Кіріспе

Джоульдік кеңею (еркін кеңеюдің бір түрі) – термодинамикадағы қайтымсыз процесс, онда газ көлемі жылу оқшауланған ыдыстың бір жағында (шағын бөлік арқылы) ұсталады, ал ыдыстың екінші жағы бос қалдырылады. Содан кейін ыдыстың екі бөлігі арасындағы бөлік ашылады және газ бүкіл ыдысты толтырады. Идеал газды қатыстыратын ой эксперименті ретінде қарастырылатын Джоульдік кеңею классикалық термодинамикада пайдалы жаттығу болып табылады. Ол термодинамикалық шамалардың өзгеруін есептеуге қолайлы мысал келтіреді, соның ішінде осы табиғатынан қайтымсыз процесс нәтижесінде туындайтын ғаламның энтропиясының артуын (энтропияның өндірілуін). Нақты Джоульдік кеңею эксперименті міндетті түрде нақты газдарды қамтиды; мұндай процесс кезіндегі температураның өзгеруі молекулалық күштердің шамасын анықтайды. Бұл кеңею түрі 1845 жылы жылудың механикалық эквивалентін зерттеуде осы кеңеюді қолданған Джеймс Прескотт Джоульдің есімімен аталады, бірақ бұл кеңею Джоульге дейін де белгілі болған, мысалы, Джон Лесли 19 ғасырдың басында және Джозеф Луи Гей-Люссак 1807 жылы Джоуль алған нәтижелерге ұқсас нәтижелермен зерттеген. Джоульдік кеңеюді Джоуль-Томсон кеңеюімен немесе газдың жоғары қысымнан төмен қысымға клапан немесе кеуекті бөлік арқылы үздісіз ағынымен сипатталатын процесспен шатастыруға болмайды.

Сипаттама

Процесс белгілі бір қысыммен, температурамен, жылу оқшауланған контейнердің жартысына шектелген газбен басталады (осы мақаланың басындағы суреттің жоғарғы бөлігін қараңыз). Газ бастапқы көлемді алып жатыр , контейнердің екінші бөлігінен механикалық түрде бөлінген, оның көлемі және нөлге жуық қысымда. Контейнердің екі жартысы арасындағы кран (қатты сызық) кенеттен ашылады, және газ бүкіл контейнерді толтыру үшін кеңейеді, оның жалпы көлемі (суреттің төменгі бөлігін қараңыз). Сол жақтағы бөлікке енгізілген термометр (суретте көрсетілмеген) кеңею алдындағы және одан кейінгі газ температурасын өлшейді. Бұл эксперименттегі жүйе екі бөліктен де тұрады, яғни эксперимент соңында газ алып жатқан бүкіл аймақ. Бұл жүйе жылу оқшауланғандықтан, сыртқы ортамен жылу алмаса алмайды. Сонымен қатар, жүйенің жалпы көлемі тұрақты сақталғандықтан, жүйе сыртқы ортада жұмыс істей алмайды. Нәтижесінде, ішкі энергияның өзгеруі нөлге тең. Ішкі энергия ішкі кинетикалық энергиядан (молекулалардың қозғалысына байланысты) және ішкі потенциалдық энергиядан (молекулааралық күштерге байланысты) тұрады. Молекулалық қозғалыс кездейсоқ болғанда температура ішкі кинетикалық энергияның өлшемі болып табылады. Бұл жағдайда ішкі кинетикалық энергия жылу деп аталады. Егер камералар тепе-теңдікке жетпесе, термометрмен анықталмайтын (сондықтан жылудың құрамы емес) ағынның кинетикалық энергиясы болады. Осылайша, температураның өзгеруі кинетикалық энергияның өзгеруін көрсетеді, және бұл өзгерулердің кейбіреулері жылулық тепе-теңдік қайта орнатылмағанша жылу ретінде көрінбейді. Жылу ағынның кинетикалық энергиясына ауысқанда, температураның төмендеуіне себеп болады. Іс жүзінде, екі камералы еркін кеңею эксперименті көбінесе "кезеңдік бөгет" (porous plug) кіреді, арқылы кеңейіп жатқан ауа төменгі қысым камерасына жету үшін өтуі керек. Бұл бөгеттің мақсаты – бағытталған ағынды тежеу, соның арқасында жылулық тепе-теңдікті қайта орнатуды жеделдету. Жалпы ішкі энергия өзгермегендіктен, қабылдау камерасындағы ағынның тоқтауы ағынның кинетикалық энергиясын қайтадан кездейсоқ қозғалысқа (жылуға) айналдырады, сондықтан температура күтілген мәнге дейін көтеріледі. Егер бастапқы ауа температурасы идеалды емес газдың қасиеттеріне байланысты конденсацияны тудыратынша төмен болса, ішкі энергияның бір бөлігі сұйық өнімдерде жасырын жылуға (потенциалдық энергияның өтемалдаушы өзгеруі) айналады. Осылайша, төмен температурада Джоульдің кеңею процесі молекулааралық күштер туралы ақпарат береді.

Нақты газ әсері

Жоуль өз тәжірибесін бөлме температурасындағы, шамамен 22 бар қысыммен кеңейтілген ауамен жүргізді. Осы жағдайларда ауа дерлік идеал газ, бірақ толық емес. Сондықтан, температураның нақты өзгеруі дәл нөлге тең болмайды. Ауаның термодинамикалық қасиеттері туралы қазіргі білімімізбен, ауаның көлемі адиабатикалық жағдайда екі еселенген кезде температурасы шамамен 3 градус Цельсийге төмендеуі керек екенін есептей аламыз. Дегенмен, ауаның төмен жылу сыйымдылығы және берік мыс ыдыстар мен калориметр суының жоғары жылу сыйымдылығы салдарынан, байқалатын температураның төмендеуі өте аз болды. Сондықтан Жоуль температураның өзгеруі өлшеу дәлдігі шегінде нөлге тең екенін анықтады.