Кіріспе

Арвидс Пелше (А́рвид Я́нович Пе́льше, Арвид Янович Пельше; 7 ақпан 1899 [е.с. 26 қаңтар 1899] – 29 мамыр 1983) – латыш совет саясаткері, қызметкер және тарихшы.

Мансап

Пельше шаруа отбасында дүниеге келді, Латвияның Бауска ауданындағы Иекава қаласының жанындағы Залите шаруашылығында, Иохан Пельше мен оның әйелі Лизаның ұлы болып туды. Сол жылдың 14 наурызында ауылдық шіркеуде крещениеден өтті. 1915 жылы Рига қаласында жұмыс істей жүріп, Латвия аймағының Социал-демократиялық партиясына (большевиктер) қосылды. 1916 жылы Швейцарияда Ленинмен кездесті. 1914-1918 жылдары Пельше Рига мен Витебск шеберханаларында, Харьковтағы бу машиналарын жасау зауытында фрезерлік станок операторы, Петроградта соққышы және Архангельск портында жүк тиеуші болып жұмыс істеді. Жергілікті комитеттер атынан революциялық насихат жүргізді. Архангельск партия ұйымының Ресей Социал-демократиялық Еңбек партиясының VI съезінің делегаты болды. 1917 жылғы Ақпан революциясына қатысып, әйгілі Петроград Кеңесінің мүшесі болды. 1917 жылы Қазан революциясын дайындау және өткізуде белсенділік танытты. 1918 жылы Чекаға қосылды. 1918 жылы Ленин оны Латвияға революцияны ілгерілету үшін жіберді. 1919 жылы Қызыл Армияға қосылып, кейіннен Латвия Социалистік Кеңес Республикасының Құрылыс министрлігінде басқарушы болып жұмыс істеді. Совет Латвиясының үкіметі жеңілгеннен кейін 1919 жылы Ресейге оралды. Осы кезден бастап Латвия КСР-інің бірінші хатшылары партияның адал қызметкерлеріне айналды, алғаш рет Пельше осы бейнені сомдады, латыштар оны кеңестік билікке бағынудың символы деп есептеді. 1961 жылы Орталық Комитет мүшесі болып тағайындалды. Сол жылы Юрий Гагарин ғарыштан оралғаннан кейін, Пельше Латвия астанасының атын Рига деп өзгертуді ұсынды, бірақ советтік орталық билік бұл ұсынысты радикалды деп таныды. 1963 жылы Пельше Сергей Кировты өлтіруді терген "Пельше комиссиясы" деп аталған комиссияны басқарды. Комиссия өз жұмысын 1967 жылы аяқтады. Пельше 1966 жылдың 15 сәуіріне дейін Латвия КСР-інің бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1966 жылы партияның XXIII съезінде Пельше әріптестеріне былай деді: "Біз ешкімге ішкі істерімізге араласуға рұқсат бермейміз, бірақ басқа елдер мен халықтардың істеріне империалистік араласуға қарсы қатаң күрес жүргіземіз". 1975 жылдың 7 қарашасында Пельше Октябрь революциясының 58 жылдығына арналған салтанатты жиынға сөз сөйледі. Сөз сөйлеген кезінде Пельше "азаттық үшін күресушілерге" және "Анголадағы патриоттарға" кеңестік қолдау көрсетіле беретінін мәлімдеді. Оның адал қызметі үшін XXIII партия съезінде КПСС-ның Саяси бюросына толық мүше болып сайланды, ол 1983 жылдың мамыр айында қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Пельше 1966 жылдан 1983 жылға дейін партия мүшелерінің тәртібін қадағалаған Партиялық бақылау комитетінің төрағасы болды.

Өлім және мұра

Өмірінің соңғы жылдары Пельше денсаулығы нашарлап кетті. 1982 жылы қарашада Леонид Брежневтің қосылу рәсіміне қатыспаған кезде оның қайтыс болғаны туралы әңгіме тарады, бірақ бірнеше күннен кейін, 23 қарашада ол Жоғарғы Кеңестің отырысында пайда болды. Бұқаралық ақпарат құралдары назар аударған тағы бір қатыспауы – 1983 жылғы 31 наурызда Карл Маркс қайтыс болған күнінің 100 жылдығына арналған салтанатты шарада болды, бұл оның өліміне бір ай қалғанда болды. Ол өкпелік қатерлі ісіктен, өкпенің жұмысын қиындататын ателектазиядан және нашарлаған жүрек-өкпе жеткіліксіздігінен зардап шекті. Ол 1983 жылғы 29 мамырда сағат 17:55-те жүрек тоқтауынан қайтыс болды. Пельшеге мемлекеттік қосылу рәсімі жасалды; оның денесі Сауда үйіне қойылды. 2 маусымда оның күлі броньды машинамен Қызыл алаңға жеткізілді, ал Политбюроның барлық мүшелері Ленин мавзолейінің үстінде тұрды. Кеңес басшысы Юрий Андропов пен Политбюро мүшесі Виктор Гришиннің сөздерінен кейін оның күлі Кремль қабырғасындағы некропольге қойылды. Пельше КОКП тарихы, Латвиядағы революциялық қозғалыстың тарихы, антикапиталистік ұлтшылдар, елдегі социалистік және коммунистік құрылыс туралы еңбектер жазды. Ол екі рет Социалистік Еңбек Ері (1969, 1979) атағымен, 6 Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен және басқа да медальдармен марапатталды. Рига политехникалық институты Пельше қайтыс болғаннан кейін оның құрметіне аталды. Пельше үш рет үйленген. Бірінші некеден екі баласы болды: қызы Берута (қайтыс болды) және ұлы Арвик (Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты). Екінші некеден туған ұлы Тай (1930 жылы туған) зейнеткер, үшінші некеден кейін әкесімен байланыс жасауды тоқтатты. Пельшенің үшінші әйелі – Сталиннің хатшысы Александр Поскребышевтің бұрынғы әйелі Лидия. 1966 жылдан өмірінің соңына дейін ол Спиридоновка көшесі, 15 мекенжайында тұрды. Ғимараттың қабырғасына ескерткіш тақта орнатылды.