Кіріспе

Айова штатының жазалау мекемесі (ISP) – Айова штатының Ли округіне қарасты, Форт-Мэдисон қауымдастығында орналасқан, ерлерге арналған максималды қауіпсіздік деңгейіне ие түзету мекемесі. Бұл нысанды 175 жыл бойы жұмыс істегеннен кейін 2015 жылы жабылған тарихи Айова штатының жазалау мекемесімен шатастыруға болмайды. HISP-нің өзі 550 адамдық максималды қауіпсіздік бөлімшесі болды. Кешенде сонымен қатар 169 адамдық орташа қауіпсіздік деңгейіне ие Джон Беннет түзеу орталығы да орналасқан. HISP-ге негізгі кешеннен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан, 170 адамға арналған екі минималды қауіпсіздік шаруашылық фермасы кірді. Кешенде сондай-ақ он адамдық көппрофильді күтім бөлімі және психикалық аурулары немесе ерекше медициналық көмек қажеттіліктері бар тұтқындарға арналған 120 төсектік арнайы бөлімше болды. Барлығы шамамен 950 тұтқын мен 510 қызметкер жұмыс істеді. Қазіргі Айова штатының жазалау мекемесі HISP-мен бір қалада, Форт-Мэдисон қауымдастығында орналасқан, бірақ шамамен бір шақырымдай қашықтықтағы басқа жерде. Қазіргі ISP Форт-Мэдисондағы жалғыз жұмыс істейтін Айова штатының жазалау мекемесі болып табылады, өйткені HISP 2015 жылы барлық тұтқындар ауыстырылғаннан кейін жабылған. ISP-де максималды 760 тұтқынды ұстауға мүмкіндік бар, олар бірнеше бөлімшелерге бөлінген, оның ішінде екеуі жалпы халыққа арналған, біреуі шектеулі режимдегі тұтқындарға, ал тағы біреуі – медициналық бөлімше. ISP түрмедегі адамдарға көптеген мүмкіндіктер ұсынады, соның ішінде жергілікті Оңтүстік-Шығыс қоғамдық колледжі арқылы білім алу және АҚШ Еңбек департаменті арқылы оқушылыққа қабылдану мүмкіндігі. Тұтқындар сонымен қатар жиһаз жасау және ағаш өңдеу сияқты көптеген демалыс шараларына қол жеткізе алады.

Тарих

Тарихи Айова мемлекеттік түрмесі 1839 жылы, Айова аумаққа айналғаннан кейін бір жыл өткен соң, ал 1846 жылы штат болғанға дейін жеті жыл бұрын құрылды. HISP Нью-Йорк штатының Оберн қаласындағы түрме үлгісімен салынды. 1982 жылы түрме жаңартылып, HISP-де бөлімдеу жүйесі енгізілді. Бөлімдеу үлкен камералар блогын басқаруға ыңғайлы кішігірім бөлімдерге бөлді. 2008 жылы түрме кітапханасы аумақтағы басқа жерге көшірілді. HISP кітапханасы тұтқындарға қолжетімді кең кітап қоры мен компьютерлерді ұсынды. Дегенмен, тұтқындардың интернетке қолжетімділігі болмады. Айова штатында өлім жазасы жойылғанға дейін, өлім жазалары Форт-Мэдисон қаласында орындалды. Түрме тарихындағы қызықты оқиға – Виктор Фегуердің өлім жазасына кесілуі. Фегуер Дубук қаласындағы дәрігер Эдвард Бартелсті өлтірген көшпенді адам еді. Президент Джон Ф. Кеннедиге дейін барған апелляциялар қабылданбағаннан кейін, Фегуер 1963 жылдың 15 наурызында асылып өлтірілді. Фегуер Федералдық түрме жүйесінде шамамен 40 жыл бойы, 2001 жылы Индиана штатының Терре-Хауте федералды түрмесінде Тимоти Маквейдің өлім жазасына кесілгенге дейін өлім жазасына кесілген соңғы тұтқын болды. Фегуер Айова штатында өлім жазасына кесілген соңғы адам болды; оның өлімінен кейін көп ұзамай Айовада өлім жазасы жойылды. Фегуердің өлімі сол кезде көп назар алмады, бірақ Маквейдің өлімі Фегуердің өліміне деген жаңа қызығушылықты тудырды.

