Кіріспе

Видеоойынның мазмұнының физикалық сақталуы – бұл ПК немесе консоль ойынының мазмұнын сақтау және дүкенде көрсету үшін қолданылатын физикалық қаптама. Бұрын қаптама жасау үшін көбінесе картон немесе пластик сияқты әртүрлі материалдар пайдаланылған. Бүгінде физикалық ойындардың көпшілігі (CD) дискілік қаптамаларда немесе (DVD) дискілік қаптамаларда шығарылады, олардың арасында айтарлықтай айырмашылықтар жоқ. Ойын дискісінен басқа, қаптамада нұсқаулық, жаңа ойындар туралы жарнамалар, журналдарға жазылу туралы ұсыныстар, басқа да жарнамалық материалдар немесе ойынның қосымша мүмкіндіктерін пайдалану үшін қажетті құрылғылар да болуы мүмкін.

Жеке компьютерлер

Компьютерлік ойындар, мысалы, Commodore 64 таспаға негізделген, сондықтан олардың ойындары қарапайым кассеталарда таратылды. Флапи-дискіге көшкеннен кейін, кассета қораптары біраз уақыт қолданыста болды (мысалы, Amiga үшін Treasure Island Dizzy ойыны флапи-дискіде кассета қорабында келді). 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында компьютерлік ойындар айтарлықтай күрделіленіп, нарығы зор кеңейді. Бәсекелестерінен көбірек орын алып, мұқабаларымен назар аудару үшін ойындар үлкен картон қораптарда сатыла бастады. Нақты стандартты өлшем болмады, бірақ көпшілігі шамамен 20 см х 15 см х 5 см (шамамен 8 дюйм х 6 дюйм х 2 дюйм) болды. Кейбір жағдайларда қораптың үлкен өлшемі орынды болуы мүмкін. Мысалы, ұшу симуляторлары өте үлкен, қалың нұсқаулықтармен келді. Ал кейбіреулері Zool ойынының дөңгелек кодты дөңгелегі немесе тіпті аппараттық донгл сияқты күрделі көшірмеден қорғау жүйелерімен бірге келді (әдетте, бұл қымбат бағдарламалық жасақтамада жиі кездеседі). "Үлкен қорап" форматының түрлеріне Unreal сияқты жеңдегі қорап және Black & White сияқты бүктелетін алдыңғы қаптамасы бар қорап кіреді. Бюджеттік бағамен қайта шығарылған ойындар көбінесе әлдеқайда кішірек қораптарда шығарылды. Amiga бюджеттік ойындарының кең таралған форматы – шамамен 13 см х 13 см х 2 см (шамамен 5 дюйм х 5 дюйм х 1 дюйм) болатын жұқа шаршы қорап. Осы кезеңде кассеталар мен дискеталардың қаптамалары жиі қолданылатын. Компьютерлік ойындар CD-ге көшкен кезде үлкен форматты қораптар сақталып қалды, бірақ баспа шығындарын азайту үшін нұсқаулықтар CD-мен бірге (алдыңғы қақпақтың ішінде) келді, сондай-ақ SafeDisc және SecuROM сияқты көшірмеден қорғау әдістері де CD-де болды. CD-нің әшекейлі форматы музыкалық CD-лер пайда болғаннан бері қолданылып келсе де, толық бағалы PC ойындарының өте азы ғана әшекейлі форматта шығарылды. Дегенмен, PlayStation және Dreamcast ойындарының көпшілігі үшін қалың нұсқаулыққа орын бар қалың формат қолданылды. 