Кіріспе

Александр Бородиннің 1881 жылы жазған ре мажордағы №2 скрипкалық квартеті. Ол әйелі Екатерина Протоповаға арналған. Кейбір ғалымдар, мысалы Бородиннің өмірбаяны жазушысы Серж Дианин, квартеттің 20 жылдық тойға сыйлық болғанын және оның мазмұнында жұбайлардың Гейдельбергте алғашқы кездесуі бейнеленгенін айтады. Оның төрт бөлімінен үшінші бөлімі – "Ноктюрн" ең танымал.

Тарих

Бородин 1881 жылы досы, шағын композитор Николай Лодыженскийдің Москваның оңтүстік-шығысындағы Житово имелігінде болғанда, скрипкалық квартетті жылдам жазды. Бородин сол жылы "Орталық Азия далаларында" симфониялық поэмасын да жазды. Квартеттің тұңғыш орындалуы сол жылы немесе келесі жылы өтті. (Сыртқы сілтемелер толыққанды мәлімет береді, бірақ орындалу күні туралы қарама-қайшылық бар.)

Екінші бөлім

Екінші бөлім де соната түрінде, шерцо стиліндегі қозғалыстарға тән ABA формасы емес. Сондай-ақ, шерцоның соната циклының екінші бөлімі ретінде келуі де ерекше, әдетте ол үшінші бөлім болады. Бұл Бородинге тән ерекшелік, ол өзінің Екінші симфониясында да осындай қозғалыс схемасын (шерцоны екінші бөлім ретінде) қолданған. Бұл бөлімнің негізгі тақырыбы (бірінші скрипканың төмендейтін гаммаға негізделген фигурасы, виоланың құлайтын мотивімен бірге) Мендельсонның шерцоларын еске түсіреді. Бағынышты тақырыптың "көтерілетін третіктер" мотиві (29-шы такт) – виоланың ілеспелеуші құлайтын мотивіне инверсияланған нұсқасы. 51-ші такттан басталатын виоламен қайталанататын бағынышты тақырыптың төмендейтін гаммаға негізделген фигурасы негізгі тақырыпты еске салады. Қозғалыстың дамуы 100-ші такттан басталады және негізгі және бағынышты тақырыптардың мотивтерін үйлестірудегі контрапунктты күшейтеді (144-ші такт). Рекапитуляция (192-ші такт) бағынышты тақырыпты F тональдығында (221-ші такт) әкеледі, ал қысқаша белсенділікке толы кезеңнен кейін, қозғалыс сыбырлап аяқталады. Бұл қозғалыстың әуенді бағынышты тақырыбы "Baubles, Bangles, & Beads" әні ретінде "Kismet" мюзиклінде еркін пайдаланылды. Бұл мюзикл 1954 жылы "Tony" сыйлығына ие болды.

Үшінші бөлім

Квартеттің үшінші бөлімінің басты тақырыбы, бәлкім, ең танымал тақырыбы болар. F мажорда басталатын, бірнеше түрленулерден өткен және бөлімнің 47-110 тақтарында созылатын шарлап тұрған ортаңғы бөлім, осы тақырыптың тыныш әуеніне кедергі келтіреді. Ортаңғы бөлімнен кейін басты тақырып канон түрінде қайта жаңғыртылады (алғашқы виолончель және бірінші скрипка, содан кейін екі скрипка).

Соңғы

Финал Бородиннің контрапункт шеберлігін көрсетеді. Дәстүрлі соната формасында жазылған ол, негізгі тақырыпты екі бөлікке бөлген кіріспемен басталады: екі скрипка арасындағы диалог, оған виола мен виолончель жауап береді. Бұл "сұрақ-жауап" мотивтері (біреуі екіншісінің шамалы кері айналуы болуы мүмкін) қозғалыстың басты тақырыбын құрайды (20-шы тактіден бастап), онда "жауап" қосымша рөлде, ал "сұрақ" жоғарғы үнмен орындалады. Негізгі тақырып канон түрінде ұсынылады, виола, екінші скрипка және бірінші скрипка тақырыпты орындайды, ол доминантқа модуляцияланып, 90-шы тактіден басталатын бағынышты тақырыпқа көшеді. Бағынышты тақырып негізгі тақырыптың қарқынды темпін сақтайды, ал 177-ші тактіден басталатын жабылу тақырыбы, бағынышты тақырыптың мотивтеріне негізделген, көбірек серпіліс береді. Даму бөлімі экспозициядағыдай, сұрақ-жауап диалогымен басталады, бірақ енді сұрақ төменгі аспаптарда, ал жауап скрипкаларда дыбысталады. Көптеген контрапунктикалық жұмыстардан кейін (оның ішінде Россиниге лайық "атқа міну" эпизоды, 296-шы тактіден бастап), реприза қазір таныс сұрақ-жауап мотивтерімен басталады, бұл жолы біріктірілген скрипкалар тобымен (371-ші тактіден) орындалады. Реприза күтілгендей жалғасады (459-шы тактіден басталатын тоникалық кілттегі бағынышты тақырыппен), бірақ коданың басында (588-ші тактіден) кенеттен басқа кілтке ауысады. Алайда, бұл модуляция ұзаққа соқпайды, ал кода тез арада D мажордың кең демді аяқталуына жетеді.

Жазбалар

Бородин квартеті өзінің екі құрамында да осы туындыны зерделеп, оның жазбаларын жасады. Эмерсон квартеті де 1986 жылы кең танымал жазба шығарды. Escher String Quartet 2018 жылы жазбасын ұсынды.