Кіріспе
Иоганн Вольфганг фон Гетенің 1810 жылғы "Түстер туралы ілім" (Zur Farbenlehre) кітабы – ақынның түстердің табиғаты және адамдардың оларды қалай қабылдайтыны туралы көзқарастарын баяндайтын еңбек. Ол 1810 жылы неміс тілінде, ал 1840 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Ньютоннан өзгеше, Гете түстерді талдаумен емес, құбылыстардың қабылдану ерекшеліктерімен айналысты. Философтар Ньютонның байқаған оптикалық спектрі мен Гете ұсынған адамның түс қабылдау құбылысы арасындағы айырмашылықты ұқты. Бұл мәселені Витгенштейн "Түстер туралы ескертулерде" және Джонатан Вестфальдың осы еңбекке жазған түсіндірмесінде (1991) жан-жақты талдады.
Theory of Colours (Zur Farbenlehre) is a book by Johann Wolfgang von Goethe about the poet's views on the nature of colours and how they are perceived by humans. It was published in German in 1810 and in English in 1840. Unlike Newton, Goethe's concern was not so much with the analytic treatment of colour, as with the qualities of how phenomena are perceived. Philosophers have come to understand the distinction between the optical spectrum, as observed by Newton, and the phenomenon of human colour perception as presented by Goethe—a subject analyzed at length by Wittgenstein in his comments on Goethe's theory in Remarks on Colour and in Jonathan Westphal's Commentary on this work (1991).
Тарихи негіздер
Гёте заманында Исаак Ньютонның 1704 жылы «Opticks» еңбегінде көрсеткеніндей, түссүз (ақ) жарық призма арқылы өткенде құрамдас түстерге бөлінетіні жалпы мойындалды. Гёте бастаған нәрсе – Ньютонның призмалық тәжірибеде қалай жаңылысқанын анықтау болды, ал 1793 жылға қарай Гёте «Über Newtons Hypothese der diversen Refrangibilität» («Ньютонның әртүрлі сындыру гипотезасы туралы») эссесінде Ньютонға қарсы аргументтерін қалыптастырды. Дегенмен, 1794 жылға қарай Гёте түстердің физиологиялық аспектісінің маңыздылығын көбірек атап өте бастады. Гёте тарихи бөлімде айтқандай, Луи Бертран Кастель 1740 жылы Ньютонның призмалық түстің спектрлік сипаттамасына сын жариялаған, онда призмамен бөлінген түстердің тізбегі призмадан алысқатыққа байланысты екенін және Ньютон ерекше жағдайды қарастырғанын байқаған. «Ньютон түстің спектрін призмадан белгілі бір қашықтықтағы қабырғаға түсірсе, Гёте ақ қағазға түскен спектрді байқады, ол призмадан біртіндеп алыстатылды. Қағаз алыстаған сайын, проекцияланған кескін созылып, біртіндеп эллипс пішінге келді, ал түсті кескіндер үлкейіп, ортада бірігіп жасыл түс пайда болды. Қағазды одан әрі жылжыту кескіннің көлемін ұлғайтты, соңында Ньютонның «Opticks» кітабында сипатталған спектр пайда болды. Сынып өткен сәуледен түскен кескін тұрақты емес, керісінше, призмадан алысқатық артқан сайын дамыды. Осылайша, Гёте Ньютонның «Opticks» еңбегінің екінші теоремасын дәлелдеу үшін таңдаған нақты қашықтықты бекер таңдау деп санады». (Алекс Кентис, «Жарық пен көз арасында») «Түстер теориясының» кіріспесінде Гёте осы еңбекте полярлық принципін қолдануға тырысқанын түсіндірді, бұл оның ең алғашқы сенімдеріне жататын және табиғатты зерттеуінің негізгі бөлігін құрайтын ұғым. Жақында физик Маттиас Ранг жүргізген тәжірибелер Гётенің толықтығын спектрлік құбылыстардың симметриялық қасиеті ретінде ашқанын көрсетті.
In the preface to the Theory of Colours, Goethe explained that he tried to apply the principle of polarity, in the work—a proposition that belonged to his earliest convictions and was constitutive of his entire study of nature. Recently, experiments by physicist Matthias Rang have demonstrated Goethe's discovery of complementarity as a symmetric property of spectral phenomena.
Қаңқалы ортамен тәжірибелер
Гете түстерді зерттеуді ауа, шаң және ылғал сияқты бұлыңғыр орталардың жарық пен қараңғылықты қабылдауға тигізетін әсерін зерттеу арқылы бастады. Ақын бұлыңғыр орта арқылы көрінетін жарықты сары, ал жарықтандырылған орта арқылы көрінетін қараңғылықты көк түсті екенін байқады. Одан кейін ол көптеген тәжірибелер жасап, түсті қабылдауға шаң, ауа және ылғал сияқты сирек орталардың әсерін жүйелі түрде зерттеді.
