Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англия дворяны және саясаткері (1607–1651)
English nobleman and politician (1607–1651)
Джеймс Стэнли, Дербидің 7-ші графы, КГ (31 қаңтар 1607 – 15 қазан 1651) – ағылшын дворяны, саясаткер және Англия азамат соғысындағы роялистерді қолдаған адам. 1642 жылы графтық атақты мұраға алғанға дейін ол Лорд Стрейндж деп белгілі болған. Ол Ман аралының феодалдық иесі ("Ман иесі") болды, онда оны "Йн Стенлаг Муар" ("Ұлы Стенли") деп атады.
James Stanley, 7th Earl of Derby, KG (31 January 160715 October 1651) was an English nobleman, politician, and supporter of the Royalist cause in the English Civil War. Before inheriting the title in 1642 he was known as Lord Strange. He was feudal Lord of the Isle of Man ("Lord of Man"), where he was known as "Yn Stanlagh Mooar" ("the Great Stanley").
Шығу тегі
Ол 1607 жылдың 31 қаңтарында Латхом Хаусының жанындағы Ноуслиде, Дербидің 6-шы графы Уильям Стэнлидің (1561–1642) КГ-ның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы – Оксфордтың 17-ші графы Эдвард де Вередің қызы Эльзабет де Вере. Әкесінің шешесі арқылы ол Франция патшайымы Мэри Тюдор мен Саффолк герцогы Чарльз Брэндонның шөбересінің баласы болды, соның нәтижесінде ол Генрих VII-нің тікелей ұрпағы саналады.
He was born at Knowsley, near Lathom House, on 31 January 1607, the eldest son of William Stanley, 6th Earl of Derby (1561–1642), KG, by his wife Elizabeth de Vere, a daughter of Edward de Vere, 17th Earl of Oxford. Through his paternal grandmother, he was a great great grandson of Mary Tudor, Queen of France and Charles Brandon, 1st Duke of Suffolk, thereby making him a direct descendant of Henry VII.
Ерте өмір
Шетелге саяхаттағаннан кейін ол 1625 жылы Ливерпульден Парламент мүшесі болып сайланды. 1626 жылдың 2 ақпанында король Карл I-нің тәж кию рәсімінде ол Баня рыцары атағына ие болды. 1626 жылы ол әкесімен бірге Ланкашир және Чешир графтықтарының лорд-лейтенанттары және Честер қаласының камерагері қызметтерін атқарды. Ол Мэн аралының басқару ісіне көмектесті және 1627 жылы Мэн Лорды болып тағайындалды. Бұл лауазым алғаш рет 1405 жылы король Генрих IV-нің атасы Джон Стэнлиге (шамамен 1350-1414), КГ-ға берілген. Соңынан ол Солтүстік Уэльс лорд-лейтенанттығына тағайындалды.
After travelling abroad he was elected as a Member of Parliament for Liverpool in 1625. On 2 February 1626 he was created a Knight of the Bath on the coronation of King Charles I. 1626 he served jointly with his father as Lord Lieutenant of Lancashire, Lord Lieutenant of Cheshire and Chamberlain of the City of Chester. He assisted in the administration of the Isle of Man and in 1627 was appointed Lord of Mann, a position first awarded in 1405 by King Henry IV to his ancestor John Stanley (c. 1350–1414), KG. Subsequently, he was appointed Lord Lieutenant of North Wales.
