Кіріспе

1923 жылғы фильм

«Нотр-Дамның дөңгелегі» – 1923 жылғы американдық драмалық фильм. Басты рөлде Лон Чейни ойнаған, режиссері Уоллес Ворсли, ал продюсерлері Карл Лэммл мен Ирвинг Тальберг. Көмекші актер құрамында Патси Рут Миллер, Норман Керри, Найджел де Брюльер және Брэндон Херст бар. Universal Pictures компаниясы таратып шығарған бұл фильм 1923 жылғы студияның «Супер зергерлігі» атанды және 3,5 миллион долларлық табыс әкелген олардың ең сәтті үнсіз фильмі болды. Сондай-ақ фильмнің бағдарламалық кітабында да көрсетілген. 1951 жылы фильм АҚШ-та авторлық құқығы жаңартылмағандықтан, жалпыға қолжетімді мүлікке айналды. Қазіргі таңдағы фильм Blu-ray және DVD форматтарында қолжетімді, бірақ барлық қолдағы көшірмелерде (барлығы 16 мм көздерден алынған) түпнұсқа 1923 жылғы 35 мм нұсқасында болған кем дегенде 15 минуттық түсірілімдер жоқ.

Сюжет

Бұл оқиға 1482 жылы Парижде орын алады. Квазимодо – Париждегі әйгілі Нотр-Дам соборының саңырау, жартылай соқыр, дөңгес қоңыраушысы. Оның қожайыны – Джехан, Нотр-Дамның архиепископы Дом Клодтың зұлым ағасы. Бір түні Джехан Квазимодоны сұранып, би билеуші рома қызын (және Париждің жер асты әлемінің қанаушылыққа ұшыраған қайыршыларының патшасы Клопиннің асырап алған қызы) Эсмеральданы ұрлап әкеледі. Батыл капитан Феб Эсмеральданы Квазимододан құтқарады, ал Джехан оны тастап қашып кетеді (кейінірек фильмде Квазимодо Джеханды тастағаны үшін жек көреді және оған адал болмайды). Алғашында кездейсоқ романтика іздеген Феб Эсмеральдаға ғашық болып, оны өз қанатына алады. Квазимодо Эсмеральда мен Дом Клод оған көмекке келгенге дейін қоғамдық алаңда қамшымен жазалануға сотталады. Олардың үрейленуіне орай, Джехан мен Клопин Фебтің Флёр де Лиске құда болғанына қарамастан, Эсмеральдаға үйленгісі келетінін біледі. Феб Эсмеральданы король Людовик XI-нің қаптаған гвардиясының капитаны болып тағайындалуын тойлайтын биге ертіп баруға көндіреді. Ол оған сәнді киімдер сыйлап, қонақүйдің иесі Мадам де Гонделуарьемен таныстырады, оны Египет ханшайымы деп таныстырады. Клопин қайыршыларымен бірге мерекеге кедергі келтіріп, Эсмеральданы қайтаруды талап етеді. Қан төгуден аулақ болу үшін Эсмеральда өзінің аристократияға жатпайтынын айтады. Бірақ кейін Эсмеральда ақын Пьер Грингуарды Фебке хат жеткізуге жібереді, онымен қоштасу үшін Нотр-Дамда кездесуді ұйымдастырады. Феб келіп, Джехан оның арқасына пышақ салады. Эсмеральда осы қылмыс үшін өлім жазасына кесілгеннен кейін, Квазимодо оны дарға асылудан құтқарып, соборға алып кіреді, онда ол және Дом Клод оған пана береді. Сол түні Клопин жер асты әлемінің барлығын соборға шабуылға бастайды, ал Джехан Эсмеральданы алдымен алдау арқылы (Фебтің өлім алдындағы тілегі оны күту екенін айтып), содан кейін күшпен алуға тырысады. Квазимодо шабуылшыларды тас-талқанмен және балқыған қорғасынмен тоқтатып тұрады. Осы уақытта жазылған Феб Грингуардан ескертіліп, өз адамын қарақұрымға қарсы жібереді. Клопин шайқаста қаза табады. Квазимодо Джеханның Эсмеральдаға шабуыл жасағанын көріп, бұрынғы қожайынын Нотр-Дам қамалдарынан лақтырып жібереді, бірақ Джехан оны үш рет арқасынан жаралайды. Феб Эсмеральданы тауып, құшақтап алады. Мұны көрген Квазимодо өзінің соңғы қоңырауын соғып, Грингуар мен Дом Клод қоңырау мұнарасына кіріп, оның өлімін көреді. Соңғы кадрда Квазимодоның денесінің үстінен үнсіз қозғалған үлкен қоңырау көрінеді.

Өндіріс

Фильм түсіріліп, көрсетілімге шығар алдында Лон Чейни Квазимодо рөлін ойнауға ең басты үміткер болды. Film Daily басылымы Чейнидің Квазимодо рөлін ойнағысы келетіні бәріне мәлім екенін, тіпті ол фильмді шетелде түсіру үшін компания құруды жоспарлағанын жазды. 1921 жылы Чейни фильмді түсіру құқығын сатып алған және Universal компаниясымен келіссөздер жүргізіп, өндіріс процесіне белсенді қатысқан. Чейнидің мұның осылай болатынына сенгенін көрсететін дәлел ретінде, ол фильмді неміс студиясы – Chelsea Pictures Company компаниясымен бірге шетелде түсіруді жоспарлаған. 1922 жылдың сәуір айында Chelsea Pictures Лон Чейнидің Квазимодо рөлінде ойнайтынын және Алан Крослендтің фильмді түсіретінін хабарлады. Алайда фильм түсірілмеді және компания із-түзсіз жоғалып кетті. Келесі нөмірде Universal Scenario бөлімі сюжетті дамыстырумен айналысып жатқаны және декорацияларға арналған алдын ала жоспарлар жасалып жатқаны айтылды. 1922 жылдың қыркүйегінде Universal Weekly басылымы Лон Чейнидің «The Miracle Man» және «The Penalty» фильмдерінің сәттілігінен кейін, осы рөлді өзінің соңғы «мүгедек рөлі» ретінде ойнағысы келетінін жариялады. Чейнидің фильм құқығына иелігі оған бұрынғы фильмдерге қарағанда осы туындыны жасау кезінде көркемдік жағынан көбірек еркіндік пен бақылау мүмкіндігін берді; осы себепті ол ресми түрде продюсер емес бола тұра, де-факто продюсерлік міндеттерді атқарды; Тальберг мұндай келісімге мүдделі болды, бұл Карл Леммльдің «көркемдік» өндіріс шығындарын қысқартуына жол бермеуге көмектесті. Ворслидің Paramount компаниясынан қарызға алынған режиссер екені келесі нөмірде расталды, бірақ бұл хабарламамен бірге Тод Браунингтің режиссер болатыны туралы жарнама да жарияланды. Ворслидің Paramount үшін тағы екі фильм түсіру жұмысын аяқтауы, олардың қатты ауырған жұлдызы Уоллес Ридті Джек Холтпен алмастыруға асығысқандықтан, «Горбун» фильмінің түсірілімі Уорслиге сәйкес бір айға ықшамдатылды. Universal сол дәуірдің талаптарына сай Нотр-Дам соборы мен оны қоршаған көшелерді қайта жасауға ниеттенді. Universal қызметкерