдардың басында жүргізілген қазба жұмыстарынан табылған жаңа мәліметтер куәландырады. Қала қабырғасының сыртындағы карьерде салынған Сент-Виктордың жерлеу базиликасы мозаикамен әшекейленген, бірақ арканың ішкі жағындағы көк және жасыл түсті шиыршықтардың кішкентай фрагменті ғана сақталған (базилика кейін ортағасырлық аббатхананың астында көмілген). Аквилеяның 4 ғасырға жататын алғашқы соборындағы адамдар, жануарлар мен өсімдіктерді бейнелейтін мозаикалық еден кейінгі ортағасырлық шіркеуде сақталған. Бұл мозаика Нилоттық көрініс сияқты пұтқа табынушылық мотивтерді қабылдайды, бірақ дәстүрлі натуралистік мазмұнның артында христиандық символика бар, мысалы, ихтис. VI ғасырдағы Сант-Евфемия базиликасы (Градо) мен Градодағы Санта-Мария-делле-Грацеидің мозаикалық едендері де бар.

Равенна

V ғасырда Батыс Рим империясының астанасы Равенна кеш римдік мозаика өнерінің орталығына айналды. Галла Плацидия мавзолейі 425–430 жылдары жоғары көркемдік деңгейдегі мозаикалармен безендірілді. Шағын, крест тәрізді құрылыстың күмбездері көк түсті фонда мозаикамен жабылған. Кесісу нүктесінің үстіндегі орталық мотив – жұлдызды аспанның ортасындағы алтын крест. Галла Плацидия салған тағы бір маңызды ғимарат – Сан-Джованни-Евангелиста шіркеуі. Ол 425 жылы Константинопольден Равеннаға теңіз жолымен бара жатқанда қасіретті дауылдан аман қалғаны үшін берген уәдесін орындау мақсатында оны тұрғызды. Мозаикаларда дауыл, Батыс және Шығыс Рим империясының мүшелерінің портреттері және Равенна епископы Петр Хризолог бейнеленген. Бұл мозаикалар тек Ренессанс дәуірінің деректерінен ғана белгілі, себебі олардың көп бөлігі 1747 жылы жойылған. Остготтар 6 ғасырда дәстүрді сақтап қалды, мұны Ариан баптистериінің, Неон баптистериінің, архиепископтің капелласының мозаикалары, сондай-ақ Сан-Витале базиликасы мен Сант-Аполлинаре-Нуово базиликасындағы ерте кезең мозаикалары дәлелдейді. 539 жылдан кейін Равенна Шығыс Рим империясы (Византия империясы) нысанында римдіктер тарапынан қайта басып алынды және Равенна экзархатының орталығы болды. Христиан мозаикасының ең ірі дамуы 6 ғасырдың екінші жартысында болды. Византия мозаика өнерінің көрнекті үлгілері – Сан-Витале базиликасы мен Сант-Аполлинаре-Нуово базиликасындағы мозаикалардың кейінгі кезеңдері. Сан-Витале базиликасында император Әулие Юстиниан I және императрица Феодора бейнеленген мозаика Византияның басып алуынан кейін жақын уақытта орындалды. Сант-Аполлинаре-ин-Классе базиликасының мозаикасы шамамен 549 жылы жасалды. 545–547 жылдары жасалған Аффричискодағы Сан-Микеле апсидасының мозаикасында ариандыққа қарсы тақырып айқын көрінеді (көбінесе жойылған; қалдықтары Берлинде сақталады). Равеннадағы византиялық мозаиканың соңғы үлгісі епископ Репаратусқа 673 және 79 жылдар аралығында Сант-Аполлинаре-ин-Классе базиликасында тапсырыс берілді. Апсиста епископ пен император Константин IV бейнеленген мозаикалық панель, әрине, Сан-Виталедегі Юстиниан панелінің көшірмесі болып табылады.

Бетте

Албандық Бутринттің Врина жазығындағы базиликаның мозаикалық едені баптистериядан шамамен бір буын бұрын жасалған, ол 5-шы ғасырдың соңғы тоқсанында немесе 6-шы ғасырдың басында салынған. Мозаика теңіз жануарлары, құстар, құрлықтағы жануарлар, жемістер, гүлдер, ағаштар және абстракциялар сияқты әртүрлі мотивтерді көрсетеді – бұл Құдайдың жаратылысының жердегі жұмағын бейнелеу үшін жасалған. Бұл схеманың үстіне екі үлкен тақта (tabulae ansatae) орналасқан, оларда жазулар бар. Екі жазудың кішісінің айналасында балық, краб, лобстер, креветка, саңырауқұлақ, гүл, бұлан және екі крест пішіні бейнеленген, онда былай деп жазылған: «Алла есімдерін білетін адамдардың (тілегінің) орындалуы үшін». Бұл белгісіз арнау жазуы – қайырымдастаушылардың қарапайымдылығының және Құдайдың барлығын білу қабілетінің ашық көрінісі. Бутринт мозаикаларында бейнеленген табиғаттың алуан түрлілігі Құдайдың жаратылысының байлығын көрсетеді; кейбір элементтердің де нақты мағыналары бар. Кантарос құмырасы мен жүзім лозасы – құтқарылуға әкелетін Мәсіхтің құрбандығын білдіретін евхаристияға сілтеме жасайды. Тауыс – жұмақ пен қайта тірілудің символы; құмырадан жеп-ішетін бейнеленген тауыстар мәңгілік өмірге жол көрсетеді. Еліктер мен бұғылар Мәсіхке ұмтылған адалдардың бейнесі ретінде жиі қолданылады: «Айғыр су көздерін іздейтіндей, менің жаным Сені іздейді, уа, Құдай». Су құстары, балықтар және басқа да теңіз жануарлары крещение рәсімін, сондай-ақ крещение алған шіркеу мүшелерін білдіруі мүмкін.

Антикалық Рим және ерте ортағасырлық Рим

Римде мозаика өнері де гүлденді, бірақ ерте орта ғасырларда жағдай қиын болғандықтан, оның маңызы біртіндеп төмендеді. V ғасырға жататын мозаикаларды триумф аркасының үстінен және Санта-Мария-Маджоре базиликасының нефінен табуға болады. Нефтегі сақталған 27 панель – осы кезеңдегі Римдегі ең маңызды мозаикалық цикл. V ғасырға жататын тағы екі маңызды мозаика жоғалып кеткен, бірақ оларды 17 ғасырға жататын суреттер арқылы білеміз. Сант-Агата деи Готи (462–472, 1589 жылы қиратылған) шіркеуінің апсидалық мозаикасында Мәсіх он екі апостолмен бірге бейнеленген, олардың алтысы әр жағынан тұрған. Катабарбарадағы Сант-Андреа (468–483, 1686 жылы қиратылған) шіркеуінде Мәсіх ортада, екі жағынан үш апостолмен бірге көрсетілген. Мәсіхтің астынан төрт өзен ағып шыққан. Санта-Сабина шіркеуінің V ғасырға жататын апсидалық мозаикасы 1559 жылы Таддео Зуккари салған ұқсас фрескамен ауыстырылды. Композиция, ықтимал, өзгермеген: Мәсіх ерлер мен әйелдер қасиеттілерімен бірге, таудың үстінде отырған, ал оның астындағы өзеннен су ішкен қойлар бейнеленген. Үш мозаиканың да иконографиясы ұқсас. Римде VI ғасырға жататын туындылар сирек кездеседі, бірақ Сан-Лоренцо-фьорни-ле-мура базиликасының триумф аркасының ішіндегі мозаикалар осы кезеңге жатады. Santo Stefano Rotondo шіркеуіндегі С. Примо мен Фелициано капелласында VII ғасырға жататын өте қызықты және сирек мозаикалар бар. Бұл капелланы Папа Теодор I отбасылық бейіт ретінде салған. VII–IX ғасырларда Рим Византия өнерінің ықпалына түсті, бұл Санта-Прасседе, Санта-Мария-ин-Домника, Сант-Агнес-фьюори-ле-Мура, Санта-Чечилия-ин-Трастевере, Санти-Нерео-э-Ахиллео және Сан-Джованни-ин-Латерано шіркеуіндегі Сан-Венанцио капелласындағы мозаикаларда көрінеді. Латеран сарайындағы Папа Лео III-нің үлкен қонақ бөлмесі де мозаикамен безендірілген. Кейін олардың барлығы жойылды, тек бір ғана мысалы сақталды – 18 ғасырда көшірмесі жасалған «Триклинио Леониано» деп аталатын мозаика. Папа Леоның тағы бір керемет туындысы – Санта-Сузанна шіркеуінің апсидалық мозаикасы, онда Мәсіхтің бір жағында Папа мен Карл Ұлы, ал екінші жағында С. Сюзанна мен Фелисити бейнеленген. 1585 жылы жаңарту жұмыстары кезінде оның үстіне сылақ жағылды. Папа Паскаль I (817–824) Санто-Стефано-дель-Како шіркеуін папаның қолында шіркеудің моделі бар апсидалық мозаикамен әшекейледі (1607 жылы қиратылған). VIII ғасырға жататын мозаиканың фрагменті – Epiphany, 16 ғасырдың соңында қиратылған Ескі Санкт-Петер базиликасының ортағасырлық безендіруінің өте сирек сақталған бөліктерінің бірі. Бұл құнды фрагмент Санта-Мария-ин-Космедин шіркеуінің сакристиясында сақталады. Ол қиратылған Санкт-Петер мозаикасының жоғары көркемдік деңгейін көрсетеді.

Византиялық мозаикалар

Мозаикалар Батыс Еуропаға қарағанда Византия мәдениетіне көбірек тән еді. Византиялық шіркеулердің ішкі кеңістіктері көбінесе алтын мозаикалармен жабылған. Мозаика өнері Византия империясында 6-дан 15-ғасырларға дейін гүлденді. Византиялық мозаикалардың көп бөлігі соғыстар мен жаулаулар кезінде жойылды, бірақ сақталған қалдықтары әлі де құнды жинақ құрайды. Император Юстинианның Константинопольдегі Әйя София, Иерусалимдегі Жаңа шіркеу және Бейт-Лехемдегі қайта салынған Туған шіркеуі сияқты ірі ғимараттары мозаикамен әшекейленген, бірақ олардың ешқайсысы бүгінге дейін жеткен жоқ. Юстиниан тұсында салынған Константинопольдің Ұлы сарайының мозаикалық еденінен маңызды фрагменттер сақталған. Фигуралар, жануарлар, өсімдіктердің бәрі классикалық стильде жасалған, бірақ олар қарапайым фонда шашырап жатыр. Сақталған ең маңызды мозаика – шамасы готтардың басшысы болған сақалды ер адамның портреті. Сарайдың кішкентай секретоны 565-577 жылдары Юстин II билік кезінде салынған. Бұл күмбезді бөлменің мозаикасынан да фрагменттер сақталған. Жүзімді өрнектер Санта-Констанцадағы мозаикаларға ұқсас және классикалық дәстүрді сақтайды. Салоникадағы Ахеиропоетос шіркеуінде (5-6 ғасырлар) гүлдік безендірудің қалдықтары бар. 6-ғасырда Равенна, Византия Италиясының астанасы, мозаика өнерінің орталығына айналды. Истрия да осы кезеңнен сақталған маңызды мысалдарға ие. Паренциумдағы Эвфрасиан базиликасы 6-ғасырдың ортасында салынды және періштелер мен әулиелердің арасында Богородица бейнеленген мозаикалармен әшекейленді. Поладағы Санта-Мария-Формоза шіркеуінің мозаикаларының фрагменттері сақталған. Бұл туындылар 6-ғасырда Константинопольдік суретшілер жасаған. Олардың таза византиялық стилі Равенна мозаикаларынан ерекшеленеді. 8-ғасырғы иконоборлықтың салдарынан көптеген ерте византиялық мозаикалар жойылды. Сирек сақталған мысалдардың бірі – 6-ғасырғы Исаның салтанатты бейнесі (немесе Езекиелдің көрінісі) Салоникадағы Хосиос Давид шіркеуінің апсидасында сақталған, ол қауіпті кезеңде сылақ астында жасырылған. 634-730 жылдар аралығында салынған Агиос Димитриос шіркеуіндегі тоғыз мозаикалық панель де жойылмай сақталды. Олардың көпшілігі Салоникалық әулие Димитрийді бейнелейді, көбінесе оның алдында жалбарынушылар болады. Бұл иконоборлықтың себебі, әрине, жақын жердегі мұсылмандардың сенімдерімен байланысты болды. Иконоборлық дәуірінде бейнелі мозаикалар да бейкүнәлікке табыну деп айыпталды. Иконоборлық шіркеулер апсидасында тек бір үлкен крестпен алтын мозаикамен әшекейленді, мысалы Константинопольдегі Әйя Ирен (740 жылдан кейін). Салоникадағы Әйя София және Никеядағы Успение шіркеуінің апсидаларында да осындай кресттер кездеседі. Екі шіркеуде де кресттер иконодулдардың жеңісінен кейін Богородицаның бейнесімен ауыстырылды (787-797 жылдары және 8-9 ғасырларда, Успение шіркеуі 1922 жылы толығымен қиратылды). 867 жылы Константинопольдегі Әйя Софияға екі бас періштемен қатар тұрған Богородицаның бейнесі жасалды. Жазуда: «Бұрын бұзылған мүсіндерді пәк императорлар қайта орнатты», - делінген. 870 жылдары Константинопольдің Ұлы сарайының үлкен секретоны төрт ұлы патриархтың бейнесімен әшекейленді. Иконоборлықтан кейінгі кезең Византия өнерінің ең гүлденген кезеңі болды, осы кезде ең әдемі мозаикалар жасалды. Македониялық қайта өрлеу дәуірінің (867-1056) мозаикалары дәстүрлілік пен инновацияны үйлестірді. Константинопольдік мозаикалар осы дәуірде император Василий I-нің Неа-Экклесиясында алғаш рет қолданылған безендіру схемасын ұстанды. Бұл прототип кейін толығымен жойылды, сонымен қатар сақталған әр композиция да зақымдалған, сондықтан жүйені қайта құру үшін шіркеуден шіркеуге көшіп жүру қажет. Македония дәуіріндегі мозаикалардың қызықты жиынтығы Хосиос Лукас монастырының сәнін құрайды. Нартексте Крестке шегелену, Пантократор және есіктердің үстіндегі Анастасис бейнеленген, ал шіркеуде Богородица (апсида), Пятидесятница, Мәсіхтің өмірінен көріністер және шөлде отырған әулие Лукас (барлығы 1048 жылға дейін орындалған). Көріністер ең аз егжей-тегжейлі бейнеленген, ал панельдерде алтын орнату басым. Неа Мони монастыры 1043-1056 жылдары Константин Мономахос құрған. Күмбездің ерекше мозаикалық безендіруі, онда сақталған деректерге сүйенсек, періштелердің тоғыз тобы бейнеленген, 1822 жылы жойылды, бірақ басқа панельдер сақталды (қолдарын көтерген Богородица, серафимдермен төрт евангелист, Мәсіхтің өмірінен көріністер және қызықты Анастасис, онда патша Соломон Константин Мономахосқа ұқсайды). Осиос Лукас мозаикаларымен салыстырғанда, Неа Мони мозаикаларында көбірек фигуралар, егжей-тегжейлілік, пейзаж және фон бар. Константин Мономахостың тағы бір маңызды жобасы – 1042-1048 жылдар аралығында Иерусалимдегі Қасиетті Құбыр шіркеуін қайта жаңарту болды. Ғимараттың қабырғалары мен күмбезін жапқан мозаикалардың ешқайсысы сақталған жоқ, бірақ 1106-1107 жылдары Иерусалимге келген орыс аббаты Даниель былай деп сипаттаған: «Күмбездің астында қасиетті пайғамбарлардың жарқын мозаикалары бар, трибунаның үстінде. Алтардың үстінде Исаның мозаикалық бейнесі тұр. Бас алтарда Адамның көтерілуінің мозаикасын көруге болады. Апсидада Исаның көтерілуі. Жариялану алтардың жанындағы екі бағанды алып жатыр». Дафни монастырында ерте Комнен дәуірінен (шамамен 1100 жыл) сақталған мозаикалардың ең жақсы жинағы бар, осы кезеңде Македония дәуіріне тән қатаң және салтанатты стиль, күмбездегі Иса Пантократордың керемет бейнесімен ұсырылған, одан әрі жайлы және нәзік стильге айналды, оның мысалы – Әйя Софиядағы Әулие Иоаким алдындағы Періште, оның пасторальдік фоны, үйлесімді қимылдары және ойлы лирикасы. Константинопольдегі Әйя Софияның 9-10 ғасырлардағы мозаикалары – нағыз классикалық византиялық өнер туындылары. Күмбездің астындағы солтүстік және оңтүстік тимпандарда пайғамбарлардың, әулиелердің және патриархтардың фигуралары бейнеленген. Нартекстен кіретін есіктің үстінде Исаға тізе бүккен императордың бейнесі (9 ғасырдың соңы немесе 10 ғасырдың басы) сақталған. Нартекстен оңтүстік-батыс вестибюльге кіретін есіктің үстінде Богородицаның Юстиниан мен Константинмен бірге бейнеленген мозаикасы бар. Юстиниан I Богородицаға шіркеудің моделін ұсынып тұр, ал Константин қолында қаланың моделін ұстап тұр. Екеуі де сақалсыз – бұл заманауи византиялық билеушілердің сақалды болған кезінде саналы архаизмнің мысалы. Галереядағы мозаикалық панельде Константин Мономахос пен императрица Зоямен бірге Иса бейнеленген (1042-1055). Император шіркеуге сыйлық ретінде толтырылған ақша қабын Исаға ұсынып тұр. Салоникадағы Әйя София шіркеуінің күмбезі шамамен 885 жылы салынған Көтерілу мозаикасымен әшекейленген. Композиция Равеннадағы үлкен крещениелік шіркеулерге ұқсас, апостолдар пальмалардың арасында тұр, ал ортада Иса бейнеленген. Күмбездер үшін стандартты иконоборлық формула тек Пантократордың бейнесін қамтығандықтан, бұл схема сәл ерекше. Комнен дәуірінен сақталған мозаикалар өте аз, бірақ бұл жағдайдың себебі, әрине, сақталудың сәттілігіне байланысты және бұл тура емес көрініс тудырады. Константинопольдегі жалғыз сақталған 12 ғасырлық мозаикалық туынды – Әйя Софиядағы император Иоанн II және императрица Ирене Богородицамен бірге бейнеленген панель (1122-34). Императрицаның ұзын өрілген шашы мен алқызыл екі беті ерекше көзге түседі. Ирененің түсі қызыл болған, өйткені оның түпкілікті венгрлік аты Пироска болған. Жанындағы император Алексей I Комненнің портреті де жекеленген. Комнен әулетінің императорлық мавзолейі, Пантократор монастыры, әрине, керемет мозаикалармен әшекейленген, бірақ олар кейін жойылды.

