Кіріспе

Америкалық-британдық актер (1807–1867)

Ира Фредерик Олдридж (24 шілде, 1807 – 7 тамыз, 1867) – американдық туған британдық актер, драматург және театр директоры, Шекспир кейіпкерлерін сомдауымен танымал. Джеймс Хьюлетт пен Олдридж – алғашқы афроамерикандық трагедия актерлері деп есептеледі. Нью-Йорк қаласында туған Олдридждің алғашқы кәсіби актерлік тәжірибесі 1820-ші жылдардың басында African Grove Theatre труппасында болды. Америкадағы кемсітушілікке байланысты 1824 жылы Англияға кетіп, Лондонның Корольдік Кобург театрында дебют жасады. Оның мансабы дамыған сайын, Шекспир классикасын орындауы сыншылардың жоғары бағасына ие болды, содан кейін Ковентридегі Ковентри Корольдік театрының директоры болды. 1852 жылдан бастап Олдридж Еуропаның көп бөлігін гастрольде болып, бірнеше мемлекет басшыларынан құрмет алды. Ол Польшада гастрольдік сапарда кенеттен қайтыс болды және Лодзь қаласында салтанатты түрде жерленді. Олдридж – афроамерикандық тегі бар жалғыз актер, ол Стратфорд-на-Авондағы Шекспир ескерткіш театрында қола тақтамен марапатталған. Олдридждің екі қызы – Аманда мен Лурана кәсіби опера әншілері болды.

Ерте өмір және мансап

Олдридж 24 шілдеде 1807 жылы Нью-Йорк қаласында пастор Дэниел және Луранах (кейде Лурана деп те жазылады) Олдриджтің отбасында дүниеге келді, бірақ кейбір ертедегі өмірбаяндық деректер оның Мэриленд штатының Бел-Эйр қаласында туғанын көрсетеді. 13 жасында Олдридж Нью-Йорктегі Африкалық еркін мектепке қабылданды, ол Нью-Йорк бостандық беруші қоғамының құрылысы болып, бос қара халық пен құлдардың балаларына білім беру мақсатында ашылған. Оларға ағылшын тілінің грамматикасы, жазу, математика, география және астрономияны қамтитын классикалық білім берілді. Оның мектептегі сыныптастарының арасында Джеймс МакКун Смит, Александр Краммелл, Чарльз Л. Рейсон, Джордж Т. Даунинг және Генри Х. Гарнет болды. Олдридждің актерлік мансабының бастауы 1820-жылдардың басында Уильям Генри Браун мен Джеймс Хьюлетт құрған және басқарған «Африкалық компаниямен» байланысты. 1821 жылы олар Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы афроамерикандық театр – «Африкалық Гроув» театрын салды. Ұзаққа соқпаған бұл компания көршілердің наразылығына, қарсылас компанияның шабуылдарына және Нью-Йорк шерифінің нәсілшілдік пародиястына ұшырады. Сол кездегі шериф сонымен қатар газет баспашысы болды, бұл Олдридждің Америкадағы мансаптық мүмкіндіктерінің өте шектеулі екенін көрсетті. Олдридж Ричард Бринсли Шериданның «Пизарро» пьесасындағы перуандық кейіпкер Ролла рөлінде актерлік дебютін жасады. Ол сондай-ақ, мектептес досы доктор