Кіріспе
Сицилиядағы ежелгі қоныс
Моргантина (Μοργάντιον және Μοργαντίνη) – Италияның оңтүстігіндегі Сицилияның шығыс бөлігінде орналасқан археологиялық ескерткіш. Ол Эна провинциясындағы Иони теңізінің жағалауынан алпыс шақырым қашықтықта жатыр. Ең жақын қазіргі қала – Айдоне, ол ескерткіштен оңтүстік-батысқа қарай екі шақырым жерде орналасқан. Ескерткіш Серра Орландо деп аталатын оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай екі шақырымға созылған қыраттан және солтүстік-шығыстағы Ситтаделла деп аталатын көрші төбеден тұрады. Моргантинада бірнеше кезеңде адамдар қоныстанған. Ең алғашқы маңызды қоныс Ситтаделлада пайда болды және шамамен б.з.д. 1000/900 жылдан 450 жылға дейін сақталды. Басқа маңызды қоныс Серра Орландода орналасқан және шамамен б.з.д. 450 жылдан біздің заманымыздың 50 жылына дейін Магна Греция аймағында өмір сүрді. Моргантина 20-шы ғасырдың басынан бері археологиялық зерттеулер нысаны болып табылады. Кенан Эрим латын сөзі "HISPANORUM" жазылған бірнеше монетаны тапқаннан кейін Серра Орландоны Моргантина деп атады. Эрим осы монеталарды және Ливийдің мәтіндерін Серра Орландода табылған қаланың шын мәнінде ежелгі Моргантина қаласы екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Латын авторлары бұл атауды әртүрліше – Мургантия, Мургентия және Моргентия деп жазған. Тұрғындарына Цицерон мен Плиний Ескірген Мургентини деген ат берген. Страбонның сөзіне сәйкес, Моргантинаны Римге дейінгі итальяндық топ – Региумдық Моргеттер құрған.
Серра Орландоның алғашқы жұмыстары
Моргантинадағы ең алғашқы қазба жұмыстарын Луиджи Папалардо 1884 жылы жүргізді. Ол бір некрополь бөлігін, үлкен терракоталық дренажды және екі үйді ашты. Оның тапқан үйлерінің бірі, Папалардо үйі, кейінірек американдық қазбашылар оның құрметіне осылай атады. Паоло Орси 1912 жылы Моргантинадан кездейсоқ табылған заттарды тіркеді және сынама траншеяларын қазып зерттеді. Ол тоғыз сатыдан тұратын террасаны, қабырғаларды, сондай-ақ өзі "Рим үйі" деп атаған жерді анықтады.
Принстон университеті
Моргантина классикалық Сицилия бойынша американдық зерттеулердің негізгі орны болды. Қазіргі уақытта аралда американдықтардың маңызды қатысуы бар тағы екі нысан бар: Катания қалалық мәдени мұра басқармасының (Soprintendenza BB. CC. AA. di Catania) Паликедегі қазба жұмыстары және Стэнфорд университеті мен Солтүстік Иллинойс университетінің, бастысы скандинавиялық институттардан құралған консорциумның бір бөлігі ретінде Монте Полиццода жүргізген жұмыстары. 1955 жылы Принстон университеті профессорлар Эрик Сёквист пен Ричард Стиллвеллдің жетекшілігімен ірі жобаны бастады. (Ол кезде танылмаған) қаладағы қазба жұмыстары Принстонның өнер және археология факультетінің аспиранттарын оқыту мақсатында жүргізілді. Моргантинадағы жұмыстарға қатысқан маңызды тұлғалар: Кенан Эрим, Дональд Уайт, Т. Лесли Шир кіші, Ион Милонас Шир, Р. Росс Холлоуэй, Стивен Миллер, Пол Деуссен және Карл Эрик Остенберг. Сондай-ақ, Швеция королі Густав VI Адольфты ерекше атап өткен жөн, ол 1950 жылдары Сёквисттің, оның бұрынғы хатшысының шақыруымен бірнеше рет Моргантинаға келіп, осы жерде жұмыс істеді.