1981 жылғы тәртіпсіздік

1981 жылғы тәртіпсіздік 2 қыркүйекте болды және шамамен сағат 10:20-дан 21:25-ке дейін жалғасты. Көтерілісті бірнеше тұтқын төрт адамды кепілге алып бастады, олардың ішінде қауіпсіздік директоры Джеймс Мекне және қауіпсіздік директорының орынбасары Ларри Молин болды. Кейіннен олар кінәлілердің шағымдарын жариялау үшін жаңалықтар құралдарымен сөйлесуге рұқсат беру шартымен босатылды. Сонымен қатар, ISP-ге жаңадан жұмысқа орналасқан сегіз қызметкер де кепілге алынып, тұтқындармен киім ауыстыруға мәжбүр болды. Көбісі сақадалданды. Бастапқыда бұл оқиға спонтанды түрде болған деп есептелді, бірақ кейіннен бірнеше тұтқынның жоспарлап, орындаған әрекеті екені анықталды. Тұтқындар 20-шы камераның есігін трактормен бұрып тастады. Кінәлілер кірген кезде, құқық қорғау органдарының қызметкерлері камера есігін кесіп, онда жасырынған қызметкерлерді шығарып, есікті қайтадан жапты. Түрме өндірісінің цехынан алған жүк көтеру машинасы 17-шы батыс камераға (қорғалатын тұтқындар ұсталған жер) бұзуға тырысты. Ешбір тұтқын қашқан жоқ. 21 жастағы Кеннет Шеффи көтерілістің алғашқы өкілі болды. Ол 15 жасар Родди Ли Ханды қасақана өлтіргені үшін өмір бойына түрмеге кесілген. Ол көптеген талаптар қойды, соның ішінде тұтқындардың наразылықтарын жариялау үшін таңдаған БАҚ өкілдерімен сөйлесуге рұқсат беруді сұрады. Тәртіпсіздік тоқтатылғаннан кейін дүйсенбі күні таңертең үш қанға батқан тұтқын (қарақшы, тонаушы және өрт сөндіруші) камераларында табылды. Олардың кем дегенде біреуі басқа тұтқындар ұнатпаған адам болған деп есептеледі. Оқиғадан кейін олар Айова университетінің ауруханасына жеткізілді. Көтеріліске шамамен 15 тұтқын белсенді қатысты, бірақ шабуыл жасаған топтар кірген кезде камера блогындағы 90 тұтқынның 60-ы камераларынан шығып кеткені анықталды. Гари Юджин Тайсон атты тұтқын қаза тапты. Басқа тұтқындар Тайсонның мамыр айындағы Аллен Льюис атты тағы бір тұтқынның өлімін тергеп жатқан билік өкілдерімен сөйлесіп отырғанын айтты. Осы оқиға көтеріліс басталған себеп деп саналды. Тайсонның денесі түрме асханасына іргелес қоймадан табылды. Тайсон мойнына тоғыз рет, көкірегінің сол жағына тоғыз рет, арқасының сол жағына үш рет және сол қолына бір рет пышақталған. Тайсонның мойнынан әлі де уақытша пышақ шығып тұрды. Сотта ұсынылған дәлелдер алқабилерге келесі фактілерді анықтауға мүмкіндік берді: Тайсон "Күшті Әміршілер" деп аталатын түрмелік топтың мүшесі болған. Льюис өлтірілгенін тергеу кезінде бірнеше Әміршілер 20-шы камерада "изоляцияға" (жабық режимге) алынған. Олардың арасында Тайсон және топтың сөзсіз көшбасшысы Аллен Лэнгли болды. Лэнгли Тайсонды өлтіргені үшін екі рет өмір бойына бас бостандығынан айырылды және 1981 жылғы мамырда Льюисті өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол екі кісі өлтіруде де қасақана кісі өлтірумен айыпталды. Сол кездегі бас бостандығынан айыру мекемелерінің директоры Хал Фарриер губернатормен кеңеспей-ақ түрмеге шабуыл жасаушы топтарды кіргізуге бұйрық берді, себебі уақыт өте қымбат еді. Топтар барлық бағыттан камера блогына жиналды. Кейбір тұтқындар аз қарсылық көрсетті. Кейбіреулері үстел аяқтарымен және сынған сыпырғыштармен қаруланған. Түрме басшыларының мәлімдемесіне сәйкес, көтеріліс басталған кезде 550 орындық түрмеде 536 тұтқын болған. Көтеріліс кезінде түрменің бастығы Дэвид Скёрр болды, ал орынбасары Пол Хеджепет болды. 1 миллион доллардан астам мүлік зардап шекті.