Барон Стрейнджді құру
1299 жылы құрылған Нокин барондығының ежелгі атағы, жарлық арқылы құрылғандықтан, әйелдерге мұрагерлік етуге қабілетті болды. 1594 жылы Фердинандо Стэнли, Дербидің 5-ші графы, 13-ші Барон Стрэндж (1559–1594) ұлдары болмағаннан кейін, ол тоқтап қалды. Ол заң бойынша осы ежелгі атақты мұра етуге қабілетті үш қызы мен тең мұрагерлерін қалдырды, сол кезде ол үшеуі арасында тоқтап тұрды. Алайда, әйелдер ретінде олар графтыққа заң жүзінде мұрагер бола алмады, ол оның інісі Уильям Стэнлиге, Дербидің 6-шы графына (1561–1642) тиді. Қазіргі заманғы есептеулер бойынша, Нокин баронының Стрэндж атағы 1921 жылға дейін тоқтатылмады. Дегенмен, 1594 жылы осы барондықтың мәртебесі отбасыға да, Лордтар палатасының билігіне де белгілі болған жоқ, және барлық тараптар 6-шы графтың 14-ші Нокин бароны Стрэндж болғанын қабылдады. 1628 жылдың 7 наурызында оның ұлы және мұрагері Джеймс Стэнли (кейін Дербидің 7-ші графы) Лордтар палатасына үдетілген жарлық арқылы Лорд Стрэндж ретінде шақырылды, ол әкесінің болжамды қосымша атағы болды. Әкесінің барондыққа деген болжамы қате екені анықталғанда, екі Стрэндж барондығы болған деп шешілді: біреуі 1299 жылы құрылып, содан кейін тоқтатылған, ал екіншісі 1628 жылы "кездейсоқ" құрылған.
The ancient title Baron Strange of Knockyn, created in 1299, as it had been created by writ, was capable of being inherited by females. It had become abeyant in 1594 following the death leaving no sons of Ferdinando Stanley, 5th Earl of Derby, 13th Baron Strange (1559–1594), who however left three daughters and co heiresses legally capable of inheriting that ancient title, whereupon it became abeyant between all three. They were not, however, as females, legally capable of inheriting the earldom, which went to his younger brother William Stanley, 6th Earl of Derby (1561–1642). By modern reckoning, the abeyance of the barony of Strange of Knockyn was not terminated until 1921. However, in 1594 the status of this barony was not apparent to the family nor to the authorities in the House of Lords, and all parties assumed that the 6th Earl had also become 14th Baron Strange of Knockyn. On 7 March 1628 his son and heir apparent, James Stanley (later 7th Earl of Derby), was summoned to the House of Lords through a writ of acceleration as Lord Strange, the supposed subsidiary title of his father. When it was discovered that his father's assumption of the barony was erroneous, it was deemed that there were two baronies of Strange, one created in 1299 then in abeyance, and another created "accidentally" in 1628.
Азаматтық соғыс
Ол патша мен парламент арасындағы саяси тартыстарға қатыспады, корольдік сарай мен қоғамдық өмірге қарағанда елдік тұрмыс пен өз иеліктерін күтіп-ұстауға басымдық берді. Дегенмен, 1642 жылы Азамат соғысы басталғанда, Лорд Стрейндж патшаның ісіне адал қызмет етуге бел буды. Әкесінің 1642 жылдың 29 қыркүйегінде дүниеден озғаннан кейін ол Дербидің 7-ші графы атағын иеленді. Оның Ланкаширді басып алу және онда әскер жинау жоспары үміттендіргенімен, патша Карл оның күшіне қызғанып, оны Ноттингемге шақыртты. Оның кейін округті қайтаруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ол Манчестерді басып алуға қол жеткізе алмады, Шоубент және Лоутон Мур шайқастарында жеңілді, ал 1643 жылы Престонды басып алғаннан кейін Болтон мен Ланкастер қамалын алуға құмар болмады. Соңында, сэр Уильям Бреретонның Уоррингтонға жасаған шабуылын сәтті тойтарғаннан кейін, ол Уэлли шайқасында жеңіліске ұшырап, Йоркке шегінді, одан кейін Уоррингтон парламенттік күштердің қолына көшті. 1643 жылдың маусым айында ол Мэн аралына істермен айналысу үшін аттанды. 