Орта ғасырдың аяғында Рим

Римдік мозаика өнерінің соңғы ұлы кезеңі 12-13 ғасырлар болды, ол кезде Рим өзінің ерекше көркемдік стилін дамытты, шығыс дәстүрінің қатаң ережелерінен азат болды және кеңістіктегі тұлғаларды шынайырақ бейнеледі. Осы кезеңнің белгілі туындылары – Сан-Клементе базиликасының гүлдік мозаикалары, Санта-Мария-ин-Трастевере және Сан-Паоло-фуори-ле-Мура ғимараттарының фасады. Трастевередегі Санта-Марияның апсидасындағы әдемі мозаика (1140 ж.) Мәсіх пен Мәриямды көктегі таққа жанында отырған күйде бейнелейді, бұл иконографиялық схеманың алғашқы мысалы. Санта-Мария-Маджоренің апсидасын осыған ұқсас мозаика – «Кыз Марияның тәж кигізілуі» әшекейлейді. Бұл 1295 жылы Жакопо Торритидің еңбегі. Торрити мен Жакопо да Камериноның 1288–1294 жылдардағы Сан-Джованни-ин-Латеранның апсидасындағы мозаикалары 1884 жылы толыққанды қалпына келтірілді. Сан-Крисогононың апсидалық мозаикасы 13 ғасырдың ең көрнекті рим суретшісі Пьетро Каваллиниге жатқызылады. 1290 жылы Каваллини Трастевередегі Санта-Марияда Мәриямның өмірінен алты көріністі орындады. Бұл мозаикалар шынайы бейнелеуі және перспективаға ұмтылуы үшін жоғары бағаланады. Сан-Томасо шіркеуінің қақпасының үстінде 1210 жылы жасалған қызықты мозаикалық медальон бар. Бұл шіркеу христиан құлдарын босатуға арналған Тринитариандық орденге қарасты болған. Ескі Санкт-Петер шіркеуінің атриумындағы ұлы Навичелла мозаикасы (1305–1313 ж.) Джиотто ди Бондонеге жатқызылады. Кардинал Жакопо Стефанески тапсырыс берген алып мозаика бастапқыда ескі базиликаның шығыс галереясында орналасқан және аулаға қараған кіреберіс аркасының үстіндегі қабырғаны алып тұрған. Онда су бетінде басып келе жатқан Әулие Петір бейнеленген. Бұл ерекше туынды 17 ғасырда жаңа Санкт-Петер шіркеуінің құрылысы кезінде көбінесе жойылған. «Навичелла» – «кішкентай кеме» деген мағынаны білдіреді, ол сахнада басымдық танытқан үлкен қайыққа сілтеме жасайды, оның желкені дауылмен толы, көкжиекте көрінеді. Мұндай табиғи теңіз пейзажының бейнелеуі тек ежелгі өнер туындыларынан ғана белгілі болған.

Сицилия

Сицилияда мозаика жасаудың ең гүлденген кезеңі XII ғасырда Норман патшалығының тәуелсіздік дәуірінде болды. Норман патшалары өздерінің билігінің заңдылығын нығайту үшін византиялық мозаика безендіру дәстүрін қабылдады. Сицилияда жұмыс істеген грек шеберлері Батыс Еуропа мен исламдық өнердің ықпалымен дамыған жеке стильді қалыптастырды. Сицилия мозаика өнерінің ең көрнекті мысалдары – Роджер II-нің Каппелла Палатинасы, Палермодағы Марторана шіркеуі, сондай-ақ Сефалу және Монреаль соборлары. Каппелла Палатина шығыс және батыс стильдерінің үйлесімді бірігістігін көрсетеді. Ғимараттың күмбезі (1142–1142) және шығыс жағы (1143–1154) Пантократор, періштелер, Мәсіх өмірінен көріністер сияқты византиялық мозаикалармен безендірілген. Жазуларының өзі грек тілінде жазылған. Кемедегі сюжеттік көріністер (Ескі өсиет, әулие Петр мен Павел өмірі) Римдегі Ескі Санкт-Петер және Санкт-Павел базиликасының мозаикаларымен (латын жазулары, 1154–1166) ұқсас. Марторана шіркеуі (1143 жылға дейін безендірілген) бастапқыда византиялық стильде болған, бірақ кейінірек маңызды бөліктері бұзылды. Күмбездегі мозаика Каппелла Палатинаға ұқсас, ортасында таққа отырған Мәсіх және төрт иілген, созылған періште бейнеленген. Грек жазулары, сәндік өрнектер және евангелисттер, әрине, Каппелла Палатинада жұмыс істеген грек шеберлерінің қолынан шыққан. Сицилияның Роджер II-сін, византиялық императорлық киім киіп, Мәсіхтен тәж алған бейнелейтін мозаика, шіркеудің негізін қалаушы Георгий Антиохиялықпен бірге Богородица бейнесімен бірге бұрынғы нартексте орналасқан. Сефалуда (1148) тек француз готикалық пресвитерияның биік бөлігі ғана мозаикамен жабылған: апсиданың жартылай күмбезіндегі Пантократор және керубиндер. Қабырғаларда латын және грек әулиелері, грек жазулары бейнеленген. Монреаль мозаикасы Италиядағы осындай безендірудің ең ірі мысалы болып табылады, 0,75 гектар аумақты алып жатыр және кем дегенде 100 миллион шыны және тас тессераларынан тұрады. Бұл ауқымды жұмыс 1176–1186 жылдар аралығында Сицилия патшасы II Вильгельмнің бұйрығымен орындалды. Пресвитериядағы мозаикалардың иконографиясы Сефалуға ұқсас, ал кемедегі суреттер Каппелла Палатинадағы сюжеттік көріністерге жақын. Мәсіхтің батасын алған Роджер II-нің Марторана мозаикасы оның ізашарының орнына король II Вильгельмнің бейнесімен қайта жаңартылды. Тағы бір панельде корольдің кафедральдың моделін Богородицаға ұсынғаны бейнеленген. Архиепископ Вальтердің басшылығымен (1172–1185) қайта салынған Палермо соборы да мозаикамен безендірілген, бірақ оның ешқайсысы батыс порталының үстіндегі XII ғасырлық Мадонна дель Токко бейнесінен басқа сақталмаған. 1197 жылы киеленген Мессина соборы да мозаикалық циклмен безендірілген, бастапқыда Сефалу мен Монреальге тең болған, бірақ кейіннен зақымданды және көп рет қалпына келтірілді. Сол собордың сол жақ апсидісінде XIV ғасырлық мозаика сақталған, онда Әулие Агата мен Люсия арасындағы Богородица мен бала, Архангел Гавриил мен Михаил және королевалар Элеонора мен Элизабетта бейнеленген. Оңтүстік Италия да Норман патшалығының құрамына кірген, бірақ бұл аймақта 1166 жылғы Отранто соборының мозаикалық еденінен басқа мозаикалар сақталмаған, олар өмір ағашымен байланысты, көбінесе жақсы сақталған. Көріністерде Киелі кітап кейіпкерлері, жауынгер патшалар, ортағасырлық аңдар, айлар мен еңбек белсенділігі туралы аллегориялар бейнеленген. Амальфидің Норман соборының мозаикалық әшекейлерінің тек фрагменттері ғана сақталған. Равелло шіркеуіндегі мозаика амбосы мозаика өнерінің XI–XIII ғасырларда Оңтүстік Италияда кеңінен таралғанын көрсетеді. Норман патшаларының сарайлары жануарлар мен пейзаждарды бейнелейтін мозаикалармен безендірілген. Дүниежүзілік мозаикалар үлкен діни циклдерге қарағанда шығыстық сипатқа ие және парсылық ықпалдың күшті әсерін көрсетеді. Ең көрнекті мысалдар – Палермодағы Палаццо деи Норманнидегі Ruggero залы және Zisa жазғы сарайындағы Fontana залы, екеуі де XII ғасырдан.

Венеция

Италияның Сицилия мен Венеция сияқты шығыс өнерінің ықпалында болған аймақтарында мозаика жасау орта ғасырларда ешқашан сәннен шыққан емес. Венециядағы Сан-Марко базиликасының ішкі жағы күрделі, алтын мозаикалармен жабылған. Ең көне сахналарды грек шеберлері 11 ғасырдың соңында орындаған, бірақ мозаикалардың көп бөлігі 12-13 ғасырлардағы жергілікті суретшілердің туындылары. Шіркеутің әшекейлеуі тек 16 ғасырда аяқталды. Сан-Марко атриумындағы жүз он мозаикалық сахна тікелей «Құдайдың жаратылысы» кішкентай суреттеріне негізделген, бұл византиялық қолжазба Константинопольді тонаудан кейін (1204) Венецияға әкелінген. Мозаикалар 1220 жылдары орындалды. Басқа маңызды венециялық мозаикаларды 12 ғасырға жататын Торчеллодағы Санта-Мария-Ассунта соборында және Муранодағы Санти-Мария-э-Донато базиликасында – 12 ғасырдан қалпына келтірілген апсида мозаикасымен және әдемі мозаикалық еденмен (1140) кездестіруге болады. Муранодағы Сан-Чиприано шіркеуінің апсидасы Мәриям, Иоанн және екі қасиетті покровитель – Киприан мен Киприанамен бірге таққа отырған Мәсіһті бейнелейтін 13 ғасырдың басындағы әсерлі алтын мозаикамен безендірілген. 19 ғасырда шіркеу бұзылған кезде мозаиканы Пруссияның Фридрих Вильгельм IV сатып алған. Ол 1840 жылдары Потсдамдағы Фриденскирхеде қайта құрастырылды. Триест те мозаика өнерінің маңызды орталығы болды. Сан-Джиусто соборының апсидасындағы мозаикалар 12-13 ғасырларда Венетодан келген шеберлермен салынған.

