Кіріспе

Польша мәдени қоры, баспахана, мұрағат институты және ғылыми-зерттеу орталығы.

Ossoliński National Institute (Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ZNiO) немесе Ossolineum – 1817 жылы Львовта (қазіргі Львов қаласы) құрылған, ұлттық маңызы бар поляк мәдени қоры, баспа үйі, мұрағат институты және ғылыми-зерттеу орталығы. 1947 жылдан бері Вроцлав қаласында орналасқан бұл институт, Краковтағы ежелгі Ягеллон кітапханасынан кейін Польшадағы осындай мекемелердің арасында екінші орында тұрады. Оның баспа бөлімі – 19 ғасырдың басынан бері поляк тілінде үздіксіз шығарылып келе жатқан ең көне баспа. Институт өзінің негізін қалаушы, поляк аристократы граф Йозеф Максимилиан Оссолинскийдің (1748–1826) есімін иеленеді. Оның тамыры 18 ғасырдағы Польша-Литва одағының бөлінісіне дейін барып жетеді, бірақ институттың тарихы 1817 жылдан бастап, бұрынғы поляк қаласы Львовта (сол кезде Лемберг деп аталған, Австрия-Мажарстанның Галиция провинциясы, қазіргі Украинаның батысындағы Львов) өмірге келді. Институт 1817 жылы жұртшылыққа есігін ашты. Оссолинскийдің мақсаты – тек архивтік және тарихи материалдарды, сондай-ақ баспа ісін қамтитын кітапхананы құру ғана емес, сонымен қатар тәуелсіз Польша болмаған кездегі ең маңызды поляк ұлттық-мәдени орталығын құру және мәдени байланыстарды сақтау үшін поляк халқына ақпарат тарату болды. Екі дүниежүзілік соғыс және басқа да әскери-саяси қақтығыстар, соның ішінде 1939 жылы Польшаның үштен бір бөлігі аннексияланғаннан кейін Шығыс шекаралық аймақтардағы (Креси) поляк халқының этникалық тазалануы сияқты жағдайлардың салдарынан кітапхана мен басқа да жинақтардың көп бөлігі тоналып, шашырап кетті немесе қасақана жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ossolineum коллекциясының үштен бір бөлігі ғана Вроцлавқа жетті. Алайда, сақталған заттар институт қызметкерлерінің, әсіресе Мичислав Гембаровичтің батыл еңбегінің арқасында аман қалды. 1947 жылы батысқа көшірілгеннен бері Ossolineum-ның поляк бөлімі Польшадағы ең толық поляк ғылыми және әдеби мұрасын қамтитын бөлімге айналды. Ол Николай Коперниктің «De revolutionibus orbium coelestium» еңбегі, Ян Кохановский, Адам Мицкевич, Адам Асник, Ян Каспрович, Владислав Реймонт, Стефан Жеромский, Юлиус Словацкий және әсіресе Генрих Сиенкевичтің қолжазбаларын сақтайды, ол оның негізгі баспагері болды. ZNiO құрамында: Ossolineum кітапханасы (1816), Любомирский мұражайы (1823), Ossolineum баспасы (1827) және Пан Тадеуш мұражайы бар.

Тарих

Осолиньский саясаткер, жазушы және зерттеуші болғандықтан, өзінің ұзақ өмірін кітаптар, қолжазбалар, гравюралар мен монеталардан тұратын аса бай кітапхана жинағын құруға және каталогтауға арнады. Вена конгресінен кейінгі жағдайды мұқият қарастырып, бағалағаннан соң ғана ол Австрия императоры Франциск I-нің алдын ала келісімімен 52 жәшік материалды орналастыруға ең қолайлы орын ретінде Львовты таңдады. Осылайша Львовтағы институты (неміс тілінде Institut in Lemberg) құрылды. Осолиньскийдің жер иелігінен түскен кіріс үштен астам онжылдық бойы оның сатып алуларын және жинақтарын қаржыландыруға жұмсалды. 1840 жылдардың басында институтта құпия польша баспаханасы жұмыс істеді және Галицияның салыстырмалы автономиясы шеңберінде оқулықтарды басып шығаруға эксклюзивті құқыққа ие болды. 1848 жылғы революциялық көтеріліс кезінде Оссолинеум этникалық құрамы алуан түрлі қалада поляктардың маңызды символына айналды.