Шекаралық шарттар
Призма арқылы қарағанда, жарық-қоңыр шекараның призма осіне қатысты орналасуы маңызды. Ақ түс қоңыр шекараның үстінде болғанда, жарықтан көк-күлгін жиек қоңыр аймаққа қарай созылатынын көреміз; ал қоңыр түс жарық шекараның үстінде болғанда, жарық аймаққа қарай созылған қызыл-сары жиек пайда болады. Гёте осы айырмашылыққа қызығушылық танытты. Ол жарық пен қоңырдың арасындағы түстің пайда болуын спектрдің пайда болуының негізі деп санады (ол осы құбылысты күрделі құбылыс деп есептеді). Әр түрлі сұр түстерді пайдаланып тәжірибелік жағдайларды өзгерту, түсті жиектің қарқындылығы шекаралық контрастпен бірге артатынын көрсетеді.
Жарық және қараңғы спектрлер
Түс құбылысы жарық пен қараңғының қатар орналасуына байланысты болғандықтан, спектрді жасаудың екі жолы бар: қараңғы бөлмеде жарық сәулесімен және жарық бөлмеде қараңғы сәуле (яғни көлеңке) арқылы. Гете екі жағдайда да призмадан әртүрлі қашықтықта пайда болатын түстер тізбесін тіркеді (Плита IV-ке қараңыз, Түстер теориясы). Екі жағдайда да ол сары және көк жиектердің жарыққа жақын болатынын, ал қызыл және күлгін жиектердің қараңғыға жақын болатынын анықтады. Белгілі бір қашықтықта бұл жиектер бірігіп, Ньютон спектрін құрайды. Бұл жиектер жарық спектрінде біріксе, жасыл түс пайда болады, ал қараңғы спектрде біріксе, күлгін түс пайда болады. Жарық спектрінде (яғни айналадағы қараңғылықтағы жарық сәулесі) жоғарғы жиегінде сары-қызыл түстерді, ал төменгі жиегінде көк-күлгін түстерді көруге болады. Ортасында жасыл түсті спектр көк-күлгін жиектердің сары-қызыл жиектерге жабысуынан ғана пайда болады. Алайда, көк пен сарының оптикалық қоспасы ақ түс береді, жасыл емес, сондықтан Гете Ньютон спектрін түсіндіруде сәтсіз болды. Қараңғы спектрде (яғни жарықпен қоршалған көлеңкеде) жоғарғы жиегінде күлгін-көк, ал төменгі жиегінде қызыл-сары түстерді көруге болады, ал бұл жиектер біріккен жерде (спектрден тыс) күлгін түс пайда болады. Олаф Мюллер бұл мәселені былай баяндады: "Ньютонның пікірінше, барлық спектрлік түстер ақ күн сәулесінде қамтылған, ал Гетеге сәйкес, керісінше айтуға болады – толықтырғыш спектрдің барлық түстері қараңғыда қамтылған".
Гетедің түстер доңғалағы
Гете Эвальд Херингтің оппоненттік процестер теориясын симметриялық түстер шеңберін ұсыну арқылы болжады. Ол былай деп жазады: "Хроматикалық шеңбер табиғи рет бойынша жалпы түрде орналастырылған, себебі осы схемада бір-біріне қарама-қарсы түстер – көзде бір-бірін шақыратын түстер. Яғни, сары түс күлгілді талап етеді; қызғылт сары – көк; күлгін – жасыл; және керісінше: осылайша барлық аралық түстер бір-бірін шақырады; қарапайым түс күрделіні талап етеді, және керісінше."
Айырмалар кестесі
Жарықтың қасиеттеріНьютон (1704) Гёте (1810) БіртектілікАқ жарық түсті элементтерден (гетерогенді) тұрады. Жарық – ең қарапайым, ең бөлінбейтін, ең біртекті нәрсе (біртекті). ҚараңғылықҚараңғылық – жарықтың болмауы. Қараңғылық жарыққа қарама-қарсы және онымен әрекеттеседі. СпектрТүстер олардың сыну қабілетіне (біріншілік құбылыс) сәйкес жарықтан таралады. Жарық пен қараңғылық шекарасында пайда болатын түсті жиектер бірігіп спектр құрайды (құрамдық құбылыс). ПризмаПризма түстің болуына қатысы жоқ. Призма түстің пайда болуына ықпал ететін орта. Жарық сынудың роліЖарық сыну, шағылысу және рефракция арқылы ыдырайды. Сыну, шағылысу және рефракция түс пайда болмай тұрып та болуы мүмкін. ТалдауАқ жарық барлық түстердің спектріне ыдырайды. Бар болғаны екі таза түс бар – көк және сары; қалғандары осы екі түстің түрлері. Сілтеме: (Түстер теориясы, 3-том, 201/202-параграф) СинтезАқ жарықты ыдыратуға болатындай, оны қайта біріктіруге де болады. Түстер сұр түстердің теріс күйлеріне айналады. Бөлшектік пе, толқындық па?Бөлшектік емес, себебі олар сезімдермен байқалатын инференциялар емес. Түстер шеңберіАсимметриялық, 7 түсСимметриялық, 6 түсГётенің қараңғылықты нақтылауын қазіргі физика жоққа шығарады. Ньютон мен Гюйгенс екеуі де қараңғылықты жарықтың болмауы деп түсіндірді. Янг пен Френель Гюйгенстің толқындық теориясы (оның Жарық туралы трактатында) түстің жарық толқынының ұзындығының көрінетін көрінісі екенін түсіндіре алатынын көрсетті. Физиктер жарыққа корпускулярлық және толқындық сипаттар береді, бұл толқын-бөлшектік дуалдықты құрайды.
