Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Принц Чарторыски мұражайы (Muzeum Książąt Czartoryskich) – көбінесе Чарторыски мұражайы деп қысқартылатын – Польшаның Краков қаласында орналасқан тарихи мұражай және елдің ең көне мұражайларының бірі. Алғашқы коллекция 1796 жылы Пулавыда ханшайым Изабелла Чарторыска тарапынан құрылды. Мұражай ресми түрде 1878 жылы ашылды. Қазіргі таңда ол Краковтың Ұлттық мұражайының бөлімшесі болып табылады. Пулавы коллекциясы 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін және Чарторыскилердің мүлігі тәркіленгеннен кейін ішінара жойылды. Дегенмен, мұражайдың көптеген экспонаттары сақталды және Парижге көшірілді, онда олар Ламберт қонақ үйінде орналасты. 1870 жылы ханзада Владислав Чарторыски коллекцияны Краковқа көшіруге шешім қабылдады, олар 1876 жылы жетті. Мұражайдағы ең танымал картина – Леонардо да Винчидің ең белгілі туындыларының бірі, «Мысықшасы бар әйел». Басқа да көрнекті экспонаттардың ішінде Рембрандттың екі туындысы; бірнеше ежелгі заттар, оның ішінде мүсіндер; Ренессанс гобелендері мен сәндік өнер; Ханс Гольбейн кіші, Якоб Йорданс, Лука Джордано, Питер Брюгель кіші, Дирик Бутс, Жос ван Клив, Лоренцо Лотто, Лукас Кранах кіші, Лоренцо Монако, Андреа Мантегна, Алессандро Магнаско және «Әйелдің кемелденген кескінінің авторы» шығармалары бар. Мұражайдың негізгі ғимараты 2010 жылы қайта жаңарту үшін жабылды және 2019 жылдың желтоқсан айында қайта ашылды. Осы кезеңде коллекцияның бір бөлігі басқа жерлерде де көрсетілді.
The Princes Czartoryski Museum (Muzeum Książąt Czartoryskich ) – often abbreviated to Czartoryski Museum – is a historic museum in Kraków, Poland, and one of the country's oldest museums. The initial collection was formed in 1796 in Puławy by Princess Izabela Czartoryska. The Museum officially opened in 1878. It is now a division of the National Museum in Kraków. The Puławy collection was partly destroyed after the November 1830 Uprising and the confiscation of the Czartoryski properties. Most of the Museum holdings, however, were saved and moved to Paris, where they reposed at the Hôtel Lambert. In 1870 Prince Władysław Czartoryski decided to move the collections to Kraków, where they arrived in 1876. The most renowned painting at the Museum is one of Leonardo da Vinci's best known works, the Lady with an Ermine. Other highlights include two works by Rembrandt; several antiquities, including sculptures; Renaissance tapestries and decorative arts; and paintings by Hans Holbein the Younger, Jacob Jordaens, Luca Giordano, Pieter Brueghel the Younger, Dieric Bouts, Joos van Cleve, Lorenzo Lotto, Lucas Cranach the Younger, Lorenzo Monaco, Andrea Mantegna, Alessandro Magnasco, and the Master of the Female Half Lengths. The Museum's main facility closed for restoration in 2010 and reopened in December 2019. During this time, parts of the collection were displayed at other venues.