Жинақтар

Құрылтайшының ниетіне сәйкес, Ослолиней тарих және польша әдебиетін зерттеудің ең маңызды орталықтарының біріне айналды, Польшадағы ең ірі кітап коллекцияларының бірімен қатар, қолжазбалар мен автографтардың көптеген жинағына ие болды, оның ішінде ортағасырлық қолжазбалар және ең сирек кездесетін инкунабулалар бар еді. Яблоновский, Пининский, Павликовский, Скарбек, Балзер, Сапиеха, Любомирский және Мнишец сияқты әулеттер Ослолинейге жеке кішігірім мұрағаттар мен кітап коллекцияларын тапсырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тәуелсіздік соғыстары

Ресей революциясы мен Австрия-Мажарстанның ыдырауынан кейін, тіпті Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталмас бұрын, Галисияда одан әрі ірі, бірақ жергілікті қарулы қақтығыстар орын алды. 1918 жылы қала үшін болған шайқастар кезінде Ослолиний украиндық әскерлердің шабуылына ұшырады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Оссолинский кітапханасы 220 000 томдық кітаптан, 6000-нан астам қолжазбадан, 9000-нан астам автографтан, 2000 дипломнан және 3000-нан астам картадан тұрды (Ж.М. Осолиньскийдің 1827 жылғы жинағында 10 121 томдық кітап, 19 055 том, 1445 графикалық бейнедегі дубликаттар болды). Ослолинийде сондай-ақ 19 және 20 ғасырлардағы польшалық баспасөздің толық жинағы сақталды, ол Польшадағы ең ірі жинақ болып табылады. Өз өсиетінде Юзеф Осолиньский институттың үзіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін отбасы мүшелерін кураторлар мен директорлар етіп тағайындады және егер оның отбасы жойылса, мұрагерлерді таңдау үшін 28 белгілі поляк отбасын атады.

