Кіріспе
Монаконың ерте тарихы негізінен аймақтың басты геологиялық ескерткіші – Монаконың жартасының қорғаныш және стратегиялық маңыздылығымен байланысты, ол алдымен ежелгі халықтарға пана, кейін қамал ретінде қызмет етті. Рим империясы құлағаннан бері Лигурия тарихының бір бөлігі болған бұл аймақ 14-шы ғасырдан 15-шы ғасырдың басына дейін негізінен саяси себептермен даулы болды. Одан бері, қысқа мерзімді француз оккупациясын есептемегенде, ол тұрақты түрде Гримальди әулетінің билігінде қалып келді.
The early history of Monaco is primarily concerned with the protective and strategic value of the Rock of Monaco, the area's chief geological landmark, which served first as a shelter for ancient peoples and later as a fortress. Part of Liguria's history since the fall of the Roman Empire, from the 14th to the early 15th century the area was contested for primarily political reasons. Since that point, excepting a brief period of French occupation, it has remained steadily under the control of the House of Grimaldi.
Ерте тарихы және Лигурия қоныстары
Гримальди адамы шамамен 30 мың жыл бұрын осы жерде өмір сүрген. Тарихшы Диодор Сицилий және географ Страбонның мәліметтері бойынша, бұл аймақтың тұрақты алғашқы қоныс аударушылары – қазіргі Италияның солтүстігіндегі Генуя қаласынан көшіп келген, таулы жерлерде мекендеген лигурлер болған. Дегенмен, ежелгі лигурия тілі қазіргі Лигурия тұрғындарының сөйлейтін галло-италия тілімен тікелей байланысты емес, ал Монегаск тілі оның бір диалектісі болып табылады.
Финикиялық отарлау және Мелкарт
Кейбір мәліметтер бойынша, XVIII династиядағы египеттіктер, ал басқаларының пікірінше, алғашқы финикиялықтар теңіз саудасымен айналысқан алғашқы теңізшілер болды, олар теңізден соққан мистраль желден Монако портында паналады. Монако порты мен тасы финикиялықтар өздерінің құдайы Мелькарт атынан қасиетті деп жариялады. Осы колония Моноике деп аталды. Финикиялықтардан кейін гректер Геркулестің саяхаттары мен еңбектерінің табыстары мен жаулаулары туралы жазды. Жергілікті лигуриялықтар Геркулес осы аймақтан өткенін айтты.
Грек отарлауы және Геркулестің аңызы
Б.з.д. VI ғасырында Массалиядан (қазіргі Марсель) келген фокейлер Моноикос колониясын құрды. Колонияның аты грек жартылай құдайы Гераклға деген жергілікті құрметтен шыққан, оны римдіктер де қабылдады. Аңыз бойынша, Геракл Испаниядан Италияға дейін өтетін ежелгі жолды салған екен. Жол бойы Гераклға арналған құрбандық орындары орналасқан, ал Монако тасында оған арналған ғибадатхана салынған. Бұрынғы порт Геркулес порты деп аталды. Комментатор Сервийдің бұл мәтінге жасаған түсіндірмесінде, "portus" тақырыбы бойынша, атау мына себептердің бірінен туындаған делінеді: не Геракл басқаларды қуып, онда жалғыз өмір сүрген, не оның ғибадатханасында басқа ешқандай құдайға бірдей табынбаған. Монакода Гераклға арналған ғибадатхана табылған жоқ. Бұл порт Плиний Ағаның "Табиғи тарихында" және Тациттің "Тарихтарында" айтылады, онда Фабий Валенс портқа кіруге мәжбүр болған.
either because Hercules drove off everyone else and lived there alone, or because in his temple no other of the gods is worshipped at the same time. No temple to Hercules has been found at Monaco. The port is mentioned in Pliny the Elder's Natural History and in Tacitus's Histories, when Fabius Valens was forced to put into the port.
