Кіріспе
Жарылыстар мен жарылыстардан қорғануға болатын орын – жарылысқа қарсы бекініс, адамдар бомбалар сияқты жарылыстардан немесе мұнай және газ өңдеу зауыттары, мұнай-химиялық объектілер сияқты қауіпті жұмыс орындарында қорғану үшін бара алатын жер. Ол радиоактивті түйіршіктерден қорғауға арналған паналаудан өзгеше, себебі оның басты мақсаты радиоактивті түйіршіктерден емес, соққы толқындары мен артық қысымнан қорғау. Бір бекініс жарылыстар мен радиоактивті түйіршіктерден де қорғай алады. Жарылысқа қарсы бекіністер ядролық шабуылдан қорғаудың маңызды құралы болып табылады және азаматтық қорғаныс жүйесінде қолданылады. Жер үстіндегі, жер астындағы, арнайы, екі мақсаттағы және потенциалды жарылысқа қарсы бекіністер болады. Арнайы жарылысқа қарсы бекіністер жарылыстан қорғау мақсатымен ғана салынады (мысалы, бомбобекініш). Екі мақсаттағы жарылысқа қарсы бекіністер – жарылыстан қорғануға тырысатын адамдарды қабылдау үшін жарылысқа қарсы қасиеттері жақсартылған қолданыстағы құрылыстар. Потенциалды жарылысқа қарсы бекіністер – жарылыстан қорғану үшін пайдаланылуы мүмкін жарылысқа қарсы қасиеттері бар қолданыстағы құрылыстар немесе геологиялық нысандар.
A blast shelter is a place where people can go to protect themselves from blasts and explosions, like those from bombs, or in hazardous worksites, such as on oil and gas refineries or petrochemical facilities. It differs from a fallout shelter, in that its main purpose is to protect from shock waves and overpressure instead of from radioactive precipitation, as a fallout shelter does. It is also possible for a shelter to protect from both blasts and fallout. Blast shelters are a vital form of protection from nuclear attacks and are employed in civil defense. There are above ground, below ground, dedicated, dual purpose, and potential blast shelters. Dedicated blast shelters are built specifically for the purpose of blast protection (see bunker). Dual purpose blast shelters are existing structures with blast protective properties that have been modified to accommodate people seeking protection from blasts. Potential blast shelters are existing structures or geological features exhibiting blast protective properties that have potential to be used for protection from blasts.
Дизайн
Жарылыс қорғаныстары жақын жердегі жарылыстардың жарылыс толқынын бұрып, бункердегі адамдардың құлақтары мен ішкі органдарына зақым келтірмеуге бағытталған. 3 фунт/квадрат дюйм (20 кПа) қысымнан каркас құрылыстар құлайтын болса, жарылыс қорғаныстары жүздерше фунт/квадрат дюйм қысымға төтеп бере алады. Бұл бомбаның құрылымға зиян келтіру мүмкіндігін едәуір азайтады. Негізгі мақсат – қысымға өте төзімді құрылымды жасау. Нақты беріктік талаптары қауіптің сипатына және ықтималдығына қарай жеке-жеке анықталады. Соғыс кезінде Еуропадағы ауыр азаматтық қорғаныс нысандары үшін стандартты талап – 500 килотонналық қарудың 500 метр биіктіктен жарылуы еді. Мұндай қару зауыттар, әкімшілік орталықтар, байланыс жүйелері сияқты маңызды нысандарға шабуыл жасау үшін қолданылатын. Тек ең мықты тау жыныстарынан жасалған қорғаныстар ғана аман қалуға мүмкіндік алатын еді. Алайда, елді мекендерде немесе қала шетінде жарылыс ошағына дейінгі қашықтық әлдеқайда үлкен болады, себебі