Джеймс МакКун Смит 1860 жылғы мемуарларында айтқандай, «Ромео мен Джульетта» пьесасындағы еркек рөлін ойнаған болуы мүмкін. Америка Құрама Штаттарындағы қара актерлерге қатысты тұрақты кемсітушілікке тап болған Олдридж 1824 жылы актер Джеймс Уоллакпен бірге Англияның Ливерпуль қаласына эмиграциялады. Осы кезеңде өнеркәсіптік революция басталды, бұл театрлардың дамуына ықпал ететін радикалды экономикалық өзгерістерге әкелді. Сахнада тәжірибесі шектеулі және танымалдылығы жоқ болғандықтан, Олдридж өзінің африкалық тегі туралы әңгіме құрастырып, Фулани әміршілігінен шыққандығын мәлімдеді. Олдридж уақытша Кийн есімін қабылдады, ол сол кездегі танымал британдық актер Эдмунд Киннің есімімен сәйкес келетін. Олдридж белгілі бір тұлғаның есімін қабылдаудың театрдағы кең таралған тәжірибесін байқады, бұл назар аудару үшін жасалатын. Ол Ф. У. Кин Олдридж деп аталды, кейіннен б.з.д. I ғасырдағы танымал римдік актер Росций сияқты «Африкалық Росций» деп аталды. Мэттьюс жақында Африкалық театрдың қандай болғанын елестететін танымал комедиялық пародиясын жасады (бірақ ол онда ешқашан болған емес). Олдридждің Корольдік Кобургтегі жеті апталық келісім-шарты кезінде жас актер бес пьесада ойнады. Ол көрермендерінің құрметіне ие болды, ал сыншылар Олдридждің сахналық дайындығы мен тәжірибесінің жеткіліксіз екенін атап өтті. Қазіргі заманғы сыншылар Эррол Хилл мен Джеймс Вернон Хатчтың пікірінше, алғашқы сын-пикирлер әртүрлі болды. «Таймс» газетінде ол «жіңішке тізелі, тар кеуделі, қақпақ тілімен ағылшын тілінде сөйлей алмайтын» деп сипатталды; «Глоб» газеті оның Оруноко туралы түсінігін өте орынды деп тапты және оның айтылуы айқын әрі дыбысты болды; ал «Драма» газетінде ол «ұзын бойлы, пропорциясы жақсы, дауысы әлсіз және жылдам сөйлейтін» деп сипатталды. Ал «Афина» журналы ақ нәсілді актрисалармен бірге сахнада тұрған қара нәсілді жігітке наразылық білдірді, ал Лондонның «Фигаро» газеті оның түсіне байланысты «сахнадан қууды» көздеді. Ол біртіндеп үлкен рөлдерге ие болды; 1825 жылы ол Лондонның Кобург театрында «Құлдың кек алуы» пьесасындағы Ороноко рөлімен ең жоғары гонорар алды, одан кейін «Құл» пьесасындағы Гамбия рөлі және Шекспирдің «Отелло» рөліне ие болды. Сондай-ақ, ол «Қаланың жұлдызы» және «Қоймақ» сияқты пьесаларда басты рөлдерді сомдады. Жаңа және қолайлы материал іздеу кезінде Олдридж кейде ақ еуропалық кейіпкерлер ретінде де ойнады, олар үшін ол май бояуымен және парикпен дайындалатын. Мысалдарға капитан Дирк Хаттерайк және Р. С. Матуриннің «Бертран» пьесасындағы Бертран, Шекспирдің «Ричард III» рөлі және «Венеция саудагерінің» Шейлок рөлі кіреді.