Ортағасырлық Италия

Грекиялық базилиандық монахтар құрған және 1024 жылы Папаның қадірлеуімен киеленген Гроттаферрата монастыры итало-византиялық мозаикалармен безендірілген, олардың бір бөлігі нартекс пен ішкі кеңістікте сақталған. Триумфалдық шатырдағы мозаикада он екі апостол бос тақтың қасында отырған күйде бейнеленген, бұл Мәсіхтің көкке көтерілуін еске салады. Бұл 12 ғасырға жататын византиялық туынды. Бас порталдың үстінде әдемі 11 ғасырлық «Дизис» суреті орналасқан. Монте-Кассино аббаты Дезидериус 1066 жылдан кейін Константинопольге елшілер жіберіп, қайта жаңартылған аббат шіркеуін безендіру үшін сарапты византиялық мозаика шеберлерін жалдады. Остиялық Леоның айтуынша, грек суретшілері базиликаның апсидасын, аркасын және вестибюлін безендірген. Олардың еңбектері замандастарымен жоғары бағаланған, бірақ кейінгі ғасырларда тоқыраған иттілерді бейнелейтін екі фрагменттен басқа толығымен жойылған (қазір Монте-Кассино мұражайында сақталады). «Аббат өзінің даналығымен монастырдағы көптеген жас монахтарды осы өнерге толыққанды үйретуді жөн санады», – дейді хроникашы гректердің ортағасырлық Италиядағы мозаика өнерін жаңғыртудағы рөлі туралы. Флоренциядағы баптистерияның күмбезін әсем «Соңғы сот» мозаикасы безейді. Ең ерте мозаикалар, көптеген белгісіз венециялық шеберлердің (соның ішінде, мүмкін, Чимабуэдің) туындылары 1225 жылға жатады. Күмбездің жабылуы, шамасы, 14 ғасырда аяқталған болар. Пиза соборының апсидасындағы Мәриям Ана мен Жақия Евангелистің қасында тұрған Мәсіхтің салтанатты мозаикасын Чимабуэ 1302 жылы суреттеген. Ол стилі жағынан Монреаль мозаикасын еске салады. Ол 1595 жылғы қақпан өрттен аман қалды, ол ортағасырлық интерьердің көп бөлігін жойды. Италияда шіркеулердің ішкі кеңістіктері ғана емес, фасадтары да мозаикамен безендірілген, мысалы, Венециядағы Сан-Марко базиликасы (көбінесе 17-19 ғасырлар, бірақ ең көнесі 1270-1275 жылдар аралығында жасалған, «Бірінші базиликадағы Сан-Марконың жерленуі»), Орвието соборы (14 ғасырдың алтын готикалық мозаикасы, көп рет қайта жаңартылған) және Луккадағы Сан-Фредиано базиликасы (Берлингьеро Берлингьеридің 13 ғасырда салған, апостолдарымен бірге Мәсіхтің көтерілуін бейнелейтін үлкен, әсерлі алтын мозаика). Сполето соборының жоғарғы қасбеті де батасын беруші Мәсіхті бейнелейтін үлкен мозаикамен безендірілген (1207 жылдан бастап Солстерн салған).

Батыс және Орталық Еуропа

Альп тауларынан тыс жерде мозаика өнерінің алғашқы маңызды мысалы – Аахендегі Палатин капелласының әшекейі, оны Шарльмен тапсырыс берген. 1650 жылы өртте толығымен жойылды. Каролингтік мозаиканың сақталған сирек мысалы – 805–806 жылдары Орлеан епискобы Теодульфтің, Каролинг қайта жандануының жетекші тұлғасының, Герминь-де-Прес ораториясының апсидінің жартылай күмбезді безендіруі. 19 ғасырда ғана қайта ашылған бұл бірегей өнер туындысының ізбасарлары болмады. Мозаиканың ерте орта ғасырларда қолданылғанын тек аз ғана қалдықтар дәлелдейді. Лимож қаласындағы Сен-Марциал аббаттығы, бастапқыда маңызды паломничество орыны болған, француз революциясы кезінде 1960 жылдары қайта ашылған криптінен басқа толығымен қиратылды. Мұнда 9 ғасырға жататын мозаика табылған. Ол біршама кереғар түрде алтын жалатылған шыныдан жасалған текшелер мен терең жасыл мәрмәрді пайдаланады, бұл, мүмкін, ежелгі төсеніштерден алынған. Бұл жағдай Пикардиядағы Сен-Квентин базиликасының астында табылған 9 ғасырдың басындағы мозаикамен де байланысты болуы мүмкін, онда көне мотивтер көшірілген, бірақ тек қарапайым түстер қолданылған. Лиондағы Сен-Жан соборындағы мозаикалар 11 ғасырға жатқызылған, өйткені олар антик емес қарапайым түстерді қолданады. Пуатьедегі Сен-Круа жерінде 6 немесе 9 ғасырларға жататын тағы да фрагменттер табылды. Батыс Еуропада мозаиканың еңбекті көп қажет ететін техникасын кейінірек фреска алмастырды, бірақ мозаика кейде ортағасырлық соборларды безендіру үшін қолданылды. Венгрия патшаларының Секешфехервардағы (Альба Регия) Корольдік базиликасының апсидасында мозаикалық безендірулер болған. Бұл 11 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында жасалған, Венециялық немесе Равенналық шеберлердің еңбегі болуы мүмкін. Мозаика 17 ғасырда базиликамен бірге толығымен жойылды. Прагадағы Святого Вита соборының Алтын қақпасы порталдың үстіндегі 14 ғасырлық Соңғы сот мозаикасының алтын түсінен атын алған. Оны венециялық шеберлер жасаған. Киелі жердегі крестшілер жергілікті Византиялық ықпалмен мозаикалық безендіруді де қабылдады. Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуін қайта құру кезінде олар қолданыстағы Византиялық мозаиканы жаңаларымен толықтырды. Латын капелласындағы "Мәсіхтің көтерілуі" (қазіргі уақытта көптеген 20 ғасырлық мозаикалармен қоршалған) ғана сақталған. 12 ғасырлық Бейт-Лехемдегі Мәсіхтің туған күні шіркеуінің мозаикалық безендіруінен әлдеқайда маңызды фрагменттер сақталған. Кемедегі мозаикалар бес көлденең жолаққа орналасқан, оларда Мәсіхтің ата-аналары, шіркеу кеңестері және періштелер бейнеленген. Апсистерде Аян, Туу, Ақиқатқа табыну және Қасиетті Марияның ұйықтауы көрінеді. Шіркеуді қайта безендіру бағдарламасы 1169 жылы Византия императорының, Иерусалим патшасының және Латын шіркеуінің бірегей ынтымақтастығымен аяқталды. 2003 жылы қазіргі Румыниядағы Муреш өзенінің жанындағы Бизере монастырының қираған жерінде мозаикалық төсеніштің қалдықтары табылды. Панельдерде нақты немесе қиялға салынған жануарлар, гүлдер, күн және геометриялық бейнелер бейнеленген. Кейбір археологтар бұл 10–11 ғасырлар аралығында салынған православие шіркеуінің едені деп болжайды. Басқа сарапшылар бұл орындағы кейінгі католик монастырының бөлігі болды деп мәлімдейді, өйткені ол күшті итальяндық ықпалдың белгілерін көрсетеді. Ол кезде монастырь Венгрия патшалығының аумағында орналасқан еді.

Қайта өрлеу және барокко

Мозаикалар сәннен шығып, олардың орнына фрескалар қолданылса да, Ренессанс дәуірінің ұлы суретшілерінің кейбіреуі ескі техникамен жұмыс істеді. Рафаэльдің Санта-Мария-дель-Пополодағы Чиги капелласының күмбезіндегі «Әлемнің жаратылуы» суреті – бұл Венециялық шебер Луиджи ди Паче жасаған көрнекті туынды. Климент VIII (1592–1605) паптығы кезінде «Congregazione della Reverenda Fabbrica di San Pietro» құрылды, ол жаңа салынған Әулие Петр базиликасын безендірумен айналысатын тәуелсіз ұйым болды. Фрескалардың орнына, үңгір сияқты кең базилика негізінен мозаикалармен әшекейленді. Мұның себептері: Ескі Әулие Петр базиликасы ерте христиан дәуірінде салынған шіркеулерде кең таралған мозаикамен безендірілген, ал 17 ғасыр дәстүрді сақтап, үзіліссіздікті қамтамасыз етуге бағытталған. Биік қабырғалары мен аз терезелері бар мұндай шіркеуде мозаикалар жарқырап, көбірек жарық шағылыстыратын. Мозаикалар фрескалар мен кенептерге қарағанда ұзақ қызмет етеді. Мозаикалар қымбатты әшекейлермен байланысты, байлықты көрсетеді. Әулие Петрдің мозаикаларында көбінесе Чиро Ферри, Гвидо Рени, Доменичино, Карло Маратта және басқалардың эскиздері мен кенептеріне негізделген жанды барокко композициялары бейнеленген. Рафаэльдің «Трансфигурация» суретінің мозаикалық көшірмесі де осында бар. 17 және 18 ғасырлардағы Әулие Петрдегі мозаикаларға Джованни Баттиста Каландра, Фабио Кристофари (1689 жылы қайтыс болды) және Пьетро Паоло Кристофари (1743 жылы қайтыс болды) сияқты көптеген суретшілер үлес қосты. Фабриканың туындылары жиі паптардың сыйлықтары ретінде табысталды.