Екінші дүниежүзілік соғыс тұтқындаулары

1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға жасалған шабуыл кезінде Львовты Кеңес Одағының басып алуынан кейін, Коммунистік партия барлық жеке меншікті мемлекеттік меншікке айналдырып, қайта бөлісті. Ослолиней жабылып, кітапхана қоры Украина КСР Ғылым академиясының жаңадан құрылған Львов филиалының құрамына енді. Любомирский мұражайының коллекциясы келесі екі жыл бойы украиндар басқаратын Львов мұражайларының арасында таратылды. 1941 жылдың 29 маусымынан 1944 жылдың 27 шілдесіне дейін Львовты неміс әскерлері басып алған кезде Ослолиней кітапханасы жаңа неміс Staatsbibliothek Lemberg кітапханасының құрылымына біріктірілді. 1944 жылдың басында неміс үкіметі тек Staatsbibliothek Lemberg жинағын ғана емес, сонымен қатар университет және политехникалық институттардың кітапханаларын, Шевченко ғылыми қоғамының жинағын көшіру туралы шешім қабылдады. Неміс тарапынан алынған бұйрық бойынша, соғыстың бір бөлігінде Ослолинейдің басқарушысы профессор Мичислав Гембарович екі мұрағаттық жүкті дайындады. Оларға тек неміс әдебиеттері мен негізгі оқу залынан анықтамалық кітаптар жинағы ғана енуі керек еді. Бірақ, шындығында, олар Ослолинейдің ең құнды және мұқият таңдалған арнайы коллекцияларының cimelia-сын да қамтыды. Гембарович Краковтағы әріптестеріне құпия хаттар арқылы нұсқаулар жіберді. Барлығы 2300 қолжазба, шамамен 2200 құжат, шамамен 1700 ескі кітап, Любомирский мұражайының ескі коллекциясынан, Павликовский коллекциясынан және жүздеген ескі монеталардан 2400 сурет және сызба кірді. Сонымен қатар, оларға Баворовский кітапханасының және Львов университетінің кітапханасының ең құнды қолжазбалары мен инкунабулалары, тағы бір поляк қоры кірді. 19-20 ғасырлардағы эвакуацияланған әдебиеттердің арасында Адам Мицкевичтің «Пан Тадеуш» автографы, Юлиус Славацкийдің барлық әдеби мұрасы: «Мазепа», «Лилла Венеда», «Кроль Дух» және Александр Фредроның автографтары бар қолжазбалары, «Пан Йовяльский», «Слюби паньерьнские», «Земста» және «Доживоцье» автографтары, сондай-ақ Северин Гощинский, Теофил Ленартович, Йозеф Конрад, Генрик Сенкевичтің еңбектерінің автографтары, оның ішінде «Топан су», Йозеф Игнаций Крашевский, Ян Каспрович, Владysław Реймонт, оның ішінде «Шопи» автографы және Стефан Жеромскийдің қағаздары болды. Львовтың өзінің ғалымдарының қолжазбалар жинағы да көшіруге қосылды: Войцех Кетржинский, Людвик Бернацкий, Освальд Бальцер, Карол Сзайноха, сонымен қатар Болеслав пен Мария Выслухтың Галициялық шаруалар қозғалысының мұрағаты. Құжаттардың арасынан ең көне және ең құндылары таңдалды, оның ішінде 1227 жылғы Папа Григорий IX-тың және 1229 жылғы Силезия князі Генрих I Бородатыйдың құжаттары. Ослолиней жүгі 1944 жылдың наурыз және сәуір айларында неміс басқарған Краковқа жетті, күтілетін әскери қимылдар кезінде Ягеллон кітапханасының жертөлесінде қауіпсіз сақтау мақсатында. Бірақ 1944 жылдың жазында немістер жүктерді батысқа қарай тасып, Төменгі Силезиядағы Злотория маңындағы Аделинде (Згродно) сақтады. Бақытымызға орай, ол соғыстың барлық кезеңінде аман қалды және 1947 жылы Вроцлавтағы Ослолиней кітапханасының жинағына қосылды. Соңынан әскери жағдайдың өзгеруі және совет әскерлерінің Львовты екінші рет басып алуынан кейін, ол кезде неміс оккупациясы астында болған, 1944 жылдың тамызынан бастап кітапхана қоры Львов ғылым институтының кітапханасының поляк секторының бөлігіне айналды. 1946-1947 жылдары Львовтан Вроцлавқа кітапхана және мұрағат материалдарының шағын бөлігі «украин халқының поляк ұлтына жасаған сыйы» ретінде тасылды. Алғашында украиндықтар Ослолиней кітапханасынан тек 30 000 томды ғана тапсыруды жоспарлаған. Бұл сан бірнеше рет қайта қаралып, 1946 жылдың мамыр айында ақыры 150 000-ға жетті, оның ішінде кітаптар, 19-20 ғасырлардағы баспалар және қолжазбалар. Бұл бүкіл коллекцияның 15-20% ғана құрады, өйткені графикалық және картографиялық коллекциялар, сондай-ақ 19-20 ғасырлардағы поляк мерзімді басылымдары ескерілмеді. Польшалық қызметкерлерге шешім қабылдауға қатысуға рұқсат етілмеді және олар тек техникалық жұмыстармен айналысты, ал басқару шешімдері және осылайша бақылау украиндық қызметкерлердің қолында болды. Материалдарды жинаған үй-жайлар жабылып, поляк қызметкерлеріне кіруге тыйым салынды. Бүкіл операция өте асығыс түрде жүргізілді.

