Кіріспе

Өсу факторларының тобы. Сүйек морфогенетикалық ақуыздары (BMP) – цитокиндер және метабологендер деп те аталатын өсу факторларының тобы. Алғашында сүйек және шеміршек қалыптасуын ынталандыру қабілетімен табылып, BMP-лер қазір бүкіл денедегі тіндердің құрылымын ұйымдастыратын маңызды морфогенетикалық сигналдар тобын құрайды деп есептеледі. Физиологиядағы BMP сигналдарының маңызды рөлі патологиялық процестердегі BMP сигналдауының бұзылуымен байланысты көптеген жағдайларда көрінеді. Қатерлі ісіктер көбінесе BMP сигналдау жүйесінің дұрыс емес реттелуімен қатар жүреді. Мысалы, BMP сигналдауының болмауы – ішек қатерлі ісігінің прогрессиясындағы маңызды фактор, ал керісінше, рефлюкстен туындаған эзофагиттен кейін BMP сигналдауының артық белсенділігі Барреттің асқазан-ішек жолының метаплазиясына алып келеді және осылайша, асқазан-ішек аденокарциномасының дамуына себепші болады. Рекомбинантты адам BMP-лері (rhBMP-лер) омыртқа біріктіру, бірікпеген сүйектер және ауыз хирургиясы сияқты ортопедиялық қолдануларда қолданылады. rhBMP 2 және rhBMP 7 кейбір қолданулар үшін Азық-дәрі басқармасы (FDA) бекіткен. rhBMP 2 басқа BMP-лерге қарағанда сүйектің артық өсуіне себепшірек және белгіленбеген қолдануда кеңінен таралған.

Медициналық қолданыстар

Клиникалық қолданысқа арналған BMP рекомбинантты ДНК технологиясымен (рекомбинантты адам BMP; rhBMP) өндіріледі. Қазіргі уақытта адамдарда қолдануға рекомбинантты BMP 2 және BMP 7 бекітілген. BMP 7 соңғы кезде созылмалы бүйрек ауруын (CKD) емдеуде де қолданыла бастады. BMP 7 егеуқұйрықтардағы модельдерде склероз салдарынан гломерулалардың жоғалуын кері қайтаратыны көрсетілген. 2022 жылы Мейо клиникасы, Маастрихт университеті және РНК терапиясына бағытталған биотехнологиялық компания Ethris GmBH зерттеушілері BMP 2-ні кодтайтын химиялық түрлендірілген мРНК еркек егеуқұйрықтардағы жамбас сүйегінің остеотомиясының дозаға байланысты жазылуын қамтамасыз ететінін анықтады. мРНК молекулалары вирустық емес липидтік бөлшектермен кешендестіріліп, губкаларға салынып, сүйек кемістіктеріне хирургиялық жолмен имплантацияланды. Олар қолданылған жерге жақын орналасты. rhBMP 2 тікелей енгізумен салыстырғанда, мРНК емдеуден кейін жаңадан өскен сүйек тіндері артық күшке және ірі каллус пайда болуының азаюына ие болды.

Ескертпеден тыс пайдалану

rhBMP 2 және rhBMP 7 түрлі сүйекке қатысты жағдайларды, оның ішінде омыртқа біріктіру және бірікпеген жарақаттарды емдеу үшін қолданылса да, осы мақсаттан тыс қолданылудың тәуекелдері толыққанды түсініксіз. rhBMP-лерге белгілі бір қолданыстарға рұқсат берілгенімен (алдыңғы тәсілмен омыртқаның төменгі бөлігін біріктіру және тібік сүйегінің бірікпеген жарақаттары), BMP-нің барлық қолданылуының 85%-ы мақсаттан тыс қолданылу болып табылады.