Патшалық коллекциялары
Ежелгі Польшаның мұрасын сақтау үшін Пулавыдағы мұражайды князь Изабела Чарториска «Өткеннен болашаққа» деген ұранымен құрды. 1796 жылы «Естелік ғибадатханасындағы» алғашқы экспонаттар 1683 жылы Вена шайқасында түріктерге қарсы жеңіске арналған мүліктер болды. Мұражай коллекцияларында Вавель соборының, Корольдік қамалдың және поляк ақсүйектерінің (шляхта) сыйлаған тарихи жәдігерлері бар. Изабелла Брабант герцогының қазынасын, оның ішінде коллекцияның ерекше бөлігі саналған кітаптарын да сатып алды. Романтизм әдеби-көркем ағымының ықпалымен, ол адам өмірінің даңқын және қайғысын бейнелейтін маңызды заттарды да жинады. Олардың арасында Шекспирдің креслосы, Веронадағы Ромео мен Джульеттаның бейіттерінен табылган фрагменттер, Бургос соборындағы Эль-Сид пен Хименаның күлдері, Абелард пен Илоизаның реликвиялары, Петрарка мен оның Лаурасы болды. Кітапхананың кітап қоры кейіннен Тадеуш Чацкийдің коллекциясымен толықтырылды, оған Польшаның соңғы королі Станислав Август Понятовскийдің мұрағаттары кірді. 1798 жылы Изабелланың ұлы, князь Адам Ежи Чарториски Италияға сапар шегіп, Леонардо да Винчидің «Арменді әйел» суретін, Рафаэльдің «Жас адамның портретін» және көптеген римдік ескіліктерді сатып алды. Алайда, князь Адам Ежи өнер коллекционерінен гөрі саясаткер болды. 1830 жылғы қараша көтерілісінен кейін ол Ресей империясының билігінде болған Польшадан қуылды. Ол Парижге көшіп, 1843 жылы Ламберт қонақүйін сатып алды, ол жер аударылған Чарториски магнаттарының штаб-пәтеріне және Польшаның тірі мұражайына айналды. Алғашқы мұражайдың барлық экспонаттары Парижде қойылды. Кітаптар коллекциясы шашырап кетті және ондаған жылдар бойы оның бөліктері Ресейдің бөлінісіндегі Корник, Сенява және Парижде сақталды. Князь Адам Ежи қайтыс болғаннан кейін, оның кіші ұлы, князь Владислав мұражайды басқарды. Туған коллекционер, ол және оның әпкесі, князь Изабелла Дзялынска коллекцияны кеңейтіп, оған: полонез кілемдері, этрус және грек вазалары, римдік және египеттік ескіліктер, түрлі қару-жарақтар мен зәрлі киімдер, сондай-ақ Лимож эмальдары қосылды. 1865 жылы Парижде өткен Сәндік өнер көрмесінде Владислав атақты кілем мен оның коллекциясының басқа да бөліктерін көрсету үшін поляк бөлмесін құрды.
Princess Izabela Czartoryska founded the museum in Puławy to preserve Polish heritage in keeping with her motto, "The Past to the Future." The first objects in her "Temple of Memory" of 1796 were trophies commemorating the victory against the Turks at the Battle of Vienna in 1683. The Museum collections feature historical artifacts from the recovered treasures of the Wawel Cathedral, the Royal Castle and other objects donated by Polish noble families (szlachta). Izabela also bought the treasures of the Duke of Brabant, including his books which were considered a particular highlight of the collection. Influenced by the Romantic artistic movement, she also acquired objects of sentimental significance that represented the glory and misery of human life. Among these were Shakespeare's chair, fragments from the alleged graves of Romeo and Juliet in Verona, ashes of El Cid and Ximena from the Cathedral of Burgos, and relics of Abelard and Heloise, and Petrarch and his Laura. The library's book collection was later enhanced with Tadeusz Czacki's collection, which included archives of Stanisław August Poniatowski, last king of Poland. In 1798 Izabela's son, Prince Adam Jerzy Czartoryski, traveled to Italy and acquired Lady with an Ermine by Leonardo da Vinci, Raphael's Portrait of a Young Man, and many Roman antiquities. However, Prince Adam Jerzy was always more a politician than an art collector. After the failed November Uprising in 1830 he was exiled from Congress Poland, then ruled by Russian Empire. He established himself in Paris, and in 1843 bought The Hotel Lambert, which became both the center of operations for the exiled Czartoryski magnate, and the Living Museum of Poland. All the objects from the first museum were displayed in Paris. Books collection scattered and for decades its parts were stored out of Russian partition: in Kórnik, Sieniawa and in Paris. Upon Prince Adam Jerzy's death, his younger son, Prince Władysław, took over the museum. A born collector, he and his sister, Princess Izabela Działyńska, expanded the collection to include: the Polonaise carpet, Etruscan and Greek vases, Roman and Egyptian antiquities, and other types of arms and armours, as well as Limoges enamels. At the 1865 Exposition des Arts Decoratifs in Paris, Władysław created a Polish room to exhibit the famous carpet and other parts of his collection.
