Кіріспе
Франциялық ұшақ қозғалтқыштарын өндіруші компания Gnome et Rhône Францияның ірі ұшақ қозғалтқыштарын өндіруші компаниясы болды. 1914 және 1918 жылдар аралығында олар 25 000 9 цилиндрлі Delta және Le Rhône 110 а.к. (81 кВт) роторлық конструкцияларын өндірді, ал тағы 75 000 түрлі лицензиаттар өндірді. Бұл қозғалтқыштар соғыстың бірінші жартысында көптеген ұшақтарды, одақтас конструкцияларын, сондай-ақ Motorenfabrik Oberursel өндірген неміс үлгілерін қуаттандырды. Соғыстан кейінгі кезеңде олар бастапқыда Bristol Jupiter негізінде жаңа дизайн сериясын бастады, бірақ одан әрі дамып, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бүкіл әлемде лицензияланған және қолданылған тамаша екі қатарлы, 1000 а.к. (750 кВт) класындағы Gnome Rhône 14K Mistral Major радиалды қозғалтқышқа айналды. Олар неміс Люфтваффесіне қозғалтқыштардың маңызды жеткізушісі болды, өз конструкцияларын да, лицензия бойынша неміс конструкцияларын да өндірді. Олардың зауыттары жоғары дәлдікпен бомбалауға ұшырады, нәтижесінде олар соғыстан шығарылды. 1949 жылы компания Snecma құрамына еніп, мемлекеттік меншікке айналды, бірақ бренд Gnome et Rhône мотоциклдері мен Gnome et Rhône велосипедтерін өндіруші ретінде біраз уақыт сақталды.
Gnome et Rhône was a major French aircraft engine manufacturer. Between 1914 and 1918 they produced 25,000 of their 9 cylinder Delta and Le Rhône 110 hp (81 kW) rotary designs, while another 75,000 were produced by various licensees. These engines powered the majority of aircraft in the first half of the war, both Allied designs as well as German examples produced by Motorenfabrik Oberursel. In the post war era they started a new design series originally based on the Bristol Jupiter, but evolving into the excellent twin row, 1,000 hp class (750 kW) Gnome Rhône 14K Mistral Major radial, which was likewise licensed and used around the world during World War II. They were a major supplier of engines to the German Luftwaffe, producing both their own designs as well as German ones under licence. Their factories were the target of highly accurate bombing, knocking them out of the war. The company was nationalized as a part of Snecma in 1949, but the brand lived on for a time as the manufacturer of Gnome et Rhône motorcycles and Gnome et Rhône bicycles.
Гном
1895 жылы 26 жасар француз инженері Луи Сегюен неміс фирмасы Motorenfabrik Oberursel-ден Gnome газ қозғалтқышының лицензиясын сатып алды. Француз тіліне аударылған Gnome – бұл шамамен 4 ат күші (3 кВт) қуаты бар, керосинмен (Ұлыбритания мен Оңтүстік Африкада парафин деп аталады) жұмыс істейтін, өнеркәсіптік қолданысқа арналған бір цилиндрлі стационарлық қозғалтқыш. Gnome ерекше клапан жүйесімен жабдықталған, онда бір таяқшамен басқарылатын шығыр клапаны және поршень басында орналасқан "жасырын" сорғы клапаны болған. 