Христиандық Шығыс

Шығыс Рим империясының шығыс провинциялары және кейін Византия империясы Көне Заманнан бері келе жатқан мықты көркемдік дәстүрді мұра етті. Италия және Константинополь сияқты, Сирия мен Египет аймағындағы шіркеулер мен маңызды ғимараттар 5-8 ғасырлар аралығында әсем мозаикалық панельдермен безендірілген. Бұл өнер туындыларының көп бөлігі кейіннен жойылды, бірақ археологиялық қазбалар көптеген сақталған мысалдарды тапты. Шығыстағы Византиялық христиан мозаика өнерінің ең маңызды туындысы – 542 және 570 жылдар аралығында Иорданияның Мадаба қаласындағы Әулие Георгий шіркеуінің едені ретінде жасалған Мадаба картасы. Ол 1894 жылы қайта ашылды. Мадаба картасы – Киелі жердің ең көне карталық бейнесі. Онда солтүстіктегі Ливаннан оңтүстіктегі Ніл дельтасына дейін, батыстағы Жерорта теңізінен шығыстағы шөлге дейінгі аймақ бейнеленген. Картаның ортасында орналасқан Иерусалим – жер бедерінің ең толық және егжей-тегжейлі бейнесі. Картада жануарлар, балық аулау қайықтары, көпірлер мен пальма ағаштары сияқты көптеген натуралистік элементтер бар. Бұл аймақтағы Византия мозаикасының ең ерте мысалдарының бірі Небо тауында, Византия дәуірінде Мұса пайғамбар қайтыс болған қасиетті саяхат орнында кездеседі. Шіркеу кешеніндегі 6-ғасырға жататын көптеген мозаикалардың ішінде (1933 жылдан кейін табылған) ең қызықтысы баптистерияда орналасқан. 9 × 3 метрлік еден мозаикасы 530 жылы жасалған. Онда Таяу Шығыстың бай флорасы мен фаунасы бейнеленген аңшылық және мал өсіру көріністері көрсетілген. Әулие Лот және Прокопий шіркеуі 567 жылы Небо тауының (қазіргі Хирбет Мұхаят) астындағы Небо ауылында салынған. Оның едендегі мозаикасында жүзім жинау сияқты күнделікті шаруалар бейнеленген. Жақын жердегі Преподобный Иоанн шіркеуінің қираған жерінде тағы екі керемет мозаика табылды. Мозаикалардың бірі екіншісінің үстіне орналастырылған, ол қазіргі қалпына келтіруге дейін жасырылған және белгісіз болған. Сөйтіп, ескі мозаикадағы суреттер иконашылдардан аман қалды. Мадаба қаласы 5-8 ғасырларда мозаика жасаудың маңызды орталығы болды. Елшілер шіркеуіндегі басты панельдің ортасында теңіз құдайы Таласса балықтар мен басқа да теңіз жануарларымен қоршалған күйде бейнеленген. Сонымен қатар, Таяу Шығыстың құстары, сүтқоректілері, өсімдіктері мен жемістері де қосылған. Юстиниан дәуіріндегі маңызды мозаикалар Мысырдағы Синай тауындағы Әулие Екатерина монастырын безендірген. Әдетте, аймақтағы қабырға мозаикалары ғимараттардың қирауынан сақталмаған, бірақ Әулие Екатерина монастыры ерекше. Жоғарғы қабырғада Мұса пайғамбар пейзаж аясында екі панельде бейнеленген. Апсидада алтын фонмен Исаның бейнесі бар. Апсида елшілер мен пайғамбарлардың медальондарымен және "Аббат Лонгин" мен "Диакон Иоанн" атты екі заманауи тұлғаның суреттерімен қоршалған. Мозаика 565/6 жылы жасалған болуы мүмкін. Иерусалимде көптеген қасиетті орындары бар болғандықтан, мозаикамен жабылған шіркеулердің ең көп саны осында шоғырланған, бірақ олардың өте азы кейінгі қирату толқындарынан аман қалды. Қазіргі қалдықтар қаланың алғашқы байлығын толыққанды көрсетпейді. Ең маңыздысы – 1894 жылы Дамаск қақпасының жанындағы Пайғамбарлар көшесінде табылған "әрмен мозаикасы". Онда көптеген бұтақтары мен шашақтары бар жүзім бұтасы бейнеленген, одан жүзім сабағы шыққан. Жүзім бұтақтарында тауыс, үйрек, сарышұқа, көгершін, бүркіт, құсқұйрық және клеткадағы тоқты тұрады. Жазуда: "Жаратқан Ие есімдерін білетін барлық әрмендердің естелігі мен құтқаруы үшін". Мозаиканың бір бұрышындағы кішкентай табиғи үңгірде 5-немесе 6-ғасырға жататын адам сүйектері табылған. Мозаиканың символикасы және қабір үңгірінің болуы бөлменің мәйітхана ретінде пайдаланғанын көрсетеді. 1949 жылы Бетанияда 333 және 390 жылдар аралығында салынған Лазарьдің ерте византиялық шіркеуінде ерекше жақсы сақталған, кілемдей мозаикалық еден табылды. Оның геометриялық үлгісі болғандықтан, шіркеудің едені Палестина мен көршілес аймақтардағы сол кездегі басқа мозаикалармен, әсіресе Бейт-Лехемдегі орталық кемедегі Константин мозаикаларымен салыстырылуы керек. 6-ғасырда ескі шіркеудің үстіне тағы бір қарапайым геометриялық мозаикалық едені бар екінші шіркеу салынды. Яһуда шөліндегі монастырлар да өздерінің монастырларын мозаикамен әшекейлеген. Мартирий монастыры 5-ғасырдың соңында салынды және 1982-1985 жылдары қайта ашылды. Мұндағы ең маңызды өнер туындысы – рефекторийдің сақталған геометриялық мозаикалық едені, әлдебір зардап шеккен шіркеу едені де бұрын бай болған. Жақын жердегі Ефимий монастырының шіркеуіндегі мозаикалар кейінгі кезеңге жатады (1930 жылы табылған). Олар 659 жылғы құрылысқа дейін болған қиратудан кейін, Умаяд дәуірінде жасалған. Екі алты бұрышты жұлдыз және қызыл тостаған сақталған ең маңызды элементтер. Христиандық Петра қаласында да мозаика өнері гүлденген, онда үш византиялық шіркеу табылған. Ең маңыздысы 1990 жылы ашылды. Қабырғалардың да алтын шыны мозаикаларымен жабылғаны белгілі, бірақ әдетте тек еден панельдері ғана сақталған. Оңтүстік қанаттағы маусымдар мозаикасы 5-ғасырдың ортасынан бастап жасалған. 6-ғасырдың бірінші жартысында солтүстік қанаттағы және оңтүстік қанаттың шығыс бөлігіндегі мозаикалар орнатылды. Оларда жергілікті және экзотикалық немесе мифологиялық жануарлар, сондай-ақ Маусымдар, Океан, Жер және Даналықтың бейнелері бейнеленген. 7-ғасырдағы Таяу Шығыстың Арабтар тарапынан басып алынуы мозаика жасау өнерін тоқтатпады. Арабтар осы қолөнерді үйреніп, қабылдады және классикалық дәстүрді жалғастырды. Умаяд дәуірінде христиандық өзінің маңыздылығын сақтап, шіркеулер салынды және жөнделді, ал христиандық Шығыстың ең маңызды мозаикалары 8-ғасырда, аймақ Ислам билігінде болған кезде жасалды. 785 жылы жасалған (1986 жылдан кейін табылған) ежегі Kastron Mefaa (қазіргі Умм ар Расас) қаласындағы Әулие Стефан шіркеуінің мозаикалары жасалған. Көрікті сақталған мозаикалық еден Иорданиядағы ең үлкені. Орталық панельде аңшылық және балық аулау көріністері бейнеленген, ал екінші панельде аймақтың ең маңызды қалалары көрсетілген. Мозаиканың шекарасы әсіресе әдемі. Алты мозаика шебері жұмысты қол қойды: Эсбустан Ставрахий, Эвремий, Илияс, Константин, Герман және Абдела. Ол 587 жылғы "Епископ Сергий шіркеуінің" бұрынғы зақымдалған мозаикалық еденінің үстіне орналасқан. Жақын жерде мозаикалық безендіру іздері бар тағы төрт шіркеу қазылды. Мадабадағы соңғы керемет мозаикалар 767 жылы Әулие Мария шіркеуінде (1887 жылы табылған) жасалған. Ол геометриялық стильдің шедеврi және орталық медальонда грек жазуы бар. 750 жылы Умаяд әулеті құлағаннан кейін Таяу Шығыс терең мәдени өзгерістерге ұшырады. 8-ғасырдың соңынан кейін үлкен мозаикалар жасалған жоқ және көптеген шіркеулер бірте-бірте құлдырап, ақырында жойылды. Мозаика жасау дәстүрі христиандардың және Ислам қауымдастығының арасында жойылды.

