Кіріспе

Принц Чарторыски мұражайы (Muzeum Książąt Czartoryskich) – көбінесе Чарторыски мұражайы деп қысқартылатын – Польшаның Краков қаласында орналасқан тарихи мұражай және елдің ең көне мұражайларының бірі. Алғашқы коллекция 1796 жылы Пулавыда ханшайым Изабелла Чарторыска тарапынан құрылды. Мұражай ресми түрде 1878 жылы ашылды. Қазіргі таңда ол Краковтың Ұлттық мұражайының бөлімшесі болып табылады. Пулавы коллекциясы 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін және Чарторыскилердің мүлігі тәркіленгеннен кейін ішінара жойылды. Дегенмен, мұражайдың көптеген экспонаттары сақталды және Парижге көшірілді, онда олар Ламберт қонақ үйінде орналасты. 1870 жылы ханзада Владислав Чарторыски коллекцияны Краковқа көшіруге шешім қабылдады, олар 1876 жылы жетті. Мұражайдағы ең танымал картина – Леонардо да Винчидің ең белгілі туындыларының бірі, «Мысықшасы бар әйел». Басқа да көрнекті экспонаттардың ішінде Рембрандттың екі туындысы; бірнеше ежелгі заттар, оның ішінде мүсіндер; Ренессанс гобелендері мен сәндік өнер; Ханс Гольбейн кіші, Якоб Йорданс, Лука Джордано, Питер Брюгель кіші, Дирик Бутс, Жос ван Клив, Лоренцо Лотто, Лукас Кранах кіші, Лоренцо Монако, Андреа Мантегна, Алессандро Магнаско және «Әйелдің кемелденген кескінінің авторы» шығармалары бар. Мұражайдың негізгі ғимараты 2010 жылы қайта жаңарту үшін жабылды және 2019 жылдың желтоқсан айында қайта ашылды. Осы кезеңде коллекцияның бір бөлігі басқа жерлерде де көрсетілді.

Патшалық коллекциялары

Ежелгі Польшаның мұрасын сақтау үшін Пулавыдағы мұражайды князь Изабела Чарториска «Өткеннен болашаққа» деген ұранымен құрды. 1796 жылы «Естелік ғибадатханасындағы» алғашқы экспонаттар 1683 жылы Вена шайқасында түріктерге қарсы жеңіске арналған мүліктер болды. Мұражай коллекцияларында Вавель соборының, Корольдік қамалдың және поляк ақсүйектерінің (шляхта) сыйлаған тарихи жәдігерлері бар. Изабелла Брабант герцогының қазынасын, оның ішінде коллекцияның ерекше бөлігі саналған кітаптарын да сатып алды. Романтизм әдеби-көркем ағымының ықпалымен, ол адам өмірінің даңқын және қайғысын бейнелейтін маңызды заттарды да жинады. Олардың арасында Шекспирдің креслосы, Веронадағы Ромео мен Джульеттаның бейіттерінен табылган фрагменттер, Бургос соборындағы Эль-Сид пен Хименаның күлдері, Абелард пен Илоизаның реликвиялары, Петрарка мен оның Лаурасы болды. Кітапхананың кітап қоры кейіннен Тадеуш Чацкийдің коллекциясымен толықтырылды, оған Польшаның соңғы королі Станислав Август Понятовскийдің мұрағаттары кірді. 1798 жылы Изабелланың ұлы, князь Адам Ежи Чарториски Италияға сапар шегіп, Леонардо да Винчидің «Арменді әйел» суретін, Рафаэльдің «Жас адамның портретін» және көптеген римдік ескіліктерді сатып алды. Алайда, князь Адам Ежи өнер коллекционерінен гөрі саясаткер болды. 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін ол Ресей империясының билігінде болған Польшадан қуылды. Ол Парижге көшіп, 1843 жылы Ламберт қонақүйін сатып алды, ол жер аударылған Чарториски магнаттарының штаб-пәтеріне және Польшаның тірі мұражайына айналды. Алғашқы мұражайдың барлық экспонаттары Парижде қойылды. Кітаптар коллекциясы шашырап кетті және ондаған жылдар бойы оның бөліктері Ресейдің бөлінісіндегі Корник, Сенява және Парижде сақталды. Князь Адам Ежи қайтыс болғаннан кейін, оның кіші ұлы, князь Владислав мұражайды басқарды. Туған коллекционер, ол және оның әпкесі, князь Изабелла Дзялынска коллекцияны кеңейтіп, оған: полонез кілемдері, этрус және грек вазалары, римдік және египеттік ескіліктер, түрлі қару-жарақтар мен зәрлі киімдер, сондай-ақ Лимож эмальдары қосылды. 1865 жылы Парижде өткен Сәндік өнер көрмесінде Владислав атақты кілем мен оның коллекциясының басқа да бөліктерін көрсету үшін поляк бөлмесін құрды.