1905 жылдың 6 маусымында Луи Сегюен мен оның бауыры Лоран автомобиль қозғалтқыштарын өндіру үшін Société Des Moteurs Gnome (Gnome Motor Company) компаниясын құрды. Олар көп ұзамай бірнеше Gnome цилиндрлерін роторлық қозғалтқышқа біріктіріп, алғашқы арнайы жасалған авиациялық қозғалтқышты әзірлеуге кірісті. Бұл конструкция 1909 жылдың көктемінде 7 цилиндрлі Gnome Omega түрінде пайда болды, ол 75 кг салмақтан 50 ат күші (37 кВт) қуаттық берді. Осы қозғалтқыштардың 1700-ден астамы Францияда, ал лицензия бойынша Германия, Швеция, Ұлыбритания, АҚШ және Ресейде өндірілді. Gnome Генри Фарманның Farman III ұшағын қуаттандырды, ол қашықтық және төзімділік бойынша әлемдік рекордтарды орнатты, сағатына 100 км жылдамдық шегін бұзған алғашқы ұшақ болды, ал 1910 жылы Фабр Гидравион – бұрын-соңды ұшпаған алғашқы гидроұшаққа айналды. Бұл Францияның сол кездегі авиация саласындағы көшбасшы ел болуына көмектесті. Леон Лемартин мен Жюль Ведрин – Omega дизайнының, дамуының және іске асыруының қатысушылары болған екі жас инженер. Gnome қозғалтқыштарының барлығы отынды поршеньнің жоғарғы бөлігіне құбырларды пайдаланбастан жеткізудің ерекше шешімдерімен ерекшеленді. Алғашқы үлгілерде екі клапан қолданылған: біреуі цилиндр басында, екіншісі поршеньнің ішінде орналасқан, соққы соңында ашылуы үшін қарсы салмақталған. Бұрандалар мен иінтіректердің болмауы клапанды төменгі соққыда ашып, отынды картерден цилиндрге жіберуге мүмкіндік берді. Алайда, бұл конструкцияны жөндеу қиын болды, цилиндрді ажырату қажет болды. Сенімділікті және техникалық қызмет көрсетуді жақсарту үшін кейінірек модельдерде Моносупапе (бір клапан) жүйесі қолданылды, ол цилиндрдің жоғарғы жағында бір шығыр клапанын пайдаланды және отын қоспасын цилиндрдің жоғарғы бөлігіне жіберу үшін порттарды қолданды. Gnome негізгі дизайны одан кейін үлкен қозғалтқыштар сериясында қолданылды. 1911 жылғы Gnome Lambda – Omega-ның 80 а.к. (60 кВт) қуаты бар үлкен нұсқасы болды, ал 1914 жылы 9 цилиндрлі 100 а.к. (75 кВт) Gnome Delta (сонымен қатар Gnome Monosoupape деп аталды, өйткені ол алғаш рет осы қозғалтқыш дизайнын қолданды) пайда болды. Gnome сондай-ақ 160 а.к. (120 кВт) қуатты Double Lambda – 14 цилиндрлі екі қатарлы нұсқасын сынады, бірақ ол Oberursel фирмасының U. III үлгісі ретінде Германияда көшірілгенімен, сәттілікке жетпеді және бірнеше ерте Fokker ұшақтарында қолданылды. Соғыстың соңында жоғары қуатты қатарлы қозғалтқыштар пайда болған кезде, 1918 жылы 160 а.к. қуатты тоғыз цилиндрлі Моносупапе дизайны N типі ретінде ұсынылды. Бұл модель аз танымал, бірақ өте жақсы Nieuport 28 ұшағында қолданылды.
Ронда
1910 жылы Луи Верде атты француз инженері өзінің кішкентай роторлық қозғалтқышын жасады, бірақ ол көп қолданылмады. 1912 жылы ол 90 кг салмақта 70 а.к. қуатты дамытатын 7 цилиндрлі 7C үлгісін ұсынды. Бұл үлгіге үлкен қызығушылық туды және сол жылы ол Société des Moteurs Le Rhône компаниясын құрды. Ол 7C үлгісінен кейін 80 а.к. (60 кВт) қуатты беретін тоғыз цилиндрлі үлкен Le Rhône 9C үлгісін жасады. Gnome қозғалтқыштарымен салыстырғанда Le Rhône әлдеқайда "дәстүрлі" болды, себебі ол отынды әрбір цилиндрдің үстіне жеткізу үшін мыс құбырларын және сорғы мен шығару клапандарын қолданды. Gnome сияқты, Le Rhône үлгілері де кеңінен лицензияланды. Мысалы, 110 а.к. қуатты Le Rhône 9J Германияда Oberursel компаниясы IdFlieg белгілеген Ur. II үлгісі ретінде, ал АҚШ-та Питтсбург штатының Swissvale қаласындағы Union Switch & Signal Company компаниясы шамамен 10 000 данасын өндірді. Ол сондай-ақ Австрияда, Ұлыбританияда және Швецияда да құрастырылды.