Қарсы көрсетілімдер

Сүйек морфогенетикалық протеині (rhBMP) кез келген типті алдыңғы мойын омыртқасының бірігуінде, мысалы, алдыңғы мойын дискектомиясы және бірігуінде, жүйелі түрде қолданылмауы тиіс. Бұл терапияның жұмсақ тіндердің ісінуіне себеп болатыны туралы хабарламалар бар, бұл өз кезегінде жұту қиындықтары мен тыныс алу жолдарына қысым салдарынан өмірге қауіп төндіретін асқынуларға әкелуі мүмкін. Трансформациялық өсу факторы бета суперотбасының мүшесі ретінде BMP сигнализациясы ұрықтық және эмбрионалды даму кезінде әртүрлі эмбрионалдық үлгілерді реттейді. Мысалы, BMP сигнализациясы Мюллерлік каналдың (MD) ерте қалыптасуын бақылайды, ол эмбриондық дамудың ерте кезеңіндегі түтікшелі құрылым болып табылады және әйелдің репродуктивтік жолдарына айналады. Тауық эмбрионында BMP сигналдарын тежеуші химиялық заттар MD инвагинациясын бұзады және MD қалыптастыратын аймақтың эпителийлік қалыңдауын тоқтатады, бұл BMP сигналдары MD дамуының ерте кезеңінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Сонымен қатар, BMP сигнализациясы алдыңғы және артқы ішектердің, ішек түйіршіктерінің пішінінің қалыптасуына және эндокардиялық дифференциацияға қатысады. Түйіршіктер кішкентай ішектегі беттік ауданды кеңейту арқылы қоректік заттардың тиімді сіңірілуін арттыруға көмектеседі. BMP сигнализациясының күшеюі немесе жоғалуы тышқанның ішек моделінде кластерлердің пішінін және түйіршіктердің пайда болуын өзгертеді. Миокардтан шыққан BMP сигналы жүрек дамуы кезінде эндокардиялық дифференциацияға да қатысады. Зебра балығының эмбрионалдық моделінде BMP сигналын тежеу эндокардиялық дифференциацияның күрт төмендеуіне әкелді, бірақ миокардтың дамуына аз әсер етті. Сонымен қатар, егеуқұйрық кохлеясының дамуы кезінде радиалды пішіндендіру үшін Notch, Wnt және Bmp арасындағы өзара әрекеттесу қажет. BMP және олардың ингибиторларындағы мутациялар қаңқаға әсер ететін бірқатар адам ауруларымен байланысты. Кейбір BMP-лер "шеміршек шыққан морфогенетикалық ақуыздар" (CDMP) деп те аталады, ал басқалары "өсуді дифференциациялау факторлары" (GDF) деп аталады. BMP-лер сондай-ақ адипогенезге және майлы тіндердің функционалдық реттелуіне қатысады. BMP4 ақ адипогенезді ынталандырады, ал BMP7 қоңыр майдың функционалдығын белсендіреді; BMP ингибиторлары да осы реттелуге қатысады. Қазіргі номенклатура тек 13-ін мойындайды, себебі көптеген басқалары өсуді дифференциациялау факторларының атауына жатады.

BMP Белгілі функциялары Ген Локусы
BMP1* BMP1 TGF β ақуыздар отбасына жатпайды. Бұл I, II және III проколлагендерге әсер ететін металлопротеаз. Ол шеміршек дамуына қатысады. Хромосома: 8; Орналасуы: 8p21
BMP2 Дисульфидтік байланысқан гомодимер ретінде әрекет етеді және сүйек пен шеміршек қалыптасуын ынталандырады. Ол ретиноид медиаторы ретінде қарастырылады. Остеобласттардың дифференциациясында маңызды рөл атқарады. Хромосома: 20; Орналасуы: 20p12
BMP3 Сүйек қалыптасуын тудырады. Хромосома: 14; Орналасуы: 14p22
BMP4 Мезодермадан тістердің, аяқ-қолдардың және сүйектердің қалыптасуын реттейді. Сондай-ақ, ол сынықтардың бірігуіне, эпидермис қалыптасуына, дорсальды-вентральды ось қалыптасуына және жұмыртқалық фолликулдардың дамуына қатысады. Хромосома: 14; Орналасуы: 14q22 q23
BMP5 Шеміршек дамуындағы функцияларды орындайды. Хромосома: 6; Орналасуы: 6p12.1
BMP6 Ересектерде буындардың тұтастығына әсер етеді. Гепцидинді реттеу арқылы темірдің гомеостазын бақылайды. Хромосома: 6; Орналасуы: 6p12.1
BMP7 Остеобласттардың дифференциациясында басты рөл атқарады. Сондай-ақ SMAD1 өндірісін де ынталандырады. Бүйрек дамуы мен қалпына келуде маңызды рөл атқарады. Хромосома: 20; Орналасуы: 20q13
BMP8a Сүйек пен шеміршек дамуына қатысады. Хромосома: 1; Орналасуы: 1p35–p32
BMP8b Гиппокампта экспрессияланады. Хромосома: 1; Орналасуы: 1p35–p32
BMP10 Эмбрионалдық жүректің трабекюляциясында рөл атқаруы мүмкін. Хромосома: 2; Орналасуы: 2p14
BMP11 Алдыңғы-артқы пішіндендіруді бақылайды. Хромосома: 12; Орналасуы: 12p
BMP15 Ооциттер мен фолликулдардың дамуында рөл атқаруы мүмкін. Хромосома: X; Орналасуы: Xp11.2