Краковқа көшіп бару
1871 жылы Франко-прусс соғысында француздар жеңілгеннен кейін, князь Владислав барлық артефакттарды жинап немесе жасырып, қашып кетті. 1874 жылы Краков қаласы оған Ескі қабырғадағы қару-жарақ қоймасын мұражай ретінде ұсынды, оны ол Виолет-ле-Дюктан жаңартуды сұрады, ал ол өз кезегінде жобаны күйеу баласы Морис Уарадуға тапсырды. 1878 жылы, княгиня Изабелла Пулавиде өзінің мұражайын ашқаннан кейін жүз жыл өткен соң, жаңа мұражай, қазіргі күйінде, ашылды. Князь Владислав 1894 жылы қайтыс болғанға дейін жиырма жыл бойы коллекцияны толықтырып отырды. Содан кейін Владиславтың ұлы, князь Адам Людвик, әкесі бастаған істі жалғастырды. 1897 жылы ол император Франц Иосифтен Sieniawa Ordynacja мүлкін мұраға алды. Осы кезде оның капиталдық активтері 4,5 миллион австриялық кронаға бағаланды, коллекциялар оған кірмейді. 1899 жылы Адам Людвиктің тәтесі Изабелла өзінің сүйікті ағасы Владиславпен бірге сатып алған барлық коллекцияларын екі жүрегі жақын туысына қалдырды, ал князь Адам Людвик екі мұражайдың да күтімін жүзеге асырды.
In 1871, after the French defeat in the Franco Prussian War, Prince Władysław packed or hid all of the artifacts and fled. In 1874, the city of Kraków offered him the arsenal in the Old Wall as a museum, which he called upon Viollet le Duc to renovate, who in turn delegated the project to his son in law Maurice Ouradou. In 1878, one hundred years after Princess Izabela set up her museum in Puławy, the new museum, as it is seen today, was opened. Prince Wladyslaw continued to add items to the collection for the next twenty years, until his death in 1894. Władysław's son, Prince Adam Ludwik, then carried on the work of his father. In 1897 he took over the Sieniawa Ordynacja property from the Emperor Franz Joseph. At that point his capital assets were estimated at 4.5 million Austrian Crowns, not including the Collections. In 1899, Adam Ludwik's aunt Izabela bequeathed the Gołuchów Estate, with all the collections that she had bought with her beloved brother Władysław, to her two nephews, and Prince Adam Ludwik cared for both Museums.
Дрезден және кері
Содан кейін ол Жапонияға сапар шегіп, қазірге дейін Голухов сарайында сақталып тұрған вазалар мен қола бұйымдарын сатып алды. 1914 жылы ол Австрия армиясына шақырылды, ал оның әйелі, Мария Людвика Красинска, мұражайдың басшылығын өз қолына алып, ең маңызды жәдігерлердің көп бөлігін (52 картина, 12 кілем, 35 папкадағы гравюралар мен суреттер, сондай-ақ Леонардо да Винчи, Рафаэль және Рембрандттың туындыларын) Саксония королінің отбасымен байланысы болғандықтан Дрезденге алып кетті. Бұл туындылар көптеген адамдардың қызығушылығын тудырды, жинақ аптасына екі күн халыққа көрсетілді. 1918 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, патшалық коллекциялардың директоры Ханс Поссе жинақты қайтаруға келіспеді. Ол Польшадағы жағдайдың тұрақсыздығынан қорқып жүрді. Бірақ екі жылдық келіссөздерден кейін барлық заттар қайтарылып, 1920 жылы Краковтағы Отбасы мұражайына жеткізілді. 1921 жылғы Рига шартының қабылдануы, большевик революциясы кезіндегі царизм тұсында тоналған немесе тәркіленген барлық мүлікті қайтаруды қарастырды. 1931 жылы қараша көтерілісінен кейін 1831 жылы орыстармен Пулавыдан алынған көптеген маңызды кітаптар, мұрағаттар мен заттар да қайтарылды, бірақ олардың көпшілігі түрлі ұлттық қоймаларға орналастырылды. 1937 жылы ханзада Адам Людвик қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы ханзада Августин отбасының басшысы болды. Ол Долорес Виктория Мария де лас Мерседес де Борбон и Орлеанс принцессасына үйленді және өмірінің көп бөлігін Польшада өткізді. 1939 жылдың тамызында Еуропа Екінші дүниежүзілік соғыстың ошағына айналып, мұражай соғысқа дайындалуға мәжбүр болды. Ең бағалы заттар салынған он алты қорап Сиеньяваға тасымалданып, сақталды, ал жинақтың қалған бөлігі мұражайдың жертөлеріне түсірілді, алайда, өкінішке орай, немістер осы қораптарды тауып, сатуға болатын заттарды тонады. Әлдеқандай қиындықтарға қарамастан, Леонардо және басқа да картиналар зақымдалмады.