Турнирлер мен кейінгі жылдар

1828 жылы Олдридж ағылшын провинцияларына саяхат жасап жүргенде Ковентриге барды. Оның актерлік шеберлігі қала тұрғындарына ұнағаннан кейін, ол сэр Скирс Рьюге тиесілі Ковентри Театр Роялының директоры болып тағайындалды, осылайша британдық театрды басқарған алғашқы африкалық америкалық азамат атанды. 1833 жылға қарай ол Эдвард Янгтың "Кек» пьесасынан Занганың антигероялық рөлін репертуарына қосты. «Кек» (1721) пьесасы «Отелло» сюжетіне кері нұсқа ұсынады, онда тұтқынға алынған мавр ханзадасы Занга, асыл Дон Алонзоның қызметшісі және сенімді досы, оны әйелінің адал емес екеніне сендіріп алдайды. Алонзо ақырында өзін-өзі өлтіреді, ал Занга қуана: «Еуропа мен оның ақшыл ұлдары есін жоғалтсын, / Африка мен оның жүз тақтысы қуансын: / О, менің қадірлі отандастарым, төмен қарап көріңдер / Мен сіздің жеңілген жауларыңыздың үстінен қалай билеп тұрғанымды!» Суррей театрындағы осы қойылым туралы жарияланған рецензияда Альдридж Алонзоны жеңіп, морейлік киім киген күйде бейнеленген, сыншының пікірінше, «Абд әл Кадердің портреттерін еске салады». Сол рецензия авторы Альдридждің Мунго рөліндегі (Бикерстаффтың «Падлок» фарсындағы) комедиялық талантын мақтап, оны «бізге дұрыс портреттер деп қарауға үйретілген эфиопиялық ақымақтықтан мүлдем өзгеше, жаңартушы түзету» деп сипаттады. Грантем, Спилсби және Хорнкасл қалаларында да өнер көрсетті. 1842 жылы Олдридж Линкольн қаласында өнер көрсетті, жергілікті газеттер оның саяхаттық дилижанста келгенін ерекше оқиға деп жариялады және қала тұрғындарының арасында қызығушылық тудырды. Көңіл көтерерлік келгеніне қарамастан, Альдриджтің қойылымдарына көп көрермен жиналған жоқ. 1844 жылдың маусым айында ол Эксмут қаласында (Девон, Англия) сахнада өнер көрсетті. 1847 жылы Бостон қаласында өнер көрсетті. Олдридж 1849 жылы Линкольнге оң пікірлермен оралды. «Линкольн стандарты» газеті Альдридждің өнерін баяндап, «оның таланты жоғары деңгейде, мінез-құлқы ақылды, егер олар білім алу мүмкіндігіне ие болса, адамзат баласының барлығы бірдей қабілетті екенін көрсетеді» деп жазды. 1852 жылы Олдридж Бельгиядағы Брюссельді континенттік және Орталық Еуропадағы алғашқы гастрольдік сапарының басталу нүктесі ретінде таңдады. Ол бүкіл Еуропа бойынша сәтті гастрольдер жасады. Ол Пруссияда ерекше табысқа жетті, онда ол Саксен-Кобург-Гота герцогинясына ұсынылды және Пруссияның Вильгельм IV үшін өнер көрсетті, сондай-ақ Будапештте де өнер көрсетті. 1858 жылы Сербияға және Ресей империясына саяхат жасады, онда ол граф Федор Толстой, Михаил Щепкин және украин ақыны және суретшісі Тарас Шевченкомен танысты, ол оның пастельмен портретын салған. Ол Шекспирдің шығармашылығына Орталық Еуропаның кейбір аймақтарында, әсіресе Польшада қызығушылықты арттырды. Құлдық дәуіріндегі афроамерикан ретінде ол Польшаның қысымға ұшыраған халқы үшін де белгілі бір символға айналды, бұл Ресей үкіметінің оны бақылауына себеп болды. Ол осы уақытқа дейін тиісті жасқа жеткендіктен, Англияда алғаш рет Король Лирдің рөлін ойнады. Ол Англияда мүлік сатып алды. Лодзьде күтпеген жерден қайтыс болған ол жердегі жерлеу рәсіміне сәнді шеру ұйымдастырылды, көркемөнер қоғамы оның медальдарын және наградаларын көшелер арқылы алып жүрді, ал қалалық зираттағы үлкен қабірі гүлдерге толы болды. Ол өзінің естеліктерінде «парламент мүшесінің және Беркс