1644 жылдың жазында ол Принц Руперттің солтүстікке жасаған сәттілі жорығына қатысты. Латом Хаусының қоршауы бұзылды (оның қорғанысын оның әйелі Шарлотта де ла Тремойль басқарды), Болтон қаласы қанды соғыстан кейін алынды, бұл оқиға Болтон қырғыны деп танылды. Ол Руперттің ізімен Марстон-Мур шайқасына қатысты, ал солтүстікте Карлдың ісі толық жеңіліске ұшырағаннан кейін Мэн аралына қайтып, патшаның мүддесін қорғап, роялист қашқындарына пана берді. Оның аралдағы басқаруы Ирландиядағы Страффордтың 1-ші графы Томас Вентворттың басқаруын еске түсірді. Ол әділдікке емес, күшке басымдық берді. Ол тәртіпті сақтап, сауданы дамытып, кейбір кемшіліктерді жойды және халықты шіркеудің зорлық-зомбылығынан қорғады, бірақ қарсыластарын түрмеге отырғызып, оппозицияны басып тастады, сондай-ақ пәкірлік құқығын жойып, жалдау шартын енгізу арқылы ұзақ наразылықты тудырды. 1649 жылдың шілде айында Карл I-нің өлім жазасын орындағаннан кейін, ол Генри Айретон ұсынған талаптарды жек көрінішпен қабылдамады. 1650 жылдың 12 қаңтарында ол патшаның жер аударылған ұлы, болашақ Карл II-нің қол астында Гартер орденінің рыцары аталды. Болашақ Карл II оны Ланкашир мен Чешир әскерлеріне басшылық етуге тағайындады, және 1651 жылдың 15 тамызында ол Карл II-нің басып кіруіне қолдау көрсету үшін Ланкаширдегі Уайр Вотерге қонды, содан кейін 17 тамызда Карлмен кездесті. Ол Уоррингтонға бағыт алды, бірақ Келісімге қол қоюдан бас тартқаны үшін пресвитериандардың қолдауын ала алмады, ал 25 тамызда Уиган-Лейн шайқасында ауыр жарақат алып, қауіпті жағдайда құтылды.
He took no part in the political disputes between King and Parliament and preferred country pursuits and the care of his estates to the royal court or public life. Nevertheless, when the Civil War broke out in 1642, Lord Strange devoted himself to the king's cause. With the death of his father on 29 September 1642 he succeeded as 7th Earl of Derby. His plan of securing Lancashire at the beginning and raising troops there, which promised success, was however discouraged by Charles, said to be jealous of his power and royal lineage, who commanded his presence at Nottingham. His subsequent attempts to recover the county were unsuccessful. He was unable to get possession of Manchester, was defeated at the battles of Chowbent and at Lowton Moor, and, in 1643, after gaining Preston he failed to take Bolton and Lancaster Castle. Finally, after successfully beating off the attack by Sir William Brereton on Warrington, he was defeated at the Battle of Whalley and withdrew to York, whereupon Warrington surrendered to the Parliamentarian forces. In June 1643 he left for the Isle of Man to attend to affairs there. In the summer of 1644, he took part in Prince Rupert's successful campaign in the north. The Siege of Lathom House was relieved (the defence of which had been led by his wife Charlotte de la Tremoille), and the town of Bolton was taken with much bloodshed, in what became known as the Bolton Massacre. He followed Rupert to the Battle of Marston Moor, and after the complete defeat of Charles's cause in the North, withdrew to the Isle of Man, where he held out for the king and offered asylum to royalist fugitives. His administration of the Isle imitated that of Thomas Wentworth, 1st Earl of Strafford in Ireland. It was strong rather than just. He maintained order, encouraged trade, remedied some abuses, and defended the people from the exactions of the church; but he crushed opposition by imprisoning his antagonists, and aroused a prolonged agitation by abolishing the tenant right and introducing leaseholds. In July 1649, following the execution of Charles I, he refused with scorn the terms offered him by Henry Ireton. On 12 January 1650, he was made a Knight of the Garter by the late king's exiled son the future Charles II. He was chosen by the future Charles II to command the troops of Lancashire and Cheshire, and on 15 August 1651, he landed at Wyre Water in Lancashire in support of Charles II's invasion, and met Charles on 17 August 1651. He proceeded to Warrington but failed to obtain the support of the Presbyterians due to his refusal to take the Covenant, and on 25 August was totally defeated at the Battle of Wigan Lane, being severely wounded and escaping with difficulty.
