Кіріспе

Амелогендер – X хромосомасындағы AMELX генінен және Y хромосомасындағы AMELY генінен альтернативті тілімі немесе протеолиз арқылы түзілген белок изоформаларының тобы. Олар эмальдің дамуына, яғни амелогенезге қатысады. Амелогендер – клеткадан тыс матрицалық белоктардың бір түрі, олар амелобластиндермен, эмалиндермен және туфтелиндермен бірге эмальдің минералдануын бағыттап, таяқшалар, интеррод кристалдары және белоктардың жоғары ұйымдастырылған матрицасын қалыптастырады. Амелогендердің минералдану процесін реттеудегі нақты рөлі әлі толық анықталмаған, бірақ амелогенез кезінде олардың көп мөлшерде болатыны белгілі. Дамитын адам эмалінің құрамында 70% ақуыз болады, оның 90% амелогендерден тұрады.

Функция

Амелогениндер тіс даму кезінде эмаль тағандарының қалыптасуына қатысады деп саналады. Соңғы зерттеулер осы ақуыздар эмаль минералдануы кезінде гидроксиапатит кристалдарының басталуын және өсуін реттейтінін көрсетеді. Бұған қоса, амелогениндер цементтің дамуына тіс тамырының бетіне цементобласттарды бағыттап көмектеседі.

Нұсқалар

Амелогенин гені ең көп зерттелгені адамдарда, онда ол X және Y хромосомаларында Xp22.1–Xp22.3 және Yp 11.2 орналасқан бір ғана ген болып табылады [5]. Амелогенин генінің жыныс хромосомаларында орналасуы Х хромосомасының (AMELX) және Y хромосомасының (AMELY) формалары арасындағы, сондай-ақ әртүрлі популяциялардағы AMELY аллельдері арасындағы айырмашылықтарға әсер етеді. Бұл себебі AMELY хромосома Y-дың рекомбинацияланбайтын аймағында орналасқан, бұл оны қалыпты табиғи іріктелу қысымынан тиімді оқшаулайды. Амелогениннің басқа да өзгерістері mRNA транскрипттерінің альтернативті тізілуінен алынған AMELX-тың әртүрлі изоформаларынан туындайды. Изоформалардың нақты қызметі әлі анықталған жоқ. Басқа организмдердің арасында амелогенин еутериялар арасында жақсы сақталған, сондай-ақ монотремалар, дернәсілдер және қосмекенділерде гомологтары бар.

Жынысты анықтауда қолдану

Амелогенин генінің X хромосомасы мен Y хромосомасы арасындағы айырмашылықтар (әрі қарай AMELX және AMELY) оны белгісіз адам үлгілерінің жынысын анықтау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. AMELX-тың 1-ші интроны AMELY-ның 1-ші интронымен салыстырғанда 6 негіз жұбына кем. Бұл интрон 1 полимераза тізбектік реакциясы (ПТР) арқылы, содан кейін гельдік электрофорез арқылы төмен құнмен анықталуы мүмкін. Геннің AMELX және AMELY нұсқалары екеуі де болса (яғни, үлгі еркектен алынған болса) 555 ж/б және 371 ж/б болатын екі ДНК жолағы көрінеді, ал тек AMELX нұсқасы ғана болса (яғни, үлгі әйелден алынған болса) бір ДНК жолағы, 555 ж/б көрінеді. Дегенмен, жеке адамдар мен популяциялар арасындағы AMELY-ның өзгеруіне байланысты, жынысты анықтаудың бұл әдісі 100% дәл емес. ПТР амплификациясын бұзуы мүмкін, әдетте праймерлердің байланысу орындары ретінде қолданылатын AMELY интроны 1-нің аймақтарындағы мутациялар. AMELY 1-ші интронына 6 ж/б енгізілуі AMELX-қа ұзындығымен сәйкес ампликонды құрайды. Кейбір еркектерде AMELY толығымен жойылуы мүмкін. Мұндай жағдайларда ПТР өнімдерінің гельдік электрофорезі кезінде тек бір жолақ көрінеді, бұл үлгінің әйел деп қате анықталуына әкеледі. Алайда, Үндістанда жүргізілген басқа бір зерттеуде зерттелген 270 еркектің 5-інің (1,85%) AMELY жойылғаны анықталды, олар "амелогенин жойылған еркектер" (АЖЕ) деп аталды. Оған жауап ретінде авторлар амелогенин жыныстық тестісі жалпы алғанда дәл болуы мүмкін, бірақ SRY, STR немесе 50f2 сияқты басқа Y хромосомалық маркерлер жынысты анықтаудағы әлсіздікті азайту үшін қолданылуы мүмкін деп ұсынды.

Клиникалық маңызы

AMELX-тің мутациялары тіс эмалының жетілмей қалуына, яғни amelogenesis imperfecta ауруына әкелуі мүмкін.