2000 жылы Еуропадағы ПК ойындарының таңбалануы PS2 (содан кейін Xbox және GameCube) консольдік ойындарымен біріге бастады, бүгінгі күнге дейін ойындардың басым көпшілігі сатылатын форматта. Бұл қораптар кейде оларды жасаған танымал компанияның атымен "Амарай қораптары" деп аталады. АҚШ-та компьютерлік ойындардың көпшілігі пластикалық DVD қораптарында немесе картон қораптарда жеткізіледі, бірақ мұндай қораптардың көлемі шағын форматқа стандартталған. "Коллекционерлік басылым" сияқты арнайы пакеттер әлі де жиі үлкен қораптармен немесе "Steelbook" сияқты басқа материалмен бірге жеткізіледі. АҚШ-та IEMA бөлшек сауда көзқарасынан ПК ойындарының көпшілігінің таңбалануын жақсартуда маңызды рөл атқарды. 2000 жылы көптеген бөлшек саудагерлер ПК ойындарының сату қабілетіне байланысты консольдік ойындармен салыстырғанда көңілі қалды. Үлкен бағдарламалық жасақтама қораптары бір шаршы футқа арналған өнімділіктің жетіспеушілігіне кінәланды. IEMA жетекші ойын баспаларымен жұмыс істеді, қазіргі стандартты IEMA көлеміндегі қорапты жасады, негізінен екі есе қалың DVD көлеміндегі пластикалық немесе картон қорап, бұл шаршы футқа арналған табыстылықты 33%-дан астамға арттырды және саудагерлер мен әзірлеушілерді бірдей қанағаттандырды. Medal of Honor: Allied Assault АҚШ-та осы жаңа стандартталған қорапта салынған алғашқы ПК ойындарының бірі болды. Жаңа қорап өлшемін жасау кезінде IEMA өзін платформаның қамқоршысы (әр консоль платформасының стандарттау мәселелерін қадағалау үшін бірінші тараптың баспашысы болған, ПК-ойындар өздерінің табиғатынан жоқ) деген күтпеген жағдайға тап болды. Осылайша, индустрия ұйымға дисплейді біріктіретін және тұтынушының брендті қабылдауын көздейтін платформаны анықтау белгісін әзірлеуге қысым жасады. IEMA баспагерлермен бірге жаңа стандартты "PC" белгісін жасау үшін жұмыс істеді және оны индустрияға роялтисіз негізде пайдалануға мүмкіндік берді. 2004 жылы Half Life 2 саудаға шығарылды, бірақ ойынды Valve, Steam компаниясы әзірлеген меншік қызметі арқылы онлайн режимінде іске қосуды талап етті, бұл ойынды дәстүрлі кірпіш пен миномет баспа моделін айналып өтіп, тікелей клиенттерге сатқан. Бастапқыда бұл көптеген пайдаланушылардың ойынды "меншік етпейтінін" білдіретінін сезінгенін білдірді және DRM түрінің олардың атауларын екінші қолдан қайта сатуға жол бермейтінін сезінді. Қазіргі уақытта цифрлық тарату ең танымал және көптеген ойындар үшін жалғыз тарату әдісі. 2021 жылғы деректер бойынша, көптеген қорапталған ойындар физикалық тасымалдағыштардың орнына тек белсендіру кодынан тұрады. Ұялы телефондарға арналған Java ойындары дерлік толығымен интернет арқылы таратылады. Үй желілерінің кең таралуы болашақта барлық ойындарды электрондық түрде таратуға әкелуі мүмкін, физикалық қаптаманы нишалық нарыққа айналдырады, бірақ ойын әзірлеушілер цифрлық құқықтарды басқарудың шешілмеген мәселесін осыған кедергі келтіретін негізгі фактор деп атап көрсетеді.