Краковқа көшіп бару

1871 жылы Франко-прусс соғысында француздар жеңілгеннен кейін, князь Владислав барлық артефакттарды жинап немесе жасырып, қашып кетті. 1874 жылы Краков қаласы оған Ескі қабырғадағы қару-жарақ қоймасын мұражай ретінде ұсынды, оны ол Виолет-ле-Дюктан жаңартуды сұрады, ал ол өз кезегінде жобаны күйеу баласы Морис Уарадуға тапсырды. 1878 жылы, княгиня Изабелла Пулавиде өзінің мұражайын ашқаннан кейін жүз жыл өткен соң, жаңа мұражай, қазіргі күйінде, ашылды. Князь Владислав 1894 жылы қайтыс болғанға дейін жиырма жыл бойы коллекцияны толықтырып отырды. Содан кейін Владиславтың ұлы, князь Адам Людвик, әкесі бастаған істі жалғастырды. 1897 жылы ол император Франц Иосифтен Sieniawa Ordynacja мүлкін мұраға алды. Осы кезде оның капиталдық активтері 4,5 миллион австриялық кронаға бағаланды, коллекциялар оған кірмейді. 1899 жылы Адам Людвиктің тәтесі Изабелла өзінің сүйікті ағасы Владиславпен бірге сатып алған барлық коллекцияларын екі жүрегі жақын туысына қалдырды, ал князь Адам Людвик екі мұражайдың да күтімін жүзеге асырды.

Дрезден және кері

Содан кейін ол Жапонияға сапар шегіп, қазірге дейін Голухов сарайында сақталып тұрған вазалар мен қола бұйымдарын сатып алды. 1914 жылы ол Австрия армиясына шақырылды, ал оның әйелі, Мария Людвика Красинска, мұражайдың басшылығын өз қолына алып, ең маңызды жәдігерлердің көп бөлігін (52 картина, 12 кілем, 35 папкадағы гравюралар мен суреттер, сондай-ақ Леонардо да Винчи, Рафаэль және Рембрандттың туындыларын) Саксония королінің отбасымен байланысы болғандықтан Дрезденге алып кетті. Бұл туындылар көптеген адамдардың қызығушылығын тудырды, жинақ аптасына екі күн халыққа көрсетілді. 1918 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, патшалық коллекциялардың директоры Ханс Поссе жинақты қайтаруға келіспеді. Ол Польшадағы жағдайдың тұрақсыздығынан қорқып жүрді. Бірақ екі жылдық келіссөздерден кейін барлық заттар қайтарылып, 1920 жылы Краковтағы Отбасы мұражайына жеткізілді. 1921 жылғы Рига шартының қабылдануы, большевик революциясы кезіндегі царизм тұсында тоналған немесе тәркіленген барлық мүлікті қайтаруды қарастырды. 1931 жылы қараша көтерілісінен кейін 1831 жылы орыстармен Пулавыдан алынған көптеген маңызды кітаптар, мұрағаттар мен заттар да қайтарылды, бірақ олардың көпшілігі түрлі ұлттық қоймаларға орналастырылды. 1937 жылы ханзада Адам Людвик қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы ханзада Августин отбасының басшысы болды. Ол Долорес Виктория Мария де лас Мерседес де Борбон и Орлеанс принцессасына үйленді және өмірінің көп бөлігін Польшада өткізді. 1939 жылдың тамызында Еуропа Екінші дүниежүзілік соғыстың ошағына айналып, мұражай соғысқа дайындалуға мәжбүр болды. Ең бағалы заттар салынған он алты қорап Сиеньяваға тасымалданып, сақталды, ал жинақтың қалған бөлігі мұражайдың жертөлеріне түсірілді, алайда, өкінішке орай, немістер осы қораптарды тауып, сатуға болатын заттарды тонады. Әлдеқандай қиындықтарға қарамастан, Леонардо және басқа да картиналар зақымдалмады.