2005 жылғы қашу

2005 жылдың 14 қарашасында 1979 жылдан бері түрмеден алғаш рет екі тұтқын қашып шықты. Роберт Жозеф Легендре мен Мартин Шейн Мун түрме қабырғасының бірін басып өту үшін жиһаз жасау бағдарламасында қолданылатын мата тігу жіптерін пайдаланды. Екеуі де өмір бойына бас бостандығынан айырылған. Мун 1990 жылы бөлмедесін өлтіргені үшін сотталса, Легендре адам өлтіруге талпыныс жасаған, қару-жарақ және есірткі сату айыптары бойынша өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Легендре Айова және Невада штаттары арасындағы бағдарлама аясында түрмеде жазасын өтеді. Қашып кеткеннен кейін түрме тоқтатылды. Олардың 1995 жылғы алтын түсті Pontiac Bonneville көлігін ұрлаған болуы мүмкін, көліктің нөмірі 776 NOW. Қашып шыққаннан кейін екеуі бөлінісіп кетті. 17 қарашада Мун Иллинойс штатының Честер қаласынан ұсталды. Оны билік Менард мемлекеттік түрмесіне жақын жерде ұрланған көлікте ұйықтап жатқан күйде тапты. Сағат 03:00 шамасында құқық қорғау органдары көлікке жақындап, Муннан жеке куәлігін сұрады. Мун орнына көлікті іске қосып, полицияны қысқа қуып жетеді. Кейін ол көліктен түсіп, жаяу қашуға тырысты, бірақ сол жерде ұсталды. Ол экстрадициядан бас тартып, Форт-Мэдисонға қайтарылды. Келесі күні Легендре Миссури штатының Карутерсвилл қаласында ұсталды. Ол әлі Айоваға қайтарылмады және Миссуриде қамауда отыр. Екі тұтқынның қашуына басты себеп – олар басып өткен қабырға күзетілмегендігі, ал ең жақын күзет мұнарасы штаттың жетіспеуінен бос болды. Түзету мекемелерінің өкілдері бюджет кесілуіне байланысты штат санын азайтуға мәжбүр болғанын мәлімдеді. Бұл қашулар Айовада саяси пікірталас тудырды. Демократтық штат сенаторы Джин Фрейз Форт-Мэдисоннан қашудың сәтті болуына штаттың жетіспеуі себеп болғанын айтты. Республикашылар технологияның жетістіктері түрме ресурстарын қайта бағыттауға мүмкіндік берді деп мәлімдеді. Губернатор Том Вилсак оқиға бойынша тергеу тапсырды. Қашудан кейін бірнеше қызметкер жазаланды, ал түрме бастығы Кен Бергердің орнына Аномоса түрмесінің бұрынғы бастығы Джон Аулт тағайындалды. Вилсак сондай-ақ жаңа қауіпсіздік мекемесін салу қажеттігі туралы ұсынымдар сұрады, оның құны 40 миллион долларға жетеді деп есептеді. Алайда, жаңа Айова штатының түрмесін салуға 175 миллион доллар жұмсалды.