Қорап көрінісі

Ойынның қаптамасы (сонымен қатар ойын мұқабасы немесе көркемдік безендіруі) – бұл компьютерлік немесе консольдік ойынның қаптамасының алдыңғы жағындағы суретті білдіреді. Қаптама суреті әдетте жарқын әрі әсерлі болады, киноплакаттар сияқты, және олардың мақсаты да ұқсас. Сонымен қатар, қаптаманың арт жағындағы скриншоттар ойын тізбектерін алдын ала көрсетілген бөлімдермен үйлестіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, қаптамадағы сурет компьютердің немесе консольдің техникалық мүмкіндіктерінен асып түсетін. 1982 жылдан 2003 жылға дейін бейне ойындарға шамамен 100 сурет салған, Tengen's Tetris, Capcom's Mega Man 2, Atari 7800's Galaga, Data East's Bad Dudes және SNK's Guerrilla War сияқты ойындарға сурет салған Сан-Францисколық тәжірибелі суретші Марк Эриксен, экрандық графика ойындарды сатуға жеткіліксіз болды деп санайды. Сату бөлімдеріне жас ойыншыларды ойын механикасымен таныстыру үшін визуалды бейне қалыптастыру қажет болды. Графика қозғалыста қызықты болғанмен, потенциалды сатып алушының назарын аудару үшін статикалық күйде жеткіліксіз болды. 2000 жылдан кейін иллюстраторларға қажеттілік азайды, себебі экрандық графика иллюстрациямен теңестіріліп, қаптама суреті ретінде қолданыла бастады. Ойын қаптамасы ойынды жаңылыстыруы мүмкін. 1983 жылы Weekly Reader Software Old Ironsides ойынын "Көргенің – алғаның!" слоганымен жарнамалап, "Басқа бағдарламалардан айырмашылығы, онда қаптамадағы және жарнамадағы суреттер экрандағы бейнелерге ұқсамайды, бұл бағдарлама уәдесін орындайды – аркадалық сападан жақсы графика мен дыбыс!" деп мәлімдеді. Cinemaware 1987 жылы Defender of the Crown ойынын "Нақты Atari ST экраны!", "Нақты Apple IIGS экраны!", "Нақты Macintosh экраны!" және "Нақты Commodore 64 экраны!" деп сипаттаған скриншоттармен жарнамалады. Дегенмен, алдаулар жалғасты: 1994 жылы Computer Gaming World журналы "Сақ сатып алушылар қораптағы скриншоттардың анимациялық тізбектер екенін, нақты ойын емесін анықтауға үйренді" деп хабарлады. Қаптамада ойынның атауы мен логотипі, платформасы, рейтингі (Солтүстік Америка үшін ESRB, Еуропа үшін PEGI және Жапония үшін CERO), баспагердің және/немесе әзірлеушінің логотипі, сондай-ақ журналдар мен веб-сайттардан алынған цитаталар сияқты көптеген ақпараттар келтіріледі. Маркетингтік стратегияның бөлігі ретінде, қаптама суреті әдетте ойын шығар алдында бірнеше айға жарияланады. Көптеген адамдар кейбір қаптама суреттерін қызықсыз немесе нашар деп санайды, мысалы, Phalanx және Mega Man ойындарының қаптамалары. Мұның себебі көбінесе импорттық ойынның жергілікті нұсқасы үшін қолданылған сурет болуы мүмкін. Көптеген ерте шығарылымдар, әсіресе Nintendo, жапондық суреттерді түпнұсқа АҚШ суреттерімен алмастырды, мысалы, Dragon Warrior және Final Fantasy сериялары. Соңғы импорттық ойындар түпнұсқа қаптаманы сақтауды қалыпты жағдайға жеткізді. PAL аймағындағы Nintendo ойындарының (NES, Game Boy, Nintendo 64, GameCube, Nintendo DS, Wii, Nintendo 3DS, Wii U және Switch) қаптамаларының омыртқасында кішкентай түсті үшбұрыш болады, бірақ әр аймақта түсі әртүрлі (ойынның көшірмесі қай аймақтан келгенін көрсету үшін). Көбінесе қолданылатын түстер: Жасыл = Ұлыбритания, қызғылт = Испания, қызыл = Франция, ашық көк = Италия, қою көк = Германия, қоңыр = Австралия. Барлығы 49 түрлі түс бар. Географиялық аймақтан басқа, қаптама мен кітапшалардың тілі де маңызды; PAL аймағындағы Nintendo ойындары Германияда жасалса да, үшбұрыштар ойын қандай аймаққа жіберілетінін көрсетеді.

Қолданбалық нұсқаулықтар

Ойынның нұсқаулық кітабы, ойыншыға ойынды қалай ойнау керектігін түсіндіретін кітапша, әдетте видео ойын жинағының бір бөлігі болып келеді. Нұсқаулықтар үлкен, мысалы, Civilization II нұсқаулығы жүздеген беттен тұрады, немесе кішкентай, Half Life 2 жинағымен бірге келген екі жақты A5 қағазының бір парағындай болуы мүмкін. PAL аймақтық нұсқаларындағы ойындарда көп тілде жазылған қалың нұсқаулықтар кездеседі. Мысалы, Crash Bandicoot 3: Warped ойынының PlayStation-ға арналған еуропалық нұсқаулығында алты тіл бар: ағылшын, француз, неміс, итальян, испан және голланд тілдері.