Хьюберт Аллен және Иллинойс университеті
1960 жылдардың ортасында Принстон университетінің аспиранты Хьюберт Л. Аллен қазба жұмыстарын ұйымдастыруға қатысты. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Аллен Иллинойс университетіне жұмысқа орналасты, осы университет Моргантина жобасын бірлесіп қаржыландыра бастады. 1970 жылдардың басында Сёквисттің қазасы мен Стилвеллдің зейнетке шығуы Принстонның қазба жұмыстарына тікелей қатысуын тоқтатуға алып келді. Аллен 1975 жылға дейін жобаны басқарды, бірақ Иллинойс штатында оған тұрақты қызмет беруден бас тартқандықтан, Иллинойс университетінің компьютер ғылымдары саласында жұмыс істеуге көшті. Осыдан кейін Моргантинадағы американдық зерттеулер уақытша тоқтатылды.
Вирджиния университеті мен Веслиан университеті
Қазба жұмыстары көптеген артефакттар мен деректерді өндірді, бірақ әзірге соңғы жарияланым шыққан жоқ. 1978 жылы Вирджиния университетінің классикалық өнер және археология профессоры Малкольм Белл III Моргантина материалдарын жариялау мақсатымен жобаны өз мойнына алды. Белл – Принстонның бұрынғы аспиранты (Шёквист зейнеткерлікке шыққанға дейін Беллдің ғылыми жетекшісі болған), ол Моргантинадан табылған терракоталық фигуралар туралы диссертация қорғаған. Ол 1982 жылдан бері Серра Орландода зерттеулер жүргізіп келеді, әр жолы бұрынғы жұмыстардан туындаған нақты сұрақтарға жауап беруді мақсат етеді. Белл өзінің диссертациясын 1983 жылы жарық көрген «Моргантина зерттеулері» сериясының бірінші кітабының негізі ретінде пайдаланды. Бұл серияда алты том жарық көрді, ол қазба нәтижелерін толық жариялаудың басты құралы болып табылады. 1990 жылы Карла Антоначчо, сол кезде Веслиан университетінің оқытушысы, бірақ қазір Дьюк университетінде, өзі Принстон түлегі, Ситтаделладағы б.з.д. 7 ғасырдан кейінгі қонысты жариялау жауапкершілігін қабылдады. Осы уақыттан бері Вирджиния мен Веслиан университеттері, сондай-ақ көптеген басқа американдық және итальяндық мекемелер зерттеулер жүргізу үшін ғалымдар мен студенттерді жіберді. Қазіргі уақытта жобада жұмыс істейтін белгілі ғалымдар: Серра Орландодағы үйлер бойынша Вандербильт университетінің Барбара Цакиргис, фигуралы керамика бойынша Кейс-Уэстерн Резерв университетінің Дженифер Нилс, Флорида университетінің Барбара Барлетта архитектуралық қалыптар бойынша, Роза Мария Албанезе Прочелли және Энрико Прочелли, екеуі де Катания университетінен қола дәуірі материалдары бойынша, Джон Кенфилд архитектуралық терракоталар бойынша Ратгерс университетінен және Роберт Лейтон Эдинбург университетінен Ситтаделладағы прототарихи қоныс бойынша. Сайттың мұрағаттары қазіргі уақытта Принстон университетінің өнер және археология факультетінде сақталады, бірақ кейбір материалдар Иллинойс университетінде де бар.
Моргантинаның өнер туындыларын тонау және қайтару
1980 жылдары Моргантина қазбасынан немесе оның жанынан ұрланған бірнеше туындылар ірі коллекционерлер мен мекемелерге сатылды, бұл мәмілелерде қазір абыройын жоғалтқан делдал Робин Саймс аралықтас қызмет атқарды. Аталған туындылардың ішінде Дж. Пол Гетти мұражайы сатып алған Афродита, Морис Темпельсман сатып алған екі акролиттің бөліктері және Метрополитен өнер мұражайы сатып алған Моргантина қазынасы бар. Барлық туындылар Италияға қайтарылып, Айдоне мұражайында қойылған.
Солтүстік моншалар
2003 жылдан бері Сандра К. Лукоре (бұрын Токио университетінде жұмыс істеген, қазір тәуелсіз ғалым) б.з.д. III ғасырдағы Солтүстік мойнақтар кешенін қазба жұмыстарын жүргізіп келеді, оның нәтижесінде қызықты деректер табылды, соның ішінде күмбез және цилиндрлік қабырғалық конструкцияның ең ерте мысалдарының бірінің дәлелдері де бар.