Гном және Ронда
Бірнеше жыл бойы қатаң бәсекелестікке түскеннен кейін, «Гном» мен «Ле Роне» 1914 жылы бірігу туралы келіссөздер бастады, ал 1915 жылдың 12 қаңтарында «Гном» «Ле Роне» компаниясын сатып алып, «Société des Moteurs Gnome et Rhône» компаниясын құрды. 9C үлгісінің жетілдірілуі олардың басты өніміне айналды, қуаты 1917 жылғы «Le Rhône 9Jby» үлгісінде шамамен артты, ал туыс, бірақ сирек қолданылатын «9R» үлгісінде де күшейтілді. Соңғы жетістігі – 1917 жылғы «9R» компоненттеріне негізделген екі қатарлы «Le Rhône 18E» болды, алайда барлық көп қатарлы ротаторлар сияқты, ол да шешілмейтін салқындату мәселелеріне тап болды және операциялық қолданысқа енгізілген жоқ. «Гном» ротаторлары 1916 жылдан кейін майдандық ұшақтарда азайып, қуатты арттыру сұйық салқындатылатын V8 қозғалтқыштарымен немесе тіпті «Clerget 9Bf» сияқты жетілдірілген, дәстүрлі клапанды ротаторлармен бірқатар жүре алмады, сондай-ақ «Monosoupape 9N» үлгісімен жетістікке жетті, бірақ олар оқу ұшақтары үшін танымал болды. «9C» және «9J» үлгілері француз және британдық әскерлердегі ерте және орта соғыс кезеңіндегі жобаларда ең көп қолданылатын қозғалтқыштар болды, сонымен қатар Германияда «Oberursel» соғысқа дейін лицензия алған ұшақтарда да пайдаланылды. Дегенмен, неміс ұшақтарының көп бөлігі алты цилиндрлі тік қозғалтқыштарды қолданды. «Гномға» негізделген «Oberursel» қозғалтқыштары U әрпімен, ал «Le Rhône» негізіндегілері Ur әрпімен белгіленді.
Соғыс аралығы
Соғыс аяқталғаннан кейін компания тез арада түрленді, зауыттарын Rolland Pilain және Piccard Pictet автомобильдеріне шасси мен қозғалтқыштар, Ansaldo дизельдік қозғалтқыштар, тоңазытқыштар, тігін машиналарын және тіпті бұрғылау машиналарын шығару үшін пайдаланды. 1920 жылы олар алғашқы мотоциклін таныстырды, ол Gnome et Rhône 500 cc деп аталды. 1950 жылдардың басына дейін түрлі модельдер өндірілді, әдетте акцентсіз "Gnome Rhone" деп жарнамаланды. 1920 жылы олардың роторлық қозғалтқыштары бәсекеге қабілетсіз болды және өздерінің жаңа конструкциялары болмады. 1921 жылы олар өз дәуірінің Gnome-ы болу процесінде болған Bristol Jupiter лицензиясын алды. 1922 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста көзге түскен Пол Луис Вайлер компанияны қайтадан авиациялық қозғалтқыштарға бағыттауға шешім қабылдады. Олардың Jupiter үлгісі 9A көп ұзамай жақсы сатылым көрсетті. 1926 жылы олар кішкентай 5 цилиндрлі Bristol Titan үшін лицензия алды, ал Bristol Gnome қолданған Farman стиліндегі редукторлық механизмге лицензия берді. Bristol конструкцияларын лицензия бойынша өндіруге қанағаттанбаған Gnome Titan механикасына негізделген үлкен дизайндық жұмысты бастады. Нәтижелер 1927 жылы K сериясы ретінде таныстырылды: 260 а.к. (190 кВт) Gnome Rhône 5K Titan, 7 цилиндрлі 370 а.