Кіріспе

Мьянмадағы автономиялы өзін-өзі басқару саясаты – Мьянмадағы (Бірма) қазіргі автономиялы аймақ. Ва штаты – Мьянмадағы (Бірма) автономиялы, өзін-өзі басқаратын саяси бірлік. Ол елден де-факто тәуелсіз, өз саяси жүйесіне, әкімшілік бөліністеріне және әскеріне ие. Ва штатының үкіметі Мьянманың барлық аумағындағы егемендігін мойындайды, бірақ бұл ешқандай нақты үкіметке адалдық білдірмейді. Мьянманың 2008 жылғы Конституциясы Ва штатының солтүстік бөлігін Шан штатының Ва өзін-өзі басқару аймағы ретінде ресми түрде таниды. Бір партиялық социалистік мемлекет ретінде, Біріккен Ва штаты партиясы (UWSP) билік жүргізеді, ал Қытаймен шекарасы белгіленбеген. 1940 жылдардың соңында, Қытай азамат соғысы кезінде, Қытай Ұлттық революциялық армиясының қалдықтары коммунистер Қытайдың материгін басып алған кезде Бірма аумағына шегінді. Таулы аймақта Гоминьданның Сегізінші армиясының 237-ші дивизиясы және 26-шы армиясының 93-ші дивизиясы екі онжылдық бойы Қытайға қарсы шабуылға дайындық ретінде өз позицияларын сақтап тұрды. Біріккен Ұлттар Ұйымының қысымымен қарсы шабуыл жойылды, армия Тайландтың солтүстігіне, кейін Тайваньға қайтарылды. Дегенмен, кейбір әскерлер Бірмада қалуды жөн көрді. Салвин өзенінің шығысындағы жергілікті тайпалық партизандар Бірма Коммунистік партиясының қолдауымен билік жүргізді. 1960 жылдары Бірма Коммунистік партиясы орталық Бірмадағы операциялық базасын жоғалтты және Қытай коммунистерінің көмегімен солтүстік-шығыстағы шекаралық аймақтарда кеңейді. Қытайдан келген көптеген зиялы жастар Бірма Коммунистік партиясына қосылды, бұл күштер жергілікті партизандарды да қабылдады. Бірма коммунистері Пангамды басып алды, ол олардың операциялық базасына айналды. 1980 жылдардың соңында солтүстік-шығыс Мьянманың этникалық азшылықтары Бірма Коммунистік партиясынан саяси жағынан бөлінді. 1989 жылдың 17 сәуірінде Бао Юсянның қарулы күштері Бірма Коммунистік партиясынан бөлініп, Біріккен Мьянма этностары партиясын құрды, ол кейін Біріккен Ва штаты партиясына айналды. 18 мамырда Біріккен Ва штаты армиясы 8888 көтерілісінен кейін Не Виннің әскери режимін ауыстырған Мемлекеттік заң мен тәртіпті қалпына келтіру кеңесімен атысты тоқтату туралы келісімге келді. Атысты тоқтатудан кейін Мьянма үкіметі аймақты "Шан штатының арнайы аймағы №2 (Ва аймағы)" деп атады. 1990 жылдары Ва штаты оңтүстік аймақты күшпен басып алды. 1999-2002 жылдары Ва штатының солтүстік аймағынан 80 000 бұрынғы опиум өсірушілері азық-түлік өндіру үшін оңтүстікке күштеп көшірілді, бұл азық-түлік қауіпсіздігін жақсартты және Ва штатында есірткі өндірісіне тыйым салуға негіз салды. Кейбір топтардың мәліметінше, көшіру салдарынан мыңдаған адам қаза тапты. Осы кезеңде Ва штатының бейбітшілік бастамаларын Мьянма үкіметі қабылдамады. 2010 жылдың 27 сәуірінде үкімет WHP бағдарламасы Мьянма мен Ва штатын одан әрі қақтығысқа итермелеуі мүмкін екенін ескертті. 2012 жылы Ва штаты барлық қалаларды асфальт жолдармен байланыстыратын ірі жол құрылысы бағдарламасын бастады. 2014 жылға қарай асфальт жолдар Ва штатының солтүстік қалашықтары арқылы өтіп, Ва Kunma, Nam Tit және Mengmao қалашықтарын Қытайдың Кангюань және Ximeng қалаларымен байланыстырды. 2023 жылдың қазан айының соңында және қараша айының басында Солтүстік Шан штатындағы қақтығыстар күшейген кезде Ва штаты бейтарап позицияны қабылдап, 1 қарашада атысты тоқтатуға шақырды. UWSP тағы да Ва-ға қарсы кез келген әскери әрекетке қарсы шығатынын мәлімдеді.