Ослолинейдің қазіргі түрі

1995 жылғы 5 қаңтардағы заң бойынша Ұлттық Осолиньский институтына ұлттық бюджеттен қаржыландырылатын қор мәртебесі берілді. Сонымен қатар, Оссолиней Польша Ғылым академиясының құрамына енбеді. Оссолиней мен Стефаник кітапханасы арасындағы қарым-қатынас 1990 жылдардың басында орнатылды, бірақ көп уақыт бойы тараптар өзара қанағаттандыратын келісімге келе алмады. 1997 жылы Польша Львовтен Оссолиней жинақтарының барлығын қайтару туралы ұсыныс жасады. 2003 жылы Оссолинейге Стефаник кітапханасында сақталған поляк коллекциясына толық қол жеткізу мүмкіндігі ұсынылды, сонымен қатар поляк мамандары зерттеу мақсатында көшірмелер (сканерлеу және микрофильмдеу) жасауға мүмкіндік алды. Вроцлавта Львовтағы поляк және украин коллекцияларын көшіруге өзара қолжетімділік туралы келісімге қол қойылды. 2006 жылы Вроцлав Ұлттық Осолиньский институтының Львов филиалы ашылды. Ол бұрынғы Баворовский кітапханасының жаңартылған ғимаратында орналасқан. Онда көрме залы мен Оссолиней қызметкерінің кеңсесі бар, ол коллекцияны көшіру, каталог дайындау, коллекцияның жай-күйін тексеру және басқа да техникалық қызмет көрсету қажеттіліктеріне жауапты. 2015 жылы Оссолиней кітапханасында толық басылымдар, сериялық басылымдар, инкунабулалар, қолжазбалар, гравюралар, суреттер, экслибристер, монеталар мен медальдар, мөрлер, қоғамдық оқиғаларға қатысты құжаттар және микрофильмдер сақталды. 2023 жылы барокко суретшісі Алессандро Турчидің «Мадонна мен бала» картинасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жоғалып кеткеннен кейін Оссолинейге қайтарылды. Ол Жапонияда табылып, Польшаға қайтарылды.

Польша мұрасының тұрақты сақтау орны

Жозеф Осолиньский өзінің зор коллекциясын қор құруға сыйға беріп, 1823 жылы Генрих Любомирскийді де солай істеуге көндіргеннен бері поляктар Ослолинеумға отбасылық коллекцияларын сыйлауды жалғастырып келеді. Кейде соғыс бұлттары жиналғанда, мүліктер "қарыз" ретінде немесе "сақтауға" берілетін. Мұндай сыйлар бүгінге дейін жалғасуда. "Пан Тадеуш" қолжазбасының тарихы осыған дәлел. Мицкевичтің дастанының бастапқы иелері Тарновскийлер отбасының өкілі 1989 жылы Берлин қабырғасы құлағаннан кейін поляк ұлттық ақынының қолжазбасын қайтарып алуға келгенде, оның тағдыры өте қиын жағдайға түсті. Ослолинеум директоры Адольф Юзвенко мен Тарновский мырза сипаттағандай, күрделі келіссөздер нәтижесінде 1/3 бөлігі сатып алынып, 2/3 бөлігі сыйға берілді, бұл отбасыға өтемақы төлеуге және қолжазбаның Ослолинеумда қалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

Баспахана

Польша Ғылым академиясынан бөлінуге дейін Ұлттық Осолиньский институтының баспа бөлімі тәуелсіз баспа қызметін жалғастырды және танымал әлемдік әдеби классикалық сериясы Biblioteka Narodowa-ны қайта жаңғыртты, сондай-ақ Роман Афтаназидің монументалды анықтамалық еңбегі – "Польшаның бұрынғы шығыс шекарасындағы резиденциялар тарихы" (Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, 1991–1997) сияқты маңызды баспа жобаларын жүзеге асырды. Бұл еңбек он бір томдық болып, воеводтықтар бойынша тізімделген, суреттелген және Польшаның бұрынғы Kresy және Инфлянты аймақтарындағы көптеген сарайлар мен мәдени мұраны қамтитын еңбектерді сипаттайды.

Любомирский мұражайы

1995 жылғы 5 қаңтарда Вроцлавқа Любомирский мұражайы ретінде қайтарылып, қазір ZNIO-ның көркем өнер бөлімі өз ғимаратында орналасқан. Оның Львовтағы негізі 1823 жылғы 25 желтоқсанда князь Генрих Любомирский мен Йозеф Оссолинский арасында жасалған келісімге дейін жетеді. 1939 жылы жинақ КСРО атынан Украина Кеңес Социалистік Республикасы тарапынан тартып алынды. Алғашқы жинаққа еуропалық белгілі шеберлердің туындылары және Польша тарихымен байланысты заттар кірген.

Әдеби мұрағатшылар

Жан Винсенті Хр. Баковский 1818–1826
Генрих Кс. Любомирский 1827–1850
Мориси Хр. Дзиедушицкий 1851–1869
Джерзи Кс. Любомирский 1869–1872
Казимир Хр. Красицкий 1872–1882
Анджей Кс. Любомирский 1882