Орта ғасырлар генуэздіктерге
Монако 476 жылы Батыс Рим империясының құлдырауына дейін Римнің бақылауында болды. Қала 5 ғасырдың соңында Остроготтар қолына түскенге дейін Одоакрдың иелігінде болды. Монако римдіктер Юстиниан билігінде 6 ғасырдың ортасында қайта басып алды және 7 ғасырда Ломбардтар басып алғанға дейін олардың қолында болды. Содан кейін Монако Ломбардтар мен франктар арасында ауысып отырды. 8 ғасырда сарацендердің шабуылынан зардап шеккеннен кейін, Ниццадағы Сент-Понс монахтары оны қайта салды және 1075 жылдан бастап аймақтың иесі болды. Қала одан әрі зақымданып, дерлік тастап кетілді, себебі сарацендер Фраксинетумдағы базасымен Прованстың бір бөлігін бақылауға алғаннан кейін шабуылдарын жалғастырды. Монако 11 ғасырда қайта еске алынды, сол кезде Сент-Мария шіркеуі салынды және оның төңірегінде қалашық пайда болды. 1191 жылы Киелі Рим императоры Генрих VI аймаққа билік ету құқығын Генуя қаласына берді. 10 маусымда 1215 жылы Фулько дель Касселло басқарған генуэздік гибеллиндер тобы Монако тасының үстінде бекініс салуды бастады. Бұл күн көбінесе Монаконың қазіргі заманғы тарихының басталуы деп есептеледі. Гибеллиндер бекіністі стратегиялық әскери бекініс және аймақты бақылау орталығы ретінде қарастырғандықтан, гарнизонды қолдау үшін тасқа жақын жерде елді мекен құруға кірісті; Генуя мен айналасындағы қалалардың тұрғындарын тарту үшін олар жаңа қоныс аударушыларға жер берді және салықтан босатылғандықтарын ұсынды.
Гримальдилердің өрлеуі
Гримальдилер Отто Канелланың ұрпақтары және оның ұлы Гримальдодан атын алған, ежелгі және белгілі Гвельфтік генуялық отбасы. Генуядағы гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы азаматтық дауыл кезінде осы отбасының мүшелері Монакоға паналап, Фиесхилер сияқты басқа да гвельфтік отбасылармен бірге келді. Франческо Гримальди 1297 жылы Монаконың Тасын басып алып, Геноя Республикасының билігімен Гримальди әулетін құрды. Гримальдилер 1346 жылы Ментонды, ал 1355 жылы Рокбрунды иеленді, осылайша өз иеліктерін кеңейтті. 1338 жылы Карло Гримальди басқаратын Монако кемелері Франция және Генуя кемелерімен бірге Ла-Манш каналындағы теңіз жорығына қатысты. Саутгемптонды тонаудан әкелінген олжа Монакоға жеткізіліп, князьдықтың гүлденуіне үлес қосты. Монако князі Оноре II 1633 жылы Испаниядан, ал 1641 жылғы Перунье шарты бойынша Франция королі Людовик XIII-тен тәуелсіздігін мойындады. Осыдан бері аймақ қазірге дейін Гримальди отбасының бақылауында, бірақ 1793 жылдан 1814 жылғы 17 мамырға дейін Француз революциясы кезінде Францияның бақылауында болды, сол кезде Альп жағалауы департаментінің құрамына кірді.
Сардиния Корольдігінің протектораты
Князьдік 1814 жылы қайта құрылды, бірақ 1815 жылы Вена конгресі және 1817 жылы Ступиниги шарты арқылы Сардиния Корольдігінің протектораты деп белгіленді. Монако 1860 жылға дейін осы мәртебеде болды, ол кезде Турин шарты бойынша Сардиния Францияға Ницца және Савойя аймақтарын берді. Жарты ғасырға жуық созған протекторат кезеңінде итальян тілі Монаконың ресми тілі болды. Монегаск диалектісі француз тіліне қарағанда лигурия тіліне жақын, бірақ екеуінің де ықпалында. Осы кезеңде Ментон және Рокбрун қалаларында наразылықтар болды, олар Сардинияға қосылуды және итальяндық Рисорджиментоға қатысуды үміттене отырып, тәуелсіздік жариялады. Наразылықтар билеуші князь осы екі қалаға (елдің шамамен 95%) деген құқығынан бас тартқанға дейін жалғасты, және олар Францияға төрт миллион франк көлеміндегі төлемнің орнына берілді. Осы ауысу және Монаконың тәуелсіздігі 1861 жылғы Франко-Монегаск шартымен мойындалды.