Саясат, қоғам және құқық

Ва штаты солтүстік және оңтүстік аймақтарға бөлінген, бұл аймақтар бір-бірінен бөлек орналасқан. Оңтүстік аймақ Таиландпен шекаралас және 200 000 адамды құрайды. Халықтың көп бөлігі Оңтүстік-батыс мандарин және ва тілдерінде сөйлейді, ал білім беру тілі – стандартты қытай тілі. Ва штатындағы телеарналар мандарин және ва тілдерінде хабар таратады. Ва штатына қажетті тауарлар Қытайдан әкелінеді, ал төлемдер көбінесе юаньмен жүзеге асырылады. China Mobile ұялы байланыс желісі Ва штатының кейбір бөліктерін қамтиды. Олардың қарым-қатынасы бейбіт өмір сүруге негізделген, ал Ва штаты Мьянманың бүкіл аумағындағы орталық үкіметтің билігін мойындады. Ва штатында еңбек лагерлері бар, тұтқындалған немесе әскерге алынған адамдардың туыстары мемлекет тарапынан жиі кепілге алынады. Штатты демократиялық сайлауларсыз және заң үстемдігі жоқ жағдайда маоистік бүлікшілер, дәстүрлі басшылар (әкімдер), бизнесмендер мен саудагерлердің желісі басқарады. Бұрын Ва штатында 100 000-ға жуық қытай азаматы тұрған, олардың көпшілігі кәсіппен айналысқан. 2021 жылы Қытай үкіметі олардың көпшілігі жасады деген күдікпен онлайн алаяқтыққа қарсы күресу үшін өз елдеріне оралуға бұйырды. Қытай азаматтарының елден кетуі Ва экономикасына теріс әсер етті.

Бастапқы тұрғындарға қатысты шаралар

Соңғы жылдары ондаған мың адам (Лаху Ұлттық Даму Ұйымының мәліметтері бойынша, 1999 жылдан 2001 жылға дейін 125 933 адам) Солтүстік Ва штаты мен Орталық Шан штатынан оңтүстік аймаққа қоныс аударды, көбінесе Ва үкіметінің қысымы салдарынан. Бұл әрекеттер Ва үкіметінің ондағы беделін нығайтуға бағытталған, әсіресе барлық жағынан таулармен қоршалған Монг Яун аңғары стратегиялық маңызға ие. Ва халқы сонымен қатар тау шаңырағындағы ауылдардан айналасындағы аңғарларға көшірілді, ресми түрде тұрғындарға опиум өсіруге балама ұсыну мақсатында. Қоныс аударғаннан кейін Ва үкіметі этникалық Ва қоныс аударушыларына тағы үш жыл бойы опиум өсіруге және оны еркін сатуға рұқсат берді. Қоныс аудару кезінде ауыр адам құқықтары бұзушылықтары туралы хабарлар тарады және көптеген адам қаза тапты, 2000 жылғы жаңбыр маусымында ғана шамамен 10 000 адам қайтыс болды, себебі Ва қоныс аударушылары оңтүстік аймақтағы жылы ауа райында безгек сияқты тропикалық ауруларға дайын болмаған. Қытайдың көмегімен резеңке және шай плантацияларын дамытуға көшті. Ва штатында 220 000 акр жерге резеңке егіледі. Сондай-ақ, сулы күріш, жүгері және көкөніс те өсіріледі. Дерттен және жол апаттарынан ондаған адам қаза тапты. Ва штатындағы қалайы кенінің дәлелденген қоры 50 миллион тоннан аспайды, қазіргі уақытта Мьянманың қалайы өндірісінің 95% осы аймақтан шығады, бұл әлемдік өндірістің шамамен алтыдан бірін құрайды. Бұдан өзге, Ва штатының астанасы Пангхамда проституция және құмар ойындары сияқты салаларда дамыған индустрия бар, бұл COVID-19 пандемиясына дейін гүлденген Қытайдан келген туристермен байланысты. Аймақ 2021 жылдың шілдесіне дейін халықтың басым бөлігін вирусқа қарсы вакцинациялауға қол жеткізді, бұл әлемдегі ең ерте мерзімдердің бірі болды. Жалпы, Ва штатының даму деңгейі Мьянманың үкімет бақылауындағы аймақтарға қарағанда айтарлықтай жоғары, әсіресе оның астанасы үшін бұл ерекше орынды иеленеді. Ва штаты экономикалық жағынан Қытайға тәуелді, ол қаржылық қолдау көрсетеді және әскери және азаматтық кеңесшілермен, қару-жарақпен қамтамасыз етеді. Ол Қытаймен 133 шақырымдық шекара бөліседі. Мьянма кьяты Ва штатының ешбір жерінде заңды төлем құралы емес. Солтүстікте қытай юані қолданылады, ал оңтүстікте – тай баты.