графтығындағы жоғары мәртебелі адамның заңды емес қызы» екенін жазды, бірақ оның әкесі шын мәнінде Нортхеллертоннан, Йоркширден шыққан шұлық тоқушы еді. Линдфорс Альдриджтің «бәлкім, оны сыпайы қоғамда құрметке ие ету үшін ойлап тапқан» болжамын айтады, оның әлеуметтік статусын қара нәсілді еркекке үйленгені үшін сын-пікірлерден қорғау үшін көтерген. Олардың некесі құлдыққа қарсы лоббинің наразылығын тудырды, ол Альдриджтің мансабын тоқтатуға тырысты. Олар 1864 жылы қайтыс болғанға дейін 40 жыл бірге өмір сүрді. Альдридждің тұңғыш ұлы Айра Дэниел 1847 жылдың мамыр айында дүниеге келді. Оның анасының кім екені белгісіз, бірақ ол 49 жастағы және көп жылдар бойы денсаулығы нашар болған Маргарет Альдридж болмауы мүмкін. Ол Айра Дэниелді өз баласындай тәрбиеледі, олар қайтыс болғанға дейін сүйіспеншілікпен қарым-қатынаста болды. Ол 1867 жылдың ақпанында Австралияға көшіп кетті. Альдридж 1861-62 жылдары Лондонның Үсті Норвудтың гүлденген маңындағы 5 Хэмлет Роудты сатып алды, 1863 жылы британдық азамат болып қабылданғаннан кейін көп ұзамай. Бұл жерде оның әйелі Маргарет, кейін екінші әйелі Аманда балаларын тәрбиеледі. Ол үйге анасының құрметіне «Лурана вилласы» деп ат қойды. Қазір оның қабырғасында Англия мұрасының көгілдір тақтасы орнатылған. Айра Фредерик және Аманда Альдридж, екеуі де музыкалық мансапқа ұмтылды, қыздар опера әншілері болды. Олардың қызы Рахель Фредерика Альдридждің қайтыс болғаннан кейін жақын арада дүниеге келді және нәресте шағында қайтыс болды. Брандт 1915 жылы қайтыс болды және Лондонның Хайгейт Вудс зиратына жерленді. Альдридж өмірінің соңғы жылдарын отбасымен бірге Ресейде және континенттік Еуропада өткізді, кейде Англияға барып қайтты. Ол Азамат соғысынан кейінгі Америка Құрама Штаттарына оралуды жоспарлады. 1867 жылы Францияда 70 қалалық гастрольдік сапарды аяқтағаннан кейін және Бельгиядағы (Гент және Брюссель) француздық гастрольдік сапарынан кейін Альдридж 1867 жылдың 7 тамызында Польшадағы Ресей империясының бір бөлігі болған Лодзьде ұзаққа созылған өкпе ауруынан қайтыс болды. Ол қаланың Ескі Евангеликелік зиратына жерленді, содан кейін 23 жыл өткен соң ғана тиісті қабір тасы орнатылды. Оның қабірін Польша фильм және театр әртістерінің қоғамы күтіп бағуда. Альдридж қайтыс болған жері деп есептелетін 175 Пётрковска көшесінде 2014 жылы ескерткіш тақта ашылды. Тақта авторы мүсінші Мариан Конечны. 1826 жылғы Джеймс Норткоут салған Альдриджтің кемеңгерлік киімдегі (Отелло рөлінде) жартылай бойдан суреттелген портреті Манчестер өнер галереясында (Манчестер бөлімінде) қойылған. Альдридж бұл қалада көптеген рет өнер көрсеткен. 2007 жылы ашылған көгілдір тақта Альдриджді Лондонның Үсті Норвудтағы 5 Хэмлет Роудта еске салады. Тақта оны «Африкалық Росций» деп сипаттайды. Ол Альдриджтің әйелі Эммамен үш жыл бұрын қарым-қатынаста болғанын айыптаған адам, нәтижесінде ұл дүниеге келген. (Ағылшын заңдарына сәйкес, әйелінің адал еместігіне кінәлі күйеуі оның сүйіктісінен өтемақы талап етуге құқылы болған). 14 қаңтарда Лондонның Эрл мырзасының алдында өткен сот отырысында қазылар соткер Стөтардтың пайдасына шешім шығарды, бірақ жағдайды жеңілдететін мән-жайларды ескере отырып, оған тек 2 фунт стерлинг өтемақы төледі. Альдридж сот процесі кезінде Ирландияда гастрольдік сапарда болды, бұл оқиға оның мансабына ешқандай зиян келтірмегенін көрсетеді.