He then travelled to Japan and acquired the vases and bronzes still displayed today at the Goluchow Castle. In 1914, he was called up to the Austrian Army and his wife Princess Maria Ludwika Krasinska took over the Museum, taking most of the important artifacts (52 paintings, 12 carpets, 35 folders of prints and drawings, and works by Leonardo da Vinci, Raphael, and Rembrandt) to Dresden because of her connections with the Royal Saxon Family. These works garnered great interest, with the collection being open to the public two days a week. In 1918, after the war, Hans Posse, Director of the royal collections, was unwilling to return the collection. He was fearful of the unrest in Poland. However, after two years of negotiation, all objects were recovered and transferred to the Family Museum in Kraków in 1920. The signing of the 1921 Treaty of Riga provided for the return of all looted or confiscated objects during tsarism due to the Bolshevik revolution. In 1931 a large number of important books, archives and objects that had been taken from Puławy by Russians in 1831 immediately after the November Uprising were also returned, though most of these were placed in various national depositories. In 1937, after Prince Adam Ludwik's death, his son Prince Augustyn, took over as head of the family. He married Princess Dolores Victoria Maria de las Mercedes de Borbon y Orleans and spent most of his time in Poland. Then, in August 1939, Europe was thrown into turmoil with the events of World War II, and the museum was forced to prepare for war. Sixteen cases packed with the most precious objects were transported and stored in Sieniawa, while the rest of the collection was carried down to the cellars of the museum, where unfortunately the Germans found the cases and looted the tradable objects. Luckily, although the Leonardo and other pictures were roughly handled, they were not damaged.
Жабылу
1939 жылдың 22 қыркүйегінде князь Агустин қазынаның қалған бөлігін алып, Пелкинидегі туысының жеріне апарды. Бірақ көп ұзамай гестапо оларды тауып, музейге емес, Краковқа қайтарды. 1940 жылдың 25 қаңтарында Мұражайдан таңдалған 85 ең маңызды зат Дрезденге жіберілді, онда Гитлердің өкілетті өкілі доктор Поссе барлық заттардың Линцтегі Фюрердің жеке жинағының бір бөлігі болуы керектігін шешті. Осы сәттен бастап мұражайдың мұрағатшысы, нацистік концлагерде қайтыс болды, ол жұртқа жабық болды. 1945 жылы Польшаның неміс губернаторы және Гитлердің жеке досы доктор Ханс Франк, Берлиннен суреттерді әкеліп, Вавель қамалында өзі пайдаланды. Бірақ 1945 жылдың қаңтарында немістер Краковты эвакуациялағанда, ол суреттерді өзімен бірге Силезияға, содан кейін Нойхаустағы вилласына алып кетті. Американдықтар доктор Франкты 4 мамырда тұтқындады, ал Одақтастар өнер туындыларын қайтару комиссиясындағы поляк өкілі, Czartoryski мұражайының атынан ұрланған суреттерді талап етті. Дегенмен, коллекциядан Рафаэль және тағы 843 артефакт жоғалып кетті. Бұл туындылардың қазіргі тағдыры күні бүгінге дейін белгісіз.
On September 22, 1939, Prince Agustyn removed what remained of the treasures and took them to his cousin's property in Pełkinie. However, soon afterward the Gestapo found the cases and took them back to Kraków, though not to the museum. On January 25, 1940, the final selections of the 85 most important items from the Museum were sent to Dresden, where Dr. Posse, Hitler's plenipotentiary, decided that all objects were to be part of the Führer's own collection at Linz. From that moment the museum, whose curator was to die in a Nazi concentration camp, was closed to the public. In 1945, Dr. Hans Frank, German governor of Poland and personal friend of Hitler, brought the paintings from Berlin for his own use at Wawel Castle. But when the Germans evacuated Kraków in January 1945, he took the paintings with him to Silesia and then to his own villa in Neuhaus. The Americans arrested Dr. Frank on May 4, and the Polish representative at the Allies Commission for the Retrieval of Works of Art claimed the stolen paintings on behalf of the Czartoryski Museum. However, the Raphael and 843 other artifacts were missing from the collection. The whereabouts of these works, remain unknown to this day.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін музей қайта ашылып, Польшаның коммунистік үкіметі басқаруын жүзеге асырды. Елдің қиын экономикалық жағдайына қарамастан, музейдің сақталуына профессор Марек Роствороскидің зор еңбегі себеп болды, ол өмірін коллекцияларға арнады. 