мұндай нысандарға қымбат ядролық қаруды жұмсаудың қажеті жоқ. Көбінесе арнайы салынған нысандар – болат арматурасы бар темір бетоннан жасалған үйдің жертөлесіне орналасқан күмбездер немесе аркалар. Тиімді жарылыс қорғаныстары көбінесе инженерлік құрылымдар болып табылады, олар канализация немесе жылдам транзит туннельдері сияқты үлкен құбырларды қамтиды. Дегенмен, олардың да тиімді жұмыс істеуі үшін қосымша жабдықтар қажет: жарылыс есіктері, ауа сүзгілері мен желдету жүйелері, қосалқы шығулар және ауа өткізбейтін жабын. Арнайы салынған, уақытша жарылыс қорғаныстары көбінесе топырақтан жасалған аркалар немесе күмбездер болып табылады. Оларды жасау үшін, 1-2 метр ені бар иілгіш, жіңішке ағаштан жасалған шатыр терең орға (шатырдың жотасы жер бетінен төмен болуы керек) орналастырылады, содан кейін матамен немесе пластикпен жабылып, 1-2 метр қалыңдығындағы тығыздалған топырақпен көмделеді. Мұндай қорғаныстар АҚШ және Қытайда бекітілген уақытша жарылыс қорғаныстары болып саналады. Кіреберіс қалың ағаштан жасалған. Жарылыс клапандары қалың ағаш торларына бекітілген дөңгелек шиналардан жасалуы керек. Ядролық бункерлер соққы толқынынан кейін бірнеше секундқа созылатын төмен қысымға және жылдам радиацияға да төтеп беруі керек. Жер және құрылым радиациядан қорғаныс қамтамасыз етеді, ал теріс қысым әдетте артық қысымның 1/3 бөлігін құрайды. Есіктер қабырғалармен салыстырылатын немесе одан да берік болуы керек. Әдеттегі конструкция – аунауыш есік, оның мөлшері мен құны минималды болу үшін. Екі мақсатта қолданылатын қорғаныстарда, бейбіт уақытта басқа мақсаттарда пайдаланылатын есіктер қалыпты болуы мүмкін. Салмақты азайту үшін есіктер әдетте болаттан жасалады, олардың болат пердесі мен қаңқасы бетонның болат арматурасына дәнекерленеді. Қорғаныстың сыртында жанғыш материалдардың болмауына назар аудару керек. Егер есік жер бетінде орналасқан болса және жарылыс толқынына ұшыраса, есіктің жиегі рамаға кіріктірілуі керек, сонда жарылыс толқыны немесе шағылыс оны көтере алмайды. Мүмкін болса, мұндай жағдайдан аулақ болу керек және есікті басқа құрылымдардан жарылыс толқынынан қорғалған етіп салу керек. Ең тиімді конструкция – есікті 90 градус бұрылысқан дәліздің артына орнату, онда артық қысым шығуға мүмкіндік бар. Бункерде әдетте екі есік болады, олардың біреуі ыңғайлы және бейбіт уақытта қолданылады, ал екіншісі берік. Әрине, баспанада әрқашан қосалқы шығу болуы керек, егер негізгі есік қиратылса, оны пайдалануға болады. Есік шахталары желдету шахталары ретінде де қолданылуы мүмкін, бұл қазу жұмыстарын азайтады, бірақ бұл ұсынылмайды. Күшті жер сілкінісі бункердің қабырғаларын бірнеше миллисекунд ішінде бірнеше сантиметрге жылжытуы мүмкін. Үлкен жер сілкінісіне төтеп беруге арналған бункерлерде тұрғындарды қабырғалар мен едендерден қорғау үшін серіппелі ішкі құрылымдар, гамактар немесе қаптар болуы керек. Алайда, көптеген азаматтық тұрғындар салған уақытша қорғаныстарға мұның қажеті жоқ, өйткені олардың құрылымы тұрғындарға ауыр зақым келтіретін соққыға төтеп бере алмайды. Жер – тамаша оқшаулағыш. Ұзақ уақыт бойы пайдаланылатын бункерлерде жылу соққысын болдырмау үшін көп мөлшерде желдету немесе кондиционерлік жүйе болуы керек. Соғыс уақытында пайдалануға арналған бункерлерде қолмен басқарылатын