Есірткімен заңсыз сауда жасау

Уэ штатының армиясы (УВСА) Оңтүстік-Шығыс Азиядағы есірткі тасымалымен айналысатын ең ірі ұйымдардың бірі. УВСА апиын өсіру үшін кең аумақтарды пайдаланды, ол кейін героинге айналдырылды. Метамфетамин тасымалы да Уэ штатының экономикасы үшін маңызды рөл атқарды. Апиыннан түскен қаржы көбінесе қару-жарақ сатып алуға жұмсалды, және бұл белгілі бір дәрежеде әлі де жалғасуда. Сонымен қатар, БҰҰ-ның Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының (UNODC) 2022 жылғы Мьянмадағы апиын туралы соңғы зерттеуіне сәйкес, 2015 жылдан бері Мьянмада апиын өсіру жыл сайын төмендегенімен, 2022 жылы өсіру аумағы 33%-ға артып, 40 100 гектарға жетті, ал өнімділігі 88%-ға өсіп, 790 мың тоннаға дейін бағаланды. Бұл ретте, БҰҰ-ның Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы (UNODC) COVID-19 пандемиясы және 2021 жылғы ақпан айындағы Мьянмадағы әскери төңкеріс салдарынан туындаған экономикалық қиындықтар сақталып қалса, Мьянмада апиын өндірісі қайтадан артуы мүмкін екенін ескертті, бұл Азияның көп бөлігі үшін ауыр денсаулық және қауіпсіздік салдарына әкелуі мүмкін. 1990 жылдың тамызында үкімет өкілдері Уэ штатында есірткі өндірісі мен тасымалын тоқтату жоспарын жасауды бастады. 1994 жылы Уэ штатының шенеуніктерімен болған сұхбатта Бао Юйи (Такс Куад Ранг; сондай-ақ Бао Юйю деп танылады) есірткі тасымалымен байланысы үшін Қытай полициясының іздеуіне түскенін айтты. Осыған байланысты Бао Юсян мен Чжао Ньи Лай Қытайдың Каньюань Ва автономиялық округіне барып, жергілікті шенеуніктермен Каньюань келісімін жасады, онда былай делінген: "Уэ штатынан халықаралық қоғамға есірткі өткізілмейді; Уэ штатынан Қытайға есірткі өткізілмейді; Уэ штатынан Бирма үкіметі бақылайтын аймақтарға есірткі өткізілмейді". Алайда, келісімде Уэ штатының бүлікші топтарға есірткі сату мүмкіндігі туралы ештеңе айтылмаған. 1997 жылы Біріккен Уэ штаты партиясы ресми түрде 2005 жылдың соңына дейін Уэ штаты есірткіден таза болады деп мәлімдеді. Есірткіге қарсы стратегияларға шаруаларды апиыннан басқа дақылдарға көшуге ынталандыру, аймақтағы басқа да кіріс көздерін іздеу, жол салу арқылы төбелерге қол жеткізуді жақсарту, қатаң тәртіп орнату және халықты қайта орналастыру бағдарламасы кірді. Жоғары сапалы кристалл метамфетамин және героин өндірісі 2021 жылға қарай миллиардтаған долларлық құнға ие болып, дамып келеді. Арзан ya ba таблеткаларын көршілес бүлікші топтар шығарады, олар шикізат үшін Уэ штатына тәуелді, атап айтқанда Қытай мен Үндістанның химия өнеркәсібінен алынған прекурсорлық химиялық заттар Мьянмаға тікелей немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Алтын Үшбұрыш арқылы, әсіресе Лаос Халық Демократиялық Республикасы арқылы Вьетнам және Таиланд елдері арқылы келіп түседі.