Жабылу

1939 жылдың 22 қыркүйегінде князь Агустин қазынаның қалған бөлігін алып, Пелкинидегі туысының жеріне апарды. Бірақ көп ұзамай гестапо оларды тауып, музейге емес, Краковқа қайтарды. 1940 жылдың 25 қаңтарында Мұражайдан таңдалған 85 ең маңызды зат Дрезденге жіберілді, онда Гитлердің өкілетті өкілі доктор Поссе барлық заттардың Линцтегі Фюрердің жеке жинағының бір бөлігі болуы керектігін шешті. Осы сәттен бастап мұражайдың мұрағатшысы, нацистік концлагерде қайтыс болды, ол жұртқа жабық болды. 1945 жылы Польшаның неміс губернаторы және Гитлердің жеке досы доктор Ханс Франк, Берлиннен суреттерді әкеліп, Вавель қамалында өзі пайдаланды. Бірақ 1945 жылдың қаңтарында немістер Краковты эвакуациялағанда, ол суреттерді өзімен бірге Силезияға, содан кейін Нойхаустағы вилласына алып кетті. Американдықтар доктор Франкты 4 мамырда тұтқындады, ал Одақтастар өнер туындыларын қайтару комиссиясындағы поляк өкілі, Czartoryski мұражайының атынан ұрланған суреттерді талап етті. Дегенмен, коллекциядан Рафаэль және тағы 843 артефакт жоғалып кетті. Бұл туындылардың қазіргі тағдыры күні бүгінге дейін белгісіз.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін музей қайта ашылып, Польшаның коммунистік үкіметі басқаруын жүзеге асырды. Елдің қиын экономикалық жағдайына қарамастан, музейдің сақталуына профессор Марек Роствороскидің зор еңбегі себеп болды, ол өмірін коллекцияларға арнады. 1991 жылы Ұлттық Жоғарғы Сот музейді және оның жанында орналасқан кітапхананы заңды иесі, ханзада Адам Карол Чарторискиге қайтарды. Кітапхана 1961 жылдан бастап ulica świętego Marka (Изге Марк көшесі) мекенжайындағы ғимаратта орналасқан. 1971 жылы Чарториски кітапханасы Ұлттық кітапхана мәртебесін алды. Кітапхана қорына еуропалық тарихқа қатысты өте маңызды 224 576 құжат кіреді, оның ішінде 1800 жылға дейін жарық көрген 70 009 кітап, 13 552 қолжазба және 333 инкунабула бар. Кітапхана құрамында "Баспалар және картография бөлімі" мен "Қолжазбалар және архивтер бөлімі" бар. Мекеменің президенті – Жоланта Ленкевич. Кітапхана кітаптарымен тек ғимарат ішінде танысуға болады. 1991 жылдан 2016 жылға дейін музейді ханзада Адам Карол Чарторискинің 1991 жылы осы мақсатта құрған Чарториски қоры басқарды. Музей жыл сайын 12 000-нан астам келушіні қабылдап, АҚШ (Вашингтон, округ Колумбиясы), Италия (Рим, Милан, Флоренция), АҚШ (Милуоки, Хьюстон, Сан-Франциско), Швеция (Мальме, Стокгольм), Түркия (Истанбул), Жапония (Киото, Нагоя, Йокогама), Испания (Мадрид Корольдік сарайы) және Ұлыбританияда (Лондон Ұлттық галереясы) көрмелер ұйымдастырды. 2002 жылдың күзінде «Арминелі ханым» суреті Милуоки өнер мұражайында Польшаның шағылымын көрсетуге қойылды, ал 2003 жылы портрет және коллекцияның басқа да экспонаттары Хьюстон мен Сан-Францискоға жол тартты. 2010 жылы музей жөндеу және жаңғырту жұмыстары үшін жабылды. Коллекцияның бір бөлігі уақытша басқа жерлерде көрсетілді. Арсенал ғимаратында 350 таңдалған туынды қойылды, ал «Арминелі ханым» суреті Краков Ұлттық мұражайында көрсетілді. Жаңартылған музей 2019 жылдың 19 желтоқсанында қайта ашылды. Жаңарту жұмысы 2020 жылы Польша сәулетшілер қауымдастығының «Жылдың SARP» сыйлығымен марапатталды. Ханзада Адам Карол Чарторискидің қызы Тамара Чарториски мұражайын Польша халқына сыйға тарту фактісіне қарсылық білдірді, бұл 2018 жылы Адам Карол мен оның қызы арасындағы отбасылық сот процесіне әкелді.