желдеткіштер болуы керек, себебі электр энергиясы немесе газдың сенімділігі төмен. Қалқанды салқындату үшін тиімді желдеткіштің ең қарапайым түрі – баспананың есігінде тербелетін және төбедегі шарлақтардан ілінген қақпақтары бар кең, ауыр кадр. Қалқалар бір бағытта ашылып, екінші бағытта жабылып, ауаны сорады. (Бұл Крессон Кернидің атымен аталған Керни ауа сорғысы, немесе КАП). Керни өкімдік сынақтардың нәтижелеріне сүйене отырып, ядролық қорғаныста ауа сүзгісі әдетте қажет емес деп мәлімдейді. Ол радиоактивтік түйіршіктердің өте үлкен немесе өте ұсақ болуын айтады, бірінші жағдайда олар жерге түседі, ал екінші жағдайда олар тұнақтап қалмайды, сондықтан радиация шығару үшін жеткілікті көлемде болады. Алайда, мүмкін болса, қорғаныштарда жарылыстан кейін пайда болатын химиялық, биологиялық және ядролық ластануды тоқтату үшін ауа сүзгілері болуы керек. Бункердегі желдету тесіктері жарылыс клапандарымен қорғалуы керек. Жарылыс клапаны соққы толқынымен жабылады, бірақ әдетте ашық күйде қалады. Егер бункер қалалық жерде орналасқан болса, онда өрттен қорғану үшін сумен салқындату жүйесі немесе суға батыру және тыныс алу түтікшелері болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда қосалқы шығу да өте пайдалы. Бункерлер тұрғындарды жаңбыр, жазғы ыстық және қысқы суық сияқты қалыпты ауа-райынан да қорғауы керек. Жаңбырдан қорғанудың қарапайым тәсілі – бункердің негізгі құрылымын көму алдында пластик пленкамен жабу. 5 мил (125 мкм) қалыңдығындағы арзан полиэтилен пленкасы жақсы қызмет етеді, өйткені жер оны жел мен күн сәулесінен қорғайды. Әрине, жерге көмілген немесе жертөледе орналасқан темір бетонды қорғаныс әдетте ғимарат сияқты көрінеді. Егер үй жарылыс қорғанысымен арнайы салынған болса, онда әдетте үлкен шкафтары бар нығайтылған жертөледегі ванна бөлмесі таңдалады. Пәтер үйлерінде қорғаныс қойма ретінде де қолданылуы мүмкін, егер оны негізгі мақсаты үшін жылдам босатуға болады. Жаңа жертөле құрылысында бұрышты алып, екі құйылған қабырға мен төбе қосу арқылы оңай қосымша қорғаныс жасауға болады. Кейбір сатушылар жеке отбасыларға жақсы қорғаныс ұсынатын, қарапайым құны бар нағыз жарылыс қорғаныстарын ұсынады. Бір әдеттегі конструкция – талшықтан күшейтілген пластик қабықтарды пайдалану. Қысымнан қорғау арзан топырақ аркаларымен қамтамасыз етілуі мүмкін. Жер радиациядан қорғану үшін пайдаланылады. Қорғаныстың жоғары жер асты суынан жоғары көтеріліп кетуіне жол бермеу үшін кейбір конструкцияларда жермен ұсталып тұрған юбка бар. Дұрыс жобаланған және орнатылған үй қорғанысы газонға шұңқырға айналмайды. Швейцарияда, жеке пәтер блогы мен үлкен жеке үйлер үшін қорғаныстарды талап ететін елде, ең жеңіл қорғаныстар тот баспайтын болаттан жасалған.
Метролар
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондон мен Мәскеудегі адамдар неміс әуе шабуылынан жер асты теміржол станцияларында, мысалы, Лондон метросында паналау арқылы аман қалды. 20-шы ғасырдың екінші жартысында Шығыс Еуропа мен КСРО-дағы метро станциялары жарылысқа қарсы баспана ретінде салынды. Солтүстік Кореядағы Пхеньян метросының станциялары 1960 және 1970 жылдары жер астында салынды, олар ядролық жарылысқа қарсы баспана ретінде жобаланған, әрі әр станция кіреберісінде қалың болат жарылыс есіктері орнатылған.