Goethe's reification of darkness is rejected by modern physics. Both Newton and Huygens defined darkness as an absence of light. Young and Fresnel showed that Huygens' wave theory (in his Treatise on Light) could explain that colour is the visible manifestation of light's wavelength. Physicists today attribute both a corpuscular and undulatory character to light—comprising the wave–particle duality.
Тарих және ықпал
"Фарбенлехре" кітабының алғашқы басылымы 1810 жылғы 16 мамырда Cotta'schen Verlagsbuchhandlung баспасында 250 данасы сұр қағазда және 500 данасы ақ қағазда басылды. Кітап үш бөлімнен тұрады: i) Гете жеке байқауларын ұсынатын дидактикалық бөлім, ii) Ньютонға қарсы аргументтерін келтіретін полемикалық бөлім және iii) тарихи бөлім. Кітап жарық көргеннен бастап-ақ Ньютонға қарсы пікірлері үшін көп дау тудырды. Мұндай дауға байланысты, 1840 жылы Чарльз Истлейк кітапты ағылшын тіліне аударғанда Гётенің Ньютонға қарсы poleмикасының мазмұнын жойды.
Өнерге әсері
Гете сурет салудағы түс мәселесіне оның қызығушылығының бастапқы себебі болды. "Италияға жасаған алғашқы сапарында (1786–88) суретшілер сурет салу және сызудың барлық элементтері үшін ережелерді айта білгенін байқады, бірақ түс пен бояуға қатысты ережелер болмады. 1786–88 жылдары Гете түстің көркемдік қолданылуын басқаратын ережелерді анықтауға болатынын зерттеуге кірісті". Бұл мақсаты бірнеше суретшілер, оның ішінде Филипп Отто Рунге, оның түс зерттеулеріне қызығушылық танытқанда ішінара орындалды. 1840 жылы Чарльз Истлейк ағылшын тіліне аударғаннан кейін, бұл теория өнер әлемінде кеңінен қабылдалды – әсіресе Рафаэльге дейінгі суретшілер арасында. Ж.М.В. Тернер оны жан-жақты зерттеп, бірнеше картиналарының атауларында сілтеме жасады. Василий Кандинский оны "ең маңызды еңбектердің бірі" деп есептеді.
Латын Америкасының туларына әсері
1785 жылдың қысында Веймар қаласында өткен кеште Гёте Оңтүстік Америка революционері Франсиско де Мирандамен түн жарығына дейін әңгімелесті. 1792 жылы граф Семен Романович Воронцовқа жазған хатында Миранда, Америка мен Еуропа бойынша жасаған ерліктеріне қызыққан Гёте оған: "Сенің тағдырың – өз жеріңде бастапқы түстер бұрмаланбаған орын жасау" дегенін айтты. Содан кейін Гёте бұл сөздерінің мағынасын ашты:
Философтарға әсері
XIX ғасырда Гёте теориясын Шопенгауэр "Көріс және түстер туралы" еңбегінде қабылдады, ол оны желке қабығының әрекеті туралы арифметикалық физиология түріне дамытты, бұл оның өзінің өкілдік идеализмімен ("Әлем – менің бейнелеуім немесе идеяым") үлкен үйлесімде болды. XX ғасырда теория философияға Витгенштейн арқылы жетті, ол өмірінің соңында осы тақырыпқа бірқатар ой-пікірлер арнады. Бұл ойлар "Түс туралы ескертулер" (Wittgenstein, 1977) жинағында топтастырылған. Витгенштейн түстер туралы кейбір мәлімдемелердің эмпирикалық та емес, априорлы да емес, бірақ олардың арасындағы нәрсе – Гётеге сәйкес феноменология екендігіне қызығушылық танытты. Дегенмен, Витгенштейн "феноменология деген нәрсе жоқ, бірақ феноменологиялық проблемалар бар" деген тұжырымға келді. Ол Гётенің байқауларын логиканың немесе геометрияның бір түрі ретінде қарастырды. Витгенштейн мысалдарының көп бөлігін "Фарбенлехре" кітабына қосылған Рунге хатынан алды, мысалы: "Ақ түс – ең ашық түс", "Мөлдір ақ түс болуы мүмкін емес", "Қызғылт жасыл түс болуы мүмкін емес" және т.б. Витгенштейннің зерттеуіндегі осы мәлімдемелердің логикалық мәртебесі, соның ішінде физикамен байланысы Джонатан Вестфальдың "Түс: Философиялық кіріспе" (Вестфаль, 1991) еңбегінде талқыланды.