Түрмедегілер ауыстырылды

2010 жылдың 22 сәуірінде Форт-Мэдисон қаласында Айова штатының түрмесінің орнына, шамамен 800 тұтқынға арналған жаңа түрме құрылысының салтанатты жиыны өтті. Губернатор Чет Калвер 130 миллион долларлық жобаның салтанатты рәсімін басқарды, жобаның 2014 жылы аяқталуы жоспарланған, бірақ кешігулер салдарынан ашылу 2015 жылға ықшамдалып, шығындар 175 миллион долларға жетті. Жаңа Айова мемлекеттік жазалау мекемесі 2014 жылы аяқталды, бірақ кейбір мәселелер мекеменің уақтылы ашылуына кедергі келтірді, тұтқындар ескі мекемеден 2015 жылдың 1 тамызында көшірілді. 2016 жылдың тамызынан бастап Айова штатының мемлекеттік қызметкерлерін өкілдік ететін AFSCME кәсіподағы Айова түрмелеріндегі штаттық бірліктерге қатысты алаңдаушылық білдірді, әсіресе тұтқындардың және/немесе түзеушілердің жарақат алған жағдайлары жұртшылыққа белгілі болғаннан кейін. Алайда, сол кездегі республикалық губернатор Терри Бранстад және республикашылдар бақылауындағы Айова Өкілдер Палатасы штаттық бірліктердің жеткілікті екенін мәлімдеді. Штат HISP-тің меншігін қалаға беруді ұсынды, ол бастапқыда түрмені 2014 жылы мұражайға айналдырып, қаланың туризмін дамытуды жоспарлаған. 2017 жылдың мамыр айында бұрынғы түрме бір реттік экскурсия үшін ашылды, күзетшілер ретінде түрме қызметкерлері мен зейнеткерлер жұмыс істеді. Түрме әлі де Айова штатының меншігінде, ол жарықтарды және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін күніне шамамен 1000 доллар төлейді. Қала түрме меншігін коммерциялық емес ұйымға беру алдында экологиялық сараптама жүргізуді қалайды.

Тұтқындардың діни бостандығы

MSNBC телеарнасының "Локап: Шынайы" бағдарламасының бір бөлімінде түрмелердегі кең ауқымды діни бағдарламалар көрсетілді. Айова штатының түрмесі сотталғандарға буддизм, викка және сатанизм сияқты түрлі діни сенімдерді ұстануға мүмкіндік береді. Бағдарламада бір топ сотталғанның сатанистік қызмет кезінде шам жағып, гонг соғып тұрғаны көрінеді, одан кейін камера алдында Сатанистік Киелі кітаптың әртүрлі жақтары талқыланады. Түсірілім барысында түрме капелланы сотталғандардың күнделікті өмірінде діни амалдың маңыздылығы туралы айтады.

Белгілі тұтқындар

1961 жылы үш адамды өлтіріп, тағы үш адамды жарақаттаған Чарльз Браун мен Чарльз Келли Айова штатында өлім жазасына кесілген соңғы екі адам болды. Виктор Фегуер – Айова штатының түрмесінде соңғы рет атқыланған адам; федералдық адам ұрлау қылмысы бойынша сотталған. Кристиан Бахена Ривера – 2018 жылы Молли Тиббетсті өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылған кісі өлтіруші. Чай Ванг – 2004 жылғы 21 қарашада алты адамды атып өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылған қылмыскер. Грегори Скарпа кіші – Коломбо қылмыстық отбасының жоғары лауазымды мүшесі. Скарпа қатерлі ісіктің соңғы сатысында болғандықтан, штаттар аралық келісім бойынша осы жерде ұсталып, кейін шартты түрде босатылды. Дональд Пайпер – 1993 және 1997 жылдары қонақүйлерде екі әйелді өлтіргені үшін екі мәрте өмір бойына бас бостандығынан айырылған кісі өлтіруші; басқа да кісі өлтірулерге қатысы бар деген күдік бар.