1991 жылы Ұлттық Жоғарғы Сот музейді және оның жанында орналасқан кітапхананы заңды иесі, ханзада Адам Карол Чарторискиге қайтарды. Кітапхана 1961 жылдан бастап ulica świętego Marka (Изге Марк көшесі) мекенжайындағы ғимаратта орналасқан. 1971 жылы Чарториски кітапханасы Ұлттық кітапхана мәртебесін алды. Кітапхана қорына еуропалық тарихқа қатысты өте маңызды 224 576 құжат кіреді, оның ішінде 1800 жылға дейін жарық көрген 70 009 кітап, 13 552 қолжазба және 333 инкунабула бар. Кітапхана құрамында "Баспалар және картография бөлімі" мен "Қолжазбалар және архивтер бөлімі" бар. Мекеменің президенті – Жоланта Ленкевич. Кітапхана кітаптарымен тек ғимарат ішінде танысуға болады. 1991 жылдан 2016 жылға дейін музейді ханзада Адам Карол Чарторискинің 1991 жылы осы мақсатта құрған Чарториски қоры басқарды. Музей жыл сайын 12 000-нан астам келушіні қабылдап, АҚШ (Вашингтон, округ Колумбиясы), Италия (Рим, Милан, Флоренция), АҚШ (Милуоки, Хьюстон, Сан-Франциско), Швеция (Мальме, Стокгольм), Түркия (Истанбул), Жапония (Киото, Нагоя, Йокогама), Испания (Мадрид Корольдік сарайы) және Ұлыбританияда (Лондон Ұлттық галереясы) көрмелер ұйымдастырды. 2002 жылдың күзінде «Арминелі ханым» суреті Милуоки өнер мұражайында Польшаның шағылымын көрсетуге қойылды, ал 2003 жылы портрет және коллекцияның басқа да экспонаттары Хьюстон мен Сан-Францискоға жол тартты. 2010 жылы музей жөндеу және жаңғырту жұмыстары үшін жабылды. Коллекцияның бір бөлігі уақытша басқа жерлерде көрсетілді. Арсенал ғимаратында 350 таңдалған туынды қойылды, ал «Арминелі ханым» суреті Краков Ұлттық мұражайында көрсетілді. Жаңартылған музей 2019 жылдың 19 желтоқсанында қайта ашылды. Жаңарту жұмысы 2020 жылы Польша сәулетшілер қауымдастығының «Жылдың SARP» сыйлығымен марапатталды. Ханзада Адам Карол Чарторискидің қызы Тамара Чарториски мұражайын Польша халқына сыйға тарту фактісіне қарсылық білдірді, бұл 2018 жылы Адам Карол мен оның қызы арасындағы отбасылық сот процесіне әкелді.
After World War II, the Museum was reopened and operated by Poland's communist government. Amid the country's desperate economic situation, the Museum survived thanks largely to the work of Professor Marek Rostworoski, who dedicated his life to the collections. In 1991 the High Court of the Nation returned the Museum to its rightful owner, Prince Adam Karol Czartoryski, along with the library housed nearby; from 1961 the library had been located in a building at ulica świętego Marka (St. Mark's Street). In 1971 the Czartoryski Library was recognized as National Library. The Library's collections include many extremely important European historical documents: a total of 224,576, including 70,009 books published before 1800, 13,552 manuscripts, and 333 incunabula. The Library comprises a "Prints and Cartography Division" and a "Manuscripts and Archives Division". The President of the Institution is Jolanta Lenkiewicz. The Library's books may be consulted only on the premises. The Museum was administered from 1991 through 2016 by the Princes Czartoryski Foundation, set up for that purpose in 1991 by Prince Adam Karol Czartoryski. It welcomed more than 12,000 visitors a year and has organized exhibitions in the United States (Washington, D. C.), Italy (Rome, Milan, Florence), the United States (Milwaukee, Huston, San Francisco), Sweden (Malmö, Stockholm), Turkey (Istanbul), Japan (Kyoto, Nagoya, Yokohama), Spain (Royal Palace, Madrid), and the United Kingdom (National Gallery, London). In autumn 2002, the Lady with an Ermine was featured at the Milwaukee Art Museum's tribute to the Splendor of Poland; in 2003 the portrait and other collection items went on to Houston and San Francisco. In 2010 the Museum closed for repairs and modernization. Parts of the collection were temporarily displayed in other venues. 350 selected items were shown in the Arsenal building, while the Lady with an Ermine was displayed in the Kraków National Museum. The restored museum reopened on December 19, 2019. The restoration was awarded the SARP Award of the Year conferred by the Association of Polish Architects in 2020. The donation of the Czartoryski Museum to the Polish Nation has been challenged by Prince Adam Karol's daughter Tamara, leading in 2018 to intrafamilial litigation between Adam Karol and his daughter.