Жеке компьютерлер

Компьютерлік ойындар көбінесе үлкен нұсқаулықтармен жабдықталады, себебі жеке компьютерлерге тән кейбір жанрлар, мысалы, симуляторлар немесе стратегиялық ойындар, интерфейс пен ойын механикасын толыққанды түсіндіруді қажет етеді. Сонымен қатар, компьютерлік ойындарға арналған нұсқаулықтарда ойынды орнатуға көмектесетін орнату нұсқаулары болады, бірақ мұндай нұсқаулар жеке қағазға немесе басқа парақшаға да жазылуы мүмкін. Кейбір нұсқаулықтардың өте үлкен болуына байланысты, белгілі бір бөлімді табу қиындық тудырады, сондықтан кейбір ойындарда жеке қағазға немесе нұсқаулықтың артқы жағына жылдам анықтама картасы (әдетте пернетақта командаларының тізімі) қосады. Басылған нұсқаулықтардың кең таралған қолданысы – оны авторлық құқықты қорғау құралы ретінде пайдалану еді: кейбір ойындар ойыншыдан "z-беттің y-абзацындағы x сөзін" табуды немесе белгілі бір беттің шекарасында табылған кодты енгізуді талап ететін. Бұл механизмдер аса танымал болған жоқ, себебі олар тек заңды сатып алушыларға әсер ететін, ал пираттар жарылыс (crack) пайдаланып немесе кодтарды бір параққа басып шығарып, осы механизмді оңай айналып өтетін. Бұл тәжірибе CD-ROM ойындардың басты құралы болғаннан кейін қолданыстан шығып қалғанмен, CD кілттері ұқсас мақсатқа қызмет етеді және кейде нұсқаулықтың ішінде немесе сыртында басылады. Кейбір нұсқаулықтар қарапайым нұсқаулардан әлдеқайда кеңейтілген: мысалы, тарихи немесе жақсы дамыған фантастикалық оқиғаларға негізделген ойындарда, әдетте, оқиға орын алатын орта туралы толыққанды ақпарат беріледі. Бірінші дүниежүзілік соғыстың ұрыс симуляторы Flying Corps сияқты ойындарда, әр науқан тарихи деректермен толық сипатталады. Кейбір жанрларда осы фактор үлкен нұсқаулықтардың пайда болуына себеп болды.

Баспаға басылған нұсқаулықтардың азаюы

Соңғы жылдары нұсқаулықтардың көлемі кішіреюге бейімділік байқалады – кейде тіпті бір ғана нұсқаулық парағы жеткілікті. Бұл бірнеше себепке байланысты. Консольдік ойындар енді үлкен картон қораптарда сатылмайды; оның орнына, 2000 жылдардың басынан бері DVD корпустары қолданылады (қазіргі заманауи консольдер DVD форматындағы оптикалық дискілерді пайдаланады), сондықтан үлкен нұсқаулыққа орын жетпейді. Баспа шығындары да жоғары, сондықтан ойын шығарушылар PC ойындары үшін нұсқаулықтың PDF нұсқасын дискіге қосып, қаржыны үнемдей алады. Айта кетейік, төртінші буыннан бастап шығарылған көптеген бейнеойындарда оқулықтар мен басқа да әдістер арқылы ойынға кіріктірілген нұсқаулар бар, сондықтан баспа түріндегі нұсқаулықтар көбінесе назардан тыс қалады. Дегенмен, бұл тенденция көптеген бейнеойындарды жинаушылардың арасында ұнамайды, себебі бұл ойынның құнын төмендетуі мүмкін, өйткені нұсқаулықтар кейде өнер туындылары ретінде қарастырылады және ойынның маңызды бөлігі болып саналады. Кейбіреулер нұсқаулықты оқуды ләззатты процесс деп есептейді. Сонымен қатар, компьютер мониторында немесе басқа дисплейде нұсқаулықты оқу баспа түріндегі қағаздан қарағанда ыңғайсыз болуы мүмкін. Көптеген консольдік ойындар баспа түрінде нұсқаулықпен бірге келсе, Nintendo 3DS, Wii U және Nintendo Switch ойындары нұсқаулықтарды тиісінше Nintendo 3DS ойын картасында, Wii U оптикалық дискісінде және Nintendo Switch ойын картасында цифрлық форматта сақтайды.