Православ елдер

Бұл қолөнер ерте ортағасырлық Русьте де танымал болды, Византия дәстүрінің бір бөлігі ретінде мұраға ие болды. Киев Русінің ұлы князі Ярослав өзінің астанасы Киевке үлкен собор салдырды. Собордың үлгісі Константинопольдегі Агия София болды, оны сонымен қатар Сент-София соборы деп те атады. Оны негізінен Константин Мономах жіберген византиялық шеберлер 1037 және 1046 жылдар аралығында салды. Әрине, ішкі кеңістіктің ең маңызды бөліктері алтын мозаикамен безендірілген. Дөңгелектің астында періштелермен қолдау көрсетілген дәстүрлі Пантократор бейнесін көруге болады. 12 терезенің арасында апостолдар мен төрт евангелист бейнеленген. Апсидада үш медальондағы Дизис бейнесімен бірге дұға ететін Құдай анасының бейнесі орналасқан. Төменде – апостолдардың қауымы. 1108 жылы князь Святполк II Киевте Киевтің Алтын күмбезді Михаил архангелдері монастырын салдырды. Монастырдың мозаикалары, әрине, византиялық суретшілердің туындылары. Шіркеуді кеңестік билік қиратса да, көптеген мозаикалық панельдер сақталған. Новгородтағы Сент-София соборында XII ғасырға жататын мозаиканың шағын бөліктері сақталған, бірақ бұл шіркеу көбінесе фрескалармен безендірілген. Украинада бір ғимаратта мозаика мен фрескаларды бірге қолдану ерекше жағдай болды. Мозаика мен фрескадағы бірдей басым түстердің қолданылуы арқылы үйлесімділікке қол жеткізілді. Киевтегі Сент-София соборы мен Киевтің Алтын күмбезді Михаил архангелдері монастыры да осы әдісті қолданды. Шығыс славян елдерінде шіркеулерді мозаикамен безендіру 12 ғасырдың басында тоқтатылды. Кейінірек орыс шіркеулері фрескалармен безендірілді, бұл Балқандағы православие шіркеулеріндегідей болды. Гелати монастырының апсидалық мозаикасы – Грузияда мозаиканы қолданудың сирек кездесетін мысалы. Бұл фрагментті патша Давид IV бастап, оның ұлы Грузияның Димитрий I аяқтады. Гелатидегі мозаиканың қолданылуы елде византиялық ықпалдың болғанын және Багратидтердің императорлық амбицияларының көрінісі болды. Мозаикамен қапталған шіркеу Константинополь шіркеулерімен теңесе алатын. Гелати – Грузияда сақталған мозаикалық туындылардың санаулы бірі, бірақ фрагменттер Пицунда мен Цромидің ерте шіркеулері де мозаикамен безендірілгенін, сондай-ақ басқа, аз танымал орындарды көрсетеді. Пицунда соборындағы VI ғасырға жататын мозаикалық едендер римдік үлгілерден әсер алған. Цромиде 7 ғасырға жататын шіркеудің қабырғаларында тессералар әлі де көрінеді, бірақ бастапқы схемаға тек әлсіз сызықтар ғана сілтеме жасайды. Оның орталық бейнесі – грузин тіліндегі жазуы бар кітапты ұстаған, тұрған Мәсіх.

Яһудилік мозаикалар

Римдік және Византиялық әсермен яһудилер де өздерінің синагогаларын классикалық мозаикалармен әшекейлеген. Ғалилея және Яһудия шөлінен көптеген қызықты мысалдар табылды. Сепфорис қаласында 6-шы ғасырға жататын синагоганың қалдықтары табылды, ол 3-7-шы ғасырлар аралығында яһуди мәдениетінің маңызды орталығы және яһудилер, христиандар және мүшріктердің тұрған көпмәдениетті қала болды. Мозаика яһуди және мүшрік сенімдерінің қызықты үйлесімін көрсетеді. Еденнің ортасында зодиак шеңбері бейнеленген. Гелиос күн күймесінде отырып, ортада орналасқан, ал әрбір зодиак белгісі еврей айларымен сәйкес келеді. Мозаиканың шеттерінде Ысқақтың байлануы сияқты Киелі кітаптан алынған көріністер, сондай-ақ жалынды құрбандық, жемістер мен астық ұсыну сияқты дәстүрлі рәсімдер бейнеленген. Тағы бір зодиак мозаикасы Юстин I (518–27) билік еткен кезеңде салынған Бейт Альфа синагогасының еденін безендірген. Бұл Израильде табылған ең маңызды мозаикалардың бірі саналады. Оның үш панелінің әрқайсысында қасиетті сандық, зодиак және Ысқақтың құрбандығы туралы көріністер бейнеленген. Зодиактың ортасында күн құдайы Гелиос күн күймесінде бейнеленген. Мозаиканың төрт бұрышындағы төрт әйел төрт маусымды көрсетеді. Үшінші керемет сақталған зодиак мозаикасы ежелгі курорт қаласы Хаммат-Тибериядағы Северус синагогасынан табылды. 4-ші ғасырға жататын мозаиканың ортасында күн құдайы Гелиос аспан сферасын және қамшыны ұстап, күн күймесінде отыр. 12 зодиак белгісінің тоғызы толыққанды сақталған. Тағы бір панельде Келісім сандығы және Иерусалимдегі ғибадатханада қолданылған яһуди діни заттары бейнеленген. 1936 жылы Иерихон қаласында қазба жұмыстары жүргізілген синагога табылған, ол мозаикалық еденіндегі жазудан кейін «Шалом әл-Исраил» («Израильге бейбітшілік») деп аталды. Бұл ғимарат 5-8-ші ғасырларда пайдаланылған деп есептеледі және еденінде Келісім сандығы, менора, шофар және лулав суреттері бар үлкен мозаика орналасқан. Жақын жерде, Нааран қаласында, 1918 жылы табылған және мозаикалық едені бар 6-шы ғасырға жататын тағы бір синагога бар. Эштемоа (Ас Саму) синагогасы шамамен 4-ші ғасырда салынған. Мозаикалық еден тек гүл және геометриялық өрнектермен безендірілген. Хирбет Сусиядағы синагогада (1971–72 жылдары қазба жұмыстары жүргізілген, 4-ші ғасырдың соңында салынған) үш мозаикалық панель бар, шығыс жағында Тора ғибадатханасы, екі менора, лулав және бағаналы этрог, бұғы және қошқар бейнеленген. Ортаңғы панель геометриялық, ал батыс панелі қатты зақымдалған, бірақ ол Даниялды арыстан ордасында бейнелеген деген болжам бар. Эйн-Гедидегі рим синагогасы Византия дәуірінде қайта жаңғыртылды және ескі ақ панельдердің үстіне мозаикалық еден орнатылды. Әдеттегі геометриялық дизайн ортасында құстармен толықтырылды. Онда зодиак белгілерінің аттары және яһуди тарихындағы маңызды тұлғалар жазылған, бірақ олардың суреттері жоқ, бұл оның консервативті қауымға қызмет еткенін көрсетеді. Бейнелі суреттерге тыйым салу Византияның Газа қаласында тұратын яһудилер үшін соншалықты маңызды болмады. 1966 жылы ежелгі порт ауданында синагоганың қалдықтары табылды. Оның еденіндегі мозаикада Дәуіт патшаның аты еврей әріптерінде жазылған Орфей бейнеленген. Оның жанында арыстан балалары, жираф және жылан лира тартып ойнағанын тыңдап тұрды. Еденнің тағы бір бөлігі жүзім жапырақтарынан жасалған медальондармен бөлінген, олардың әрқайсысында жануар бейнеленген: жас сиырды емізіп жатқан арыстандай, жираф, павлин, пантера, аю, зебра және т.б. Еден 508/509 жылдары төселген. Бұл Маон (Меноа) синагогасы мен Шеллалдағы христиан шіркеуінің еденіне өте ұқсас, бұл үш жерде де бір суретші жұмыс істегенін көрсетеді. Бет-Шеандағы Леонтий үйі (1964–72 жылдары қазба жұмыстары жүргізілген) қонақүйдің бір бөлігі болған синагоганың сирек мысалы. Ол Византия дәуірінде салынған. Синагога бөлмесінің түрлі-түсті мозаикалық еденінде амфорадан шыққан жүзім шыбықтарынан жасалған жануарлар бейнеленген медальондар айналасында гүлдер мен құстармен безендірілген сыртқы жолақ бар. Ортаңғы медальонда «шалом» (бейбітшілік) сөзі жазылған менора (шамалау) бейнеленген. Хулдадағы 5-ші ғасырға жататын ғимарат Самария синагогасы болуы мүмкін. Оның мозаикалық еденінде еврейлердің (менора, лулав, этрог) типтік рәміздері бар, бірақ жазулары грек тілінде. Бет-Шеанда (1960 жылы қазба жұмыстары жүргізілген) мозаикалық едені бар тағы бір самариялық синагога орналасқан. Еденде тек сәндік мотивтер және діни рәміздер салынған адикул (қасиетті орын) болған. Самариялықтар сол қаладағы яһуди көршілеріне қарағанда адам немесе жануар суреттерін салуға қатаң тыйым салған. Мозаиканы Бейт Альфа синагогасының еденін жасаған шеберлер салған. Бір жазу самариялық жазуымен жазылған. 2003 жылы Адриатика теңізінің жағасындағы Иона қаласындағы Саранда қаласында 5-ші немесе 6-шы ғасырға жататын синагога табылды. Онда еврей мерекелерімен байланысты заттарды бейнелейтін ерекше мозаикалар болған, оларға менора, қошқар мүйізі және лимон ағашы кірген. Синагога базиликасындағы мозаикалар Тораның фасадына ұқсайтын, жануарлар, ағаштар және басқа да Киелі кітаптан алынған рәміздер бейнеленген. Құрылыстың өлшемдері 20x24 метр, және ол шамамен 6-шы ғасырда шіркеу ретінде пайдаланылған.