к. (270 кВт) нұсқасы, Gnome Rhône 7K Titan Major және 9 цилиндрлі 550 а.к. (405 кВт) Gnome Rhône 9K Mistral. Бұл қозғалтқыштардың барлығы түрлі жақсартылған нұсқаларда жеткізілді, олар үш әріпті кодпен аталды: бірінші әріп – серия нөмірі (мысалы, a-дан f-ға дейін), екіншісі – қозғалтқыштың айналу бағытына байланысты r немесе l, ал үшіншісі – зарядтау жүйесін көрсетеді. K сериясын енгізумен Gnome Bristol-ге роялти төлемдерін тоқтатты. 1930 жылы олар 6000 Jupiter, Mistral және Titan машиналарын жеткізіп, Франциядағы ең ірі қозғалтқыш компаниясы атанды. Бірақ 550 а.к. (405 кВт) қуатымен шыққан Mistral жылдам дамып келе жатқан өнеркәсіп үшін жеткіліксіз болды. Көбірек қуат беру үшін Gnome қайтадан екі қатарлы шешімге бет бұрды, 7 цилиндрлі екі блокты пайдаланып, 1929 жылы 625 а.к. (460 кВт) Gnome Rhône 14K Mistral Major-ді жеткізді. Жаңа қозғалтқыш бірден танымал болды. 1933 жылы 14Kfr қуатын 1025 а.к. (750 кВт) дейін жақсартты (Mistral-де де ұқсас жақсартулармен бірге, қазір 770 а.к. немесе 570 кВт), және қозғалтқыш тағы да бүкіл әлемде лицензияланды. Бір "K сериясында" көптеген қозғалтқыштар болу идеясынан бас тартып, Gnome негізгі механикалық дизайнмен жұмыс істеуді жалғастырды, нәтижесінде 18 цилиндрлі екі қатарлы Gnome Rhône 18L 1400 а.к. (1030 кВт) өндірілді. Оның салмағы мен қуаты арақатынасы өте жақсы емес еді және 1939 жылы жобалау жұмыстары тоқтатылды. Кішкентайрақ қозғалтқыш, Gnome Rhône 14M Mars, бұрынғы K сериялы Mistral-ді ауыстыру үшін енгізілді, ол ең алдымен өте ықшам алдыңғы бөлігімен ерекшеленді, бұл дәуірдегі кез келген қозғалтқышқа қарағанда көлеміне шаққанда ең көп қуатты берді. Ол әсіресе Potez 631 ұшақ отбасында қолданылды. 1936 жылы 14K сериясы Gnome Rhône 14Nмен ауыстырылды, ол біршама ауыр қозғалтқыштан 1100 а.к. (810 кВт) қуатын берді, бірақ салмақ арақатынасы әлдеқайда жақсы болды. N-ден бастап олар жаңа атау жүйесін енгізді, бұрынғы модель әріптерін сандармен алмастырды, қозғалтқышты солға жұп сандармен және оңға тақ сандармен бұратын нұсқаларда жеткізді. 14N 0/1 түпнұсқасы бірнеше нұсқада қолданылды, 14N 10/11 Bloch MB.210 бомбалаушы ұшағында, 14N 25 MB.152 истребителінің алғашқы үлгілерінде, 14N 49 соңғы MB.152 ұшақтарында, сондай-ақ LeO 451 және Amiot 351 ұшақтарында қолданылды. N сериясы ақырында 14N 50/51мен аяқталды, ол ұшып көтерілу үшін 1210 а.к. (890 кВт) қуатты берді. 14N-ге лицензия беру кеңінен тараған жоқ, өйткені соғыс жақындап келе жатты және француз үкіметі дизайнды әлеуетті жауларға лицензия беруден күмәнмен қарады. 14N сериясы соғыс алдындағы ең соңғы эволюциямен алмастырылды, Gnome Rhône 14R. 1939 жылы шығарылған алғашқы нұсқалар, 14R 4/5, ұшып көтерілу үшін 1291 а.к. (950 кВт) қуатты өндірді және 14N-ден сәл ғана ауыр болды. 