Айра Олдридж тобы

Олдридж өмірінде трагедиялық актер ретінде зор даңққа ие болды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай ұмытылды (Еуропада). Айра Олдридждің Польшада қайтыс болғаны туралы жаңалық және оның актерлік жетістіктері туралы мәлімет американдық қара нәсілді қауымға баяу жетті. Африка-американдық айналымдарда Олдридж – аңызға айналған тұлға. Көптеген қара нәсілді актерлер оны үлгі-өнеге ретінде қарады, сондықтан оның өлімі хабарланғанда бірнеше әуесқой топтар өз компанияларына оның есімін беріп, оның құрметін көрсетуге тырысты. «Айра Олдридж труппасы» ирланд еркектерін пароди жасап ойнайтын музыкалық топ болды. «Айра Олдридж труппасы» музыкалық өнердегі ерекше топ болып табылады; ол 35 жылдай елді қыраған және Еуропада даңққа ие болған қара нәсілді актердің есімімен аталады. Көптеген кейінгі қара нәсілді музыкалық топтардан айырмашылығы, Олдридж труппасы плантациялық материалдарды қоймаған, бірақ олар «контрабанда труппасы» деп есептелді, яғни қашқан құлдар. Олардың көптеген қара нәсілді көрермендері болғандықтан, труппа «бетперде киюдің» қажеті жоқ деп ойлаған болуы мүмкін. Топтың орындаған көптеген материалдары стандартты болғанымен, компанияның бірнеше іс-қимылы тікелей наразылық тудырды. Айрин Лурана Паулин Олдридж, 1860–1932 жылдар. Опера әншісі. Аманда Кристина Элизабет Олдридж (Аманда Айра Олдридж), 1866–1956 жылдар. Опера әншісі, мұғалім және Монтегю Ринг есімімен композитор. Рейчел Маргарет Фредерика Олдридж, 1868 жылы туған; 1869 жылы сәби кезінде қайтыс болды.

Мұра мен құрмет

Олдридж өзінің өнері үшін Еуропалық мемлекет басшылары мен үкіметтерінен марапаттар алды: король Фредерик Вильгельм III-тен өнер мен ғылым үшін Пруссияның алтын медалі, Ресей императоры Леопольдтен алтын крест, және Швейцарияның Берн қаласынан Мальта кресі. Сәтті гастрольдік сапарлары барысында Олдридж мыналардың алдында өнер көрсету құрметіне ие болды: Бельгия королі Леопольд I; Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV; Пруссияның ханзадасы мен ханшайымы; Принц Фредерик Вильгельм және оның сарайы; Франц Иосиф I, Австрия императоры; Австрияның архигерцогинясы София; Фердинанд, Австрияның бұрынғы императоры; Архигерцог Альбрехт, Венгрияның вице-королі; Фредерик Август және Мария Саксондықтар; Голландия королі мен королевасы; Швеция королевасы; Баденнің регент-принці; Саксония-Кобургтың герцогы мен герцогинясы; Мекленбург-Швериннің ұлы герцогы; Брансуик герцогы; Баденнің маркграфы мен маркграфинесі; және Хорватияның генерал-губернаторы Еллачич, сондай-ақ тағы да басқалар. Олдридж – Стратфорд-на-Эйвондағы Шекспир ескерткіш театрында құрметке ие болған 33 актердің арасында қола тақтасы бар жалғыз афроамерикалық. Пиетро Кальви жасаған Ира Олдриджтің бюсті Лондондағы Корольдік Дрюри Лейн театрының салтанатты залында орналасқан. Олдриджтің мұрасы афроамерикалық драматург Генри Фрэнсис Даунингтің драмалық шығармашылығына әсер етті, ол 20 ғасырдың басында "Британияда өзінің пьесасы жазылып, жарияланған африкалық текті алғашқы адам" болды. 2002 жылы ғалым Молефи Кете Асанте Ира Олдриджді өзінің 100 ең ұлы афроамерикалықтар тізіміне енгізді. Оның өмірі Лолита Чакрабартидің "Қызыл барқыт" атты пьесасының негізі болды, және 2012 жылы Лондондағы Трицикл театрында Адриан Лестердің ойнауымен қойылды. Вашингтондағы тарихи афроамерикандық университет – Ховард университетінің Театр өнері факультетінде Ира Олдридж атындағы театр бар. Олдридждің "Отелло" рөлі 1800 және 1900 жылдардың басында афроамерикалықтардың "Отелло" рөліндегі құрметті өнерлерін бастауға зор ықпал етті, олардың ішінде: Джон А. Арно, Джон Хьюлетт және Пол Робсон. Олдриджтің құрметіне Англияның Ковентри қаласында көк тақта орнатылды. Уорвик университетінің Ағылшын және салыстырмалы әдебиеттану факультетіндегі профессор Тони Ховард Белград театрымен бірге Ковентриде Олдридждің өмірі мен қызметін еске алу науқанын жүргізді. Ол сондай-ақ, бұрын құлдыққа қарсы күреске қызығушылық аз болған Ковентриде Олдридж "ой-сананың климатын өзгертті" деді.