Тұтқындау, өлтіру және жерлеу
Ол Карлмен бірге Ворстер шайқасында болды, содан кейін 3 қыркүйекте 1651 жылы оны Боскобель үйіне ертіп барды. Солтүстікке жалғыз бара жатқанда ол Нантвич маңында тұтқындалды және 29 қыркүйекте Честердегі әскери сотта сотталды. Алдыңғы айда қабылданған Парламент Актісінің талаптарына сәйкес, ол мемлекетке опасыздық жасады деп танылды (аталған акті Карл II-мен хабарласып жүргендерді мемлекетке опасыздық жасаған деп жариялаған еді) және өлім жазасына кесілді. Оливер Кромвель қолдағанмен, оның Парламентке кешірім сұрауы қабылданбады. Ол қашып кетуге тырысты, бірақ капитан Гектор Скофилд оны қайта ұстады. Болтон қырғынына қатысқандығы үшін жазалау мақсатымен ол Болтонға жеткізілді. 1651 жылдың 15 қазанында ол Болтонның Черчгейттегі базар айқышында, сол кезде Дерби графының отбасына тиесілі болған «Адам мен Орақ» тавернасының жанында бас кесілді. Бүгінде базар айқышында оның өлімін еске түсіретін жазулы тақта орнатылған. Тавернада «1651 жылдың 15 қазаны: Осы креслода Джеймс, Дербидің 7-ші графы, өлім жазасына кесілуге бірден бұрын, Болтонның Черчгейттегі «Адам мен Орақ» тавернасында отырды» деген жазу сақталған. Ол 1572 жылы Дербидің 3-ші графының өсиетімен салынған Дерби капелласына, Ормскирк қаласындағы Әулие Петр және Әулие Павел шіркеуіне жерленді.
He was with Charles at the Battle of Worcester, after which on 3 September 1651 he accompanied him to Boscobel House. While on his way north alone he was captured near Nantwich and was tried by court martial at Chester on 29 September and was found guilty of treason under the terms of the Act of Parliament passed in the preceding month (which declared those who corresponded with Charles II guilty of treason), and he was condemned to death. His appeal to Parliament for pardon, although supported by Oliver Cromwell, was rejected. He endeavoured to escape but was recaptured by Captain Hector Schofield. He was taken to Bolton for his execution because of his part in the Bolton massacre. He was beheaded on 15 October 1651 at the market cross in Churchgate, Bolton, near the Man and Scythe Inn, owned at the time by the Earl of Derby's family. Today the market cross bears an inscribed tablet commemorating the execution. In the Inn survives a chair inscribed "15 October 1651: In this chair James, 7th Earl of Derby sat at the Man and Scythe Inn, Churchgate, Bolton, immediately prior to his execution". He was buried in the Derby Chapel, built in about 1572 in accordance with the will of the 3rd Earl of Derby, in the Church of St Peter and St Paul, Ormskirk.
Кейіпкер
Лорд Дерби терең діни сезімге және ұлы мінезділікке ие адам еді. Ол шайқаста сәттілікке жете алмаса да, патшаның ісіне адал ниетпен, сыйақы күтпей қызмет етті. Күрестің соңғы кезеңдерінде шотландтарды жақтырмауы оның саяси тиімділігіне кедері келтірді, ол оларды I Чарльздың өліміне кінәлі деп есептеді және Реставрацияның лайықсыз құралдары деп қарады. Кларендон айтқандай, ол "үлкен ар-ұяты мен айқын батылдығы бар адам" болды, ал оның кемшіліктері "әлем туралы жеткіліксіз білімнің салдары" еді.
Lord Derby was a man of deep religious feeling and of great nobility of character, who though unsuccessful in battle, served the king's cause with single minded purpose and without expectation of reward. His political usefulness was handicapped in the later stages of the struggle by his dislike of the Scots, whom he regarded as guilty of the death of Charles I and as unfit instruments of the Restoration. According to Clarendon he was "a man of great honour and clear courage", and his defects "the result of too little knowledge of the world".
Әдеби шығармалары
Лорд Дерби қолжазба түрінде «Мэн аралының үкіметі туралы әңгіме» (кейін Стэнли қағаздарында және Фрэнсис Пектің «Desiderata Curiosa», 2-томда жарияланды) және бірнеше томдық тарихи жинақтар, әсерлер мен діни ойлар (Стэнли қағаздары), сондай-ақ әдеттегі жазбалар кітабын қалдырды.
Lord Derby left in manuscript A Discourse Concerning the Government of the Isle of Man (later printed in the Stanley Papers and in Francis Peck's Desiderata Curiosa, vol. ii.) and several volumes of historical collections, observations and devotions (Stanley Papers) and a commonplace book.