Жоғалған нұсқаулықтар

2000 жылдан кейінгі компьютерлік ойындарда олардың қолданылуы сирек болғанымен, консольдық ойындар мен ескі компьютерлік ойындарда кездесуі мүмкін. Екінші қол нарықтан алынған ойындар көбінесе нұсқаулықтарын жоғалтады, бұрынғы иелері сақтап, жоғалтып немесе тастағаннан кейін түпнұсқа қораптары сияқты. Кейде нұсқаулықтар ойынның маңызды бөлігі болғандықтан, нұсқаулығы жоқ ойын иелері оларды басқа қолдан сатылатын дүкендерде, ойыншылардың арасында немесе коллекционерлерден іздеуге тырысады. Сонымен қатар, Replacementdocs сияқты сайттар жанкүйерлер жасаған және ресми PDF форматтағы нұсқаулықтардың үлкен қорын ұсынады. Олар қарапайым беттерді сканерлеуден (ұзақ нұсқаулықтар үшін файлдың көлемі үлкен болғандықтан және мәтінді іздеу мүмкін болмағандықтан тиімсіз) бастап, түпнұсқаға мүмкіндігінше жақын болу үшін OCR арқылы сканерленген және мұқият жинақталған нұсқаулықтарға дейін қамтиды.

MMORPG нұсқаулықтары

Әсіресе MMORPG ойындары толыққанды және жоғары сапалы нұсқаулықпен бірге шығарылады. World of Warcraft және Guild Wars ойындары 150-ден 200 бетке дейінгі нұсқаулық кітапшамен жабдықталған; олар ойын ішіндегі тарихтан бастап, әртүрлі кейіпкерлер кластарын егжей-тегжейлі қарастырады. Жалпы, MMORPG ойындарында ойыншылар қарапайым ойындарға қарағанда көбірек мүмкіндіктерге назар аудара алады және оларды толық аяқтауға көбірек уақыт қажет (әдетте, ең жоғары кейіпкер деңгейіне жету деп есептеледі: MMORPG ойындарының ерекшелігіне байланысты, үнемі жаңа мазмұндар қосылып тұрады, сондықтан ойында бәсекелестікке қалу үшін апта сайын көп сағат ойнау қажет, сондықтан оны дәстүрлі мағынада "аяқтау", "бітіру" немесе "жеңу" мүмкін емес – мысалы, Final Fantasy X немесе Rome: Total War сияқты ойындарды аяқтағандай). Ойынмен бірге келтірілетін егжей-тегжейлі нұсқаулық кітапшалар ойыншылардың туындаған сұрақтарына жауап беруге көмектеседі, соның арқасында ойын шығарылғаннан кейін байланыс және техникалық қолдау көрсету жеңілдеді. Бұл нұсқаулықтар ойыншыларды ойынның бұрыннан белгісіз қырларын зерттеуге шақырады. Басқа жанрлардан гөрі, MMO-ның қауымдастығы мен ұзақ өмір сүруі әзірлеушілер үшін маңыздырақ, себебі олар ойын ойнау үшін ай сайын төлем алады.

Мұрағат жұмыстары

Кейбір күш-жігерлер басылымнан тоқтатылған бейне ойындардың ескі нұсқаулықтарын, әртүрлі консольдар үшін архивке сақтауға жұмсалды. Мысалы, 2022 жылдың қазан айында Киркленд деген сақтаушы АҚШ аймағына арналған PlayStation 2 ойындарының нұсқаулықтарының толық жинағын (варианттарын қоса) Интернет архивіне жүктеді, барлығы сканерленген және 4K ажыратымдылықта жүктелді.