Христиандық Арабия

Оңтүстік Арабияда 3 ғасырдың соңындағы Қатабан мәдениетінен екі мозаикалық жұмыс қазылып алынды. Бұл екі тақта геометриялық өрнектермен және жүзімдік суреттермен безенілген, бұл сол мәдениеттің дәстүрлерін көрсетеді. Ғассанидтер дәуірінде олардың аумағында мозаика өнері гүлденді. Қазірге дейін сол дәуірден мозаикасы бар бес шіркеу табылды, олардың екеуі Ғассанидтер билеушілерімен, ал қалған үшеуі өздерінің есімдері мен арнауларын жазған христиан араб қауымымен салынған.

Зороастризм Персиясы

Плитка өнері екі мың жылға жуық уақыттан бері сол аймақта белгілі болған. Сасанид империясы мен римдіктер арасындағы мәдени алмасу парсы суретшілерін мозаика үлгілерін жасауға баулыды. Шапур I өзінің сарайын бишілер, музыканттар, әйелдер және т.б. суреттері бейнеленген плитка композицияларымен әсемдеді. Бұл арабтардың басып алуы мен исламның келгенінен кейін тыйым салынған, бейнелі парсы мозаикасының жалғыз маңызды мысалы еді.

Араб тілі

Ислам сәулетінде Византия империясының шығыс провинцияларын мұсылмандар басып алғаннан кейін діни ғимараттар мен сарайларды безендіру үшін мозаика техникасы қолданылды. Сирия мен Египетте арабтар римдік және ерте христиан мозаика өнерінің ұлы дәстүріне ықпал етті. Омейяд әулеті тұсында мозаика жасау ислам мәдениетінде дамыған өнер түрі болып қала берді және араб әлемінің түрлі аймақтарында зелиге мен азулехо өнерінде жалғасты, бірақ плитка қабырғаларды безендірудің басты исламдық түріне айналды. Исламның алғашқы маңызды діни құрылысы – Иерусалимде 688-692 жылдар аралығында салынған Рақмет күмбезі, ішкі және сыртқы жағын византиялық шеберлер шыны мозаикалармен безендірді. Оның ішкі әшекейлерінің бір бөлігі ғана сақталған. Гүлдік мотивтер византиялық дәстүрге сәйкес келеді және «сөздік құрамы синкретикалық болғандықтан және адам мен жануарлар бейнесін қамтылмағандықтан ғана исламдық» деп айтуға болады. Исламның ерте кезеңіндегі ең маңызды мозаикалық жұмыс – Араб халифатының сол кездегі астанасы Дамаскідегі Омейяд мешітінің безендірілуі. Мешіт 706-715 жылдар аралығында салынды. Халиф Византия императорынан ғимаратты безендіру үшін 200 шебер жұмысшы алды. Бұл безендірудің жартылай византиялық стилімен дәлелденеді. Ішкі ауланың мозаикасында жұмақ бейнеленген, оның фонында әдемі ағаштар, гүлдер, таулы қалалар мен ауылдар бар. Мозаикаларда адам бейнесі жоқ, бұл оларды сол дәуірдегі ұқсас византиялық туындылардан ерекшелендіреді. Ауланың батыс аркадасының астындағы ең үлкен сақталған бөлігі «Барада панелі» деп аталады. Мешітте 4 м² көлеміндегі әлемдегі ең үлкен алтын мозаика болған деп есептеледі. 1893 жылы мешітке өрт салдарынан көптеген мозаикалар жойылды, бірақ кейбіреулері қалпына келтірілді. Омейяд мешітінің мозаикалары Дамаск мозаикасының кейінгі жұмыстарына шабыт берді. Мешіт ауласында орналасқан Қазына күмбезі 13-14 ғасырлардағы қалпына келтіру жұмыстарынан бастау алған әдемі мозаикалармен қапталған. Олардың стилі Барада панеліне өте ұқсас. 1277 жылдан кейін салынған Сұлтан Бейбарс мазары, Захирия медресесі де негізгі намаз залының ішінде жүретін алтын гүлдік және архитектуралық мозаикалармен безендірілген. Діни емес Омейяд мозаикалары негізінен халифалар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің сарайларын безендірген еден панельдері болды. Олар Жерорта теңізінің шығысында бұрын кең таралған римдік ауылдық виллалардың мозаикаларын үлгі еткен. Ең керемет мысалын Палестинадағы Хишам сарайының моншасында табуға болады, ол шамамен 744 жылы салынған. Негізгі панельде үлкен ағаш бейнеленген, оның астында арыстан (оң жақта) бұғыға шабуыл жасап, екі бұғы бейбіт жайылып жүрген (сол жақта). Бұл панель жақсы және жаман басқаруды көрсетеді. 8 ғасырлық Омейяд сарай кешеніндегі Анжар моншасының аймағында классикалық геометриялық мотивтермен мозаика сақталған. Қазіргі Иорданиядағы әсем шөлдік резиденциясы – әл-Уалид II сарайы (Қаср әл-Халлабат) да жоғары техникалық шеберлікті көрсететін еден мозаикаларымен безендірілген. Халлабаттағы ең жақсы сақталған панель бір жағында «жақсы» жануарлар, екінші жағында «жаман» жануарлар орналасқан Өмір ағашымен бөлінген. Халлабат бейнелерінің арасында жүзімді орамдар, жүзім, гранат, орикс, қасқырлар, қоян, барс, пар пар, балық, бұқа, страус, қоян, қошқар, ешкі, арыстан және жылан бар. Амманға жақын жердегі Кастальде 2000 жылы жүргізілген қазба жұмыстары қазіргі Иорданиядағы ең көне Омейяд мозаикасын ашты, ол, мүмкін, Абд әл-Малик ибн Марван (685-705) халифаты кезінде салынған. Олар әсем әшекейленген ғимараттың көп бөлігін жабады, бұл, әдетте, жергілікті әкімнің сарайы болған. Касталь мозаикалары геометриялық үлгілерді, ағаштарды, жануарларды, жемістерді және розеткаларды бейнелейді. Ашық ауладан, кіреберістен және баспалдақтан басқа бүкіл сарайдың едендері мозаикамен жабылған. Кейінгі ислам мозаикасының ең жақсы үлгілері маврлық Испанияда жасалған. Михрабтағы алтын мозаикалар мен Кордовадағы Ұлы мешіттің орталық күмбезі анық византиялық сипатқа ие. Олар 965-970 жылдар аралығында жергілікті шеберлермен, Византия императоры Испанияның Омейяд халифасына жіберген Константинопольдің мозаика шеберінің қадағалауымен салынған. Оның әр түрлі түсті гүлдер мен араб каллиграфиясының кең жолақтары бар. Мозаикалар Омейяд әулеті үшін жоғалған Дамасктағы Ұлы мешіттің сұлулығын еске түсіреді деп есептеледі. Мозаикалар ислам әлемінде 8 ғасырдан кейін сәннен шықты. Осыған ұқсас эффекттер боялған плиткалардың көмегімен қол жеткізілді, геометриялық плиткалар, кейде мозаика деп аталатын, Солтүстік Африканың зиллийі немесе Парсы, Түркия және одан шығысқа қарайғы үлкен схеманың бөліктерімен боялған үлкен плиткалар (Қашани).

Қазіргі заманғы мозаика

XIX ғасырдағы атақты мозаикалардың қатарында Эдвард Берн-Джонстың Римдегі қабырғалар ішіндегі Сент-Полс шіркеуіндегі мозаикалары бар. Тағы бір көрнекті заманауи мозаика – Миссури штатының Сент-Луис қаласында орналасқан Сент-Луис кафедральді базиликасындағы әлемдегі ең ірі мозаикалық инсталляция. Мозаиканың қазіргі заманғы мысалы – Нью-Йорк метросының Табиғи тарих мұражайы станциясы (Нью-Йорк метросы жүйесінде осындай көптеген өнер туындылары кездеседі, бірақ көптеген IND станциялары көбінесе қарапайым мозаикамен безендіріледі). Күнделікті ортада мозаиканың тағы бір мысалы – Техас штатының кейбір тас жолдарындағы демалыс алаңдарындағы әжетханаларда қолданылатын жергілікті тақырыптағы мозаикалар. Модернизм стиліндегі архитекторлар Антони Гауди және Жозеп Мария Жужолдың туындылары да заманауи мозаикалардың қатарына жатады, мысалы, Барселонадағы Парк Гюэллдегі мозаикалар. Бүгінде мозаика әлемінің жетекші шеберлері ретінде Элейн М. Гудвин (Ұлыбритания), Феличе Ниттоло (Италия), Брит Хаммер (Нидерланды), Дугальд МакИннес (Шотландия), Хизер Хэнкок (АҚШ), Келли Никербокер (АҚШ), Аида Валенсия (Мексика), Эмма Биггс (Ұлыбритания), Хелен Нок (Ұлыбритания), Марсело де Мело (Бразилия), Соня Кинг (АҚШ) және Саймир Страти (Альбания) есімдерін атауға болады.