1940 жылы жақсартылған 14R 8/9 айналымдардың жылдамдығын 2400-ден 2600-ге дейін арттыру арқылы 1578 а.к. (1161 кВт) қуатты берді. Бұл кезең үшін жақсы көрсеткіш болса да, британдық және неміс конструкциялары осы көрсеткіштен асып, көп ұзамай 2000 а.к. (1500 кВт) қуатты қысым жасады. 1940 жылы Франция құлаған кезде Gnome et Rhône компаниясына BMW 801 машинасының лицензиялық өндірісіне бұйрық берілді, ал 14M және 14N кейбір неміс жобаларында шектеулі түрде қолданылды, мысалы, Henschel Hs 129B, Gotha Go 244B және Messerschmitt Me 323. Компанияның өндірісі баяу болды, 1944 жылдың мамырына дейін 8500 қозғалтқышты ғана жасап шығарды, ал немістер 25000-ды күткен. 9/10 мамырда 56 Ланкастер мен 8 Москитодан тұратын 5-топтың әуе шабуылы Gennevilliers зауыттарын толығымен қиратты. 8/9 ақпанда 617 эскадрильясының Ланкастерлері, қанатты командир Леонард Чешир басқаруымен, Limoges зауытына да ауыр зиян келтірді. Соғыс аяқталғаннан кейін компания авиациялық қозғалтқыштар бизнесін жалғастыруға жарамсыз болды, бірақ француз әскері үшін M4 Sherman танктарын өндіруге шағын келісімдер алды. Қалған мүлікті сақтау үшін компания 1945 жылдың 29 мамырында мемлекеттендірілді, нәтижесінде Société Nationale d'Etude et de Construction de Moteurs d'Aviation (SNECMA) құрылды, ол 14N, 14R және жаңа 14U машиналарын өндірді.
Лицензиялық нұсқалар мен әзірлемелер
14К өз дәуірінің ең танымал қозғалтқыштарының бірі болды, ол кеңінен лицензияланып, бүкіл әлемде қолданылды. Польшада ол экспорттық истребительдердің түрлерінде, ең танымал PZL P.24-те пайдаланылды. Атап айтқанда, ол Румынияда қолданылды, онда бірнеше поляктар жасаған PZL истребительдерін қуаттандырғаннан кейін IAR 80 истребительінің негізгі қозғалтқышына айналды. Югославияда 7К, 9К және 14N 0 қозғалтқыштары Industrija motora Rakovica компаниясымен құрастырылды. Италияның Isotta Fraschini және Piaggio компаниялары лицензия алды, біріншісі K.14, екіншісі P. XI өндірді. Олар соғысқа дейінгі кезеңде көптеген конструкцияларда қолданылды, олардың көпшілігі экспортталды. Бұл Манфред Вайсс компаниясының Венгрияда лицензия алуына әкелді, ол оны WM K 14 ретінде Reggiane Re.2000 истребительінің MAVAG Heja "Hawk" деп аталған өз нұсқаларын, сондай-ақ Weiss WM 21 Sólyom истребителін қуаттандыру үшін өндірді. Британдық Alvis фирмасы 14K және 18L қозғалтқыштарына лицензия алды, бірақ соғыс аяқталғанға дейін ешқайсысы өндіріске енбеді. Дегенмен, Alvis компаниясы дамуды жалғастырып, 9 цилиндрлі Alvis 501 Leonides және кейіннен 14 цилиндрлі Alvis 701 Leonides Major қозғалтқыштарын жасады. Соңғысы соғыстан кейінгі тікұшақ конструкцияларында қолданылды. КСРО Туманский ОКБ жобалау бюросы арқылы 14К (M 85 ретінде) лицензия бойынша шамамен 500 дана өндірді.