19 ғасыр
Наполеонның жеңілісінен кейін 1815 жылы Вена конгресімен Сардиния Корольдігінің қарауына берілген Монаконың тәуелсіздігі 1861 жылғы Франко-Монегаск шартымен бекітілді. Франция Монако Князьдығының бар екенін мойындады, бірақ оның бұрынғы аумағының 95%-ын (Ментон және Рокбрун аймақтарын) аннексиялады. Осыдан бастап Монаконың әскери қорғанысы Францияның жауапкершілігіне жүктелді. 1863 жылы Монте-Карло казиносы ашылды, оны Монако теңіз шомылу қоғамы ұйымдастырды, сонымен қатар «Париж» қонақүйін де басқарды. С.Б.М. төлеген салықтар Монаконың инфрақұрылымын дамытуға бағытталды. 19 ғасырдың соңында Франциямен теміржол байланысының құрылысы экономикалық өсімге серпін берді.
20 ғасыр
Монако князі 1910 жылғы Монако төңкерісі оны 1911 жылы конституция жариялауға мәжбүр еткенге дейін абсолютті билік жүргізді. 1918 жылдың шілдесінде Монакоға Францияның шектеулі қорғауын қамтамасыз ететін келісімге қол қойылды. Версаль келісімшартында жазылған келісім Монако саясатының Францияның саяси, әскери және экономикалық мүдделерімен үйлесетінін белгіледі. Келісімге қол қоюдың бір себебі 1918 жылғы Монако мұрагерлік дағдарысы болды. Князь Людовик II француздықтарға деген ықыласымен көзге түссе де, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Монаконы бейтарап етуге тырысты, бірақ бұрынғы әскери әріптесі маршал Филипп Пэтеннің Виши үкіметін қолдады. Дегенмен, оның кішкентай князьдығы Луидің шешім қабылдаудағы белгісіздігінен және халықтың көп бөлігі итальяндықтардан тұрғандықтан, ішкі жанжалдармен мазаланды; олардың көпшілігі Италияның Бенито Муссолинидің фашистік режимін қолдады. 1942 жылдың 11 қарашасында итальян әскері Монакоға басып кірді. 1943 жылдың қыркүйегінде Италияда Муссолини құлағаннан кейін, неміс әскері Монаконы басып алып, еврей халқының депортациясын бастады. Олардың арасында Монте-Карло опера балетін құрған француз яхудиі Рене Блум болды, ол Париждегі үйінен тұтқындалып, француз астанасының сыртындағы Дранси депортациялық лагерінде ұсталды, содан кейін Аушвиц концлагеріне жіберілді, онда ол кейіннен қаза тапты. Блумның әріптесі Рауль Гунсбург, Монте-Карло операсының директоры, француз қарсыласының көмегімен тұтқындалудан құтылып, Швейцарияға қашты. 1944 жылдың тамызында немістер Рене Боргини, Жозеф Анри Лажу және Эстер Поджио, олар қарсылық қозғалысының көшбасшылары болған, өлім жазасын орындады. Князь Людовик ІІ-нің құпия бұйрығымен Монако полициясы, өзінің қауіпсіздігіне қарамастан, гестапо тұтқындауды жоспарлаған адамдарды алдын ала ескертті. Ел 1944 жылдың 3 қыркүйегінде неміс әскері шегінгеннен кейін азат етілді. Князь Ренье III 1949 жылы әкесі Людовик II қайтыс болғаннан кейін таққа отырды. 1962 жылы жаңа Конституция қабылданып, өлім жазасы жойылды, әйелдерге сайлау құқығы берілді, негізгі бостандықтарды қамтамасыз ету үшін Жоғарғы сот құрылды және француз азаматының тұрғын жерін ауыстыруын қиындатты. 1993 жылы Монако Біріккен Ұлттар Ұйымының толық дауыс беру құқығы бар мүшесі атанды.
21 ғасыр
2002 жылы Франция мен Монако арасындағы жаңа шарт бойынша, егер династияны жалғастыруға мұрагерлер табылмайтын болса, князьдық Францияға қосылмай, тәуелсіз мемлекет болып қала береді. Дегенмен, Монаконың әскери қорғанысы әлі де Францияның жауапкершілігінде. Альберт II 2005 жылы әкесі Рейньер III-тен билікті мұрагерлік етті. Монаконың қолайлы климаты, тарихи жерлер және қазіргі заманғы казинолары оны 21-ғасырда танымал туризм және демалыс орталығына айналдырды, 2020 жылы әр тұрғынға 4,1 турист шақтап келді. 2020 жылдың 29 ақпанында Монакода COVID-19 жұқтырған алғашқы науқас анықталды, ол Принцесса Грейс атындағы аурухана орталығына түсіп, кейін Францияның Ницца университеті ауруханасына ауыстырылды. Вирустың Монакоға 2020 жылдың 29 ақпанында жеткені расталды.