Тарих

Гиппократ заманынан бері сүйектің жаңару және қалпына келу әлеуеті бар екені белгілі болды. Чикагодағы Раш медициналық колледжінің хирургы Николас Сенн остеомиелит және сүйек деформацияларының кейбір түрлерін емдеуде антисептикалық декальцификацияланған сүйек имплантаттарының тиімділігін сипаттады. Пьер Лакруа сүйек өсуін бастай алатын остеогенин деген гипотетикалық зат болуы мүмкін деп болжады. Сүйек морфогенезінің биологиялық негізін Маршалл Р. Урист ашты. Урист маңызды жаңалық жасады: қоянға имплантацияланған деминерализацияланған, лиофилизацияланған сүйек сегменттері бұлшық қапшықтарында жаңа сүйек түзілуін қозғады. Бұл жаңалық 1965 жылы Уристтің «Science» журналында жарияланды. 1971 жылы «Жоғары білім беру журналында» ғылыми әдебиетте «Сүйек морфогенетикалық протеині» деген атауды ұсынды. Сүйек индукциясы – бірнеше кезеңнен тұратын жүйелі каскад. Бұл каскадтың негізгі кезеңдері – хемотаксис, митоз және дифференциация. Хари Реддидің алғашқы зерттеулері сүйек матрицасының сүйек морфогенезін тудыратын оқиғалар тізбегін анықтады. Жоғарыда аталған жұмыстардың негізінде сүйек матрицасында морфогендер болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Сүйек түзілуіне арналған биологиялық талдаулар жинағын қолдана отырып, сүйек морфогенетикалық протеиндерін оқшаулау және тазарту мақсатында жүйелі зерттеу жүргізілді. Тазарту кезіндегі басты қиындық – деминерализацияланған сүйек матрицасының ерімеуі болды. Осы қиындықты жеңу үшін Хари Редди және Кубер Сампат 4M гуанидин HCL, 8M мочевина немесе 1% SDS сияқты диссоциациялық экстрагенттерді қолданды. Ерігіш экстракт немесе ерімейтін қалдықтардың ешқайсысы жаңа сүйек түзілуін қозғамады. Бұл жұмыс остеогендік белсенділіктің ең жоғары деңгейіне жету үшін ерігіш экстракт пен ерімейтін коллагенді субстрат арасындағы синергия қажет екенін көрсетті. Бұл Редди зертханасының сүйек морфогенетикалық протеиндерін соңғы тазартуға жасаған маңызды қадамы болды және Genetics Institute-тағы Джон Возни мен оның әріптестеріне BMP-ні клондауға мүмкіндік берді.

Шығындар

Емдеудің құны әдетте 6000-нан 10000 АҚШ доллары аралығында болады, бұл сүйек тінін екпелеу сияқты басқа әдістерге қарағанда қымбатқа түседі. Дегенмен, бұл шығын көбінесе бірнеше операциялар қажет болатын ортопедиялық түзетуге кеткен шығындардан әлдеқайда төмен. rhBMP-ның клиникалық жағдайда тиімді екендігіне күмән келтірушілер аз болғанымен, rhBMP 2-нің тиімділігін зерттеген және бастапқыда Medtronic компаниясы қолдаған зерттеулерге жауапты болған хирургтардың кейбіреулері әділдіксіздік пен мүдделер қақтығысына ұшырады деген айыптаулар бар. Мысалы, осы зерттеулердің төртеуінің жетекші авторының бірі, компаниямен жұмыс істеген үш зерттеуінде ешқандай қаржылық байланысын жарияламады; оған Medtronic 4 миллион доллардан астам төлеген. Кейіннен имплантаттың орнынан жылғауы, шөгуі, инфекция, урогенитальдық проблемалар және кері эякуляция сияқты қолданудан туындауы мүмкін болатын жағымсыз салдарлар анықталды.