Халықтық қолөнер ретінде

Мозаикалар қолөнер мен өнердің танымал түріне айналды және олар тек кәсіби мамандармен ғана шектелмейді. Бүгінгі шеберлер тас, керамика, қабықша, көркем шыны, айна, мұнық, тіпті қуыршақ бөліктері, жемчуг, фотосуреттер сияқты ерекше заттармен жұмыс істейді. Ежелгі мозаикалар көбінесе архитектуралық болса, қазіргі мозаикаларды саябақтағы орындықтар мен гүлшоқтардан бастап, гитаралар мен велосипедтерге дейін кездестіруге болады. Бұйымдар сырғадай кішкентай немесе үйдей үлкен болуы мүмкін. Trencadís немесе pique assiette (француз тіліндегі термин – "тақтан алынған") – бұл сынған қыш ыдыстардан, фарфордан, шыныдан, түймелерден, мүсіндерден немесе әшекей бұйымдарынан жасалған мозаика, олар жаңа беткей жасау үшін негізге цементтеледі. Кез келген нысан негіз ретінде пайдаланылуы мүмкін, ал кез келген бөліктердің комбинациясы қолданылуы мүмкін, бұл тек жеке шебердің қиялымен ғана шектеледі.

Көше өнерінде

Видео ойындарының пиксельдік өнері мен поп-мәдениетке, сондай-ақ дәстүрлі мозаикаға бірдей қарыз болған стильдерде көше өнері мозаика өнерінің жаңаша өркендеуі мен кеңеюін бастан кешірді. Көше өнерінде мозаикамен жұмыс істейтін ең белгілі суретші – француз Invader. Ол өзінің шамалы жұмыстарын екі өте ерекше мозаика стилінде жасады: біріншісі – бүкіл әлемдегі қалаларға орнатылған 8 биттік видео ойын кейіпкерлерінің кішкентай "дәстүрлі" плиткалық мозаикалары, ал екіншісі – ол "Рубиккубизм" деп атаған стиль, ол шатасқан Рубик текшелерінің торлы құрылымы арқылы екі қабатты мозаиканы қолданады. Ол ең танымал болғанымен, басқа көше және қалалық суретшілер де мозаика стилінде жұмыс істейді.

Португалдық көше

Португалдық мозаикалық төсем (португал тілінде Calçada Portuguesa) – Португалияда жасалған және Лузосфера аймағында кең таралған екі түсті тас мозаикасы. Көбінесе геометриялық өрнектер түрінде, қарапайымнан күрделіге дейін қолданылады, сонымен қатар иконографиядан классицизмге дейін, тіпті заманауи дизайнға дейінгі стильдерде күрделі суреттік мозаикалар жасау үшін де пайдаланылады. Португал тілінде сөйлейтін елдерде көптеген қалаларда жаяу жүргіншілерге арналған көптеген жолдар осы мозаикалық стильде жасалған, тіпті кейде көшелердің де беті осылай төселген. Әсіресе Лиссабон қаласында барлық жаяу жүргіншілер жолдары осы стильде сақталған. Португалия мен оның бұрынғы колонияларында кең таралған және танымал болғанына, сондай-ақ Азулежу, португал және испандық боялған плиткалары сияқты көне өнер мен сәулет өнерлерімен байланысына қарамастан, бұл салыстырмалы түрде жас мозаика өнері, оның қазіргі танылатын түрі алғаш рет 1800 жылдардың ортасында пайда болды. Бұл стильде ең көп қолданылатын тастардың қатарында базальт пен әктас бар.

Үш әдіс

Үш негізгі әдіс бар: тікелей әдіс, жанама әдіс және екі рет жанама әдіс.

Тікелей әдіс

Мозаиканың тікелей әдісі жеке тесераларды тірек бетіне тікелей орналастыруды (жапсыруды) қамтиды. Бұл әдіс вазалар сияқты үш өлшемді пішіні бар беттерге өте қолайлы. Тарихи еуропалық қабырға және төбе мозаикаларын жасауда осы әдіс қолданылған, төмендегі қабырғадағы негізгі контурлардың сызбалары бойынша жұмыс жасалған. Мозаика құлаған кезде олар көбінесе қайтадан көрінеді. Тікелей әдіс көшіруге болатын шағын жобаларға ыңғайлы. Тікелей әдістің тағы бір артықшылығы – мозаика біртіндеп дамиды, бұл плитканың түсі мен орналасуын қажеттілікке қарай өзгертуге мүмкіндік береді. Тікелей әдістің кемшілігі – суретші таңдалған бетте тікелей жұмыс істеуге міндетті, бұл ұзақ уақытқа, әсіресе ірі жобалар үшін ыңғайсыз болуы мүмкін. Сонымен қатар, дайын беттің тегістігін бақылау қиын. Бұл еден немесе үстел сияқты функционалды бет жасағанда ерекше маңызды. Тікелей әдістің қазіргі заманғы нұсқасы, кейде «қос тікелей» деп аталады, – шыны талшықты торға тікелей жұмыс істеу. Осылайша мозаиканы бетіне сурет салынған күйінде құрастырып, содан кейін оны орнатылатын жерге тасымалдауға болады. Үлкен жұмыстарды осылай жасауға болады, мозаика кесіліп, жіберіліп, орнату кезінде қайта құрастырылады. Бұл суретшіге орнату орнында емес, студияда жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

Тікелей емес әдіс

Тезерелерді қолданудың жанама әдісі көбінесе өте ірі жобалар үшін, қайталама элементтері бар жобалар үшін немесе нақты нысанға сәйкес пішіндер қажет болатын аумақтар үшін қолданылады. Тезерелер суға ерігіш желімді пайдаланып, бетімен төмен қаратып қағазға жабыстырылады. Мозаика студияда аяқталғаннан кейін бөліктерге бөлініп, нысанға жеткізіліп, қағазы сыртқа қаратып цементтеледі. Бекітілгеннен кейін қағаз ылғалдандырылып, алынып тасталады. Бұл әдіс аса ірі жобалар үшін тиімді, себебі ол шеберге бөліктерді қайта жөндеуге уақыт береді, тезерелерді негізгі панельге бірден цементтеуге мүмкіндік жасайды және мозаикалық плиткалар мен мозаикалық элементтердің беткі жағының тегіс әрі бір жазықтықта болуын қамтамасыз етеді, тіпті әртүрлі қалыңдықтағы плиткалар мен элементтер қолданғанда да. Мозаикалық қабырға суреттері, орындықтар және үстел үстілер әдетте жанама әдіспен жасалады, себебі бұл әдіс тегіс және біркелкі бет қамтамасыз етеді.

Математика

Әр түрлі пішіндес плиткаларды бір бетке орналастырудың ең тиімді тәсілі математиканың теселлация саласына бастап әкеледі. Суретші М.К. Эшер теселлацияны зерттеуді мориандық мозаикалардың ықпалымен бастады.

Цифрлық бейнелеу

Фотомозаика – әр түрлі басқа суреттерден (Жозеф Фрэнсис бастаған) жасалған сурет, онда әрбір "пиксель" жеке сурет болып табылады және жақыннан қарағанда осыны көруге болады. Бұл формат көптеген қазіргі заманғы медиа және цифрлық суреттерді іздеу жүйелерінде қолданылады. Плиткалық мозаика – жеке плиткалардан тұратын және бірін бірі жаппай баспайтын, мысалы, жуыну бөлмесінде немесе бассейдің еденінде статикалық кескінді жасау үшін қолданылатын, керамикалық плиткалардан құрылған шаршы пиксельдерге бөлінген цифрлық кескін (типикалық өлшемі – , мысалы, Торонто университетінің бассейнінің еденінде, бірақ кейде үлкен плиткалар да қолданылады). Бұл цифрлық суреттердің ажыратымдылығы төмен болады және көбінесе тек мәтінді көрсетеді, мысалы, бассейдің әртүрлі жерлердегі тереңдігі, бірақ кейбір суреттер күн батуын немесе басқа жағажай тақырыбын көрсету үшін де пайдаланылады. Цифрлық кескіндерді өңдеудегі соңғы жетістіктер компьютерлік көмекпен жобалау (CAD) бағдарламалық жасақтамасын пайдалана отырып, физикалық плиткалық мозаикаларды жобалауға мүмкіндік берді. Бағдарламалық қамтамасыз ету әдетте бастапқы растрлік кескінді және түсті плиткалар палитрасын кіріс ретінде қабылдайды. Бағдарламалық қамтамасыз ету плиткаларды бастапқы кескінге ең жақсы сәйкес келуін анықтайды. Opus vermiculatum стилінде плиткаларды орналастыру үшін алғашқы қадам – кескіндегі визуалды маңызды нысандардың жиектерін табу. Толық пикселдік кескінді мозаикалық векторлық кескінге түрлендіретін алгоритмнің Python нұсқасы қолжетімді.

Роботты өндіру

Дамыған елдерде еңбек ақының жоғары болуына байланысты, өндірісті автоматтандыру үнемі кеңірек танылған. Мозаикалар қолмен жиналатын орнына, компьютерлік жобалау (CAD) бағдарламасымен жасалған мозаикаларды робот жиналай алады. Өндіріс 10 есеге дейін жылдамырақ және жоғары дәлдікпен жүзеге асырылуы мүмкін. Бірақ, бұл "компьютерлік" мозаикалар, қолмен жасалған "шеберлікпен" жасалған мозаикалардан өзгеше көрінеді. Роботтық өндірісте түрлі түсті плиткалар буферлерге жүктеледі, содан кейін робот плиткаларды біртіндеп таңдап, жобалау бағдарламасынан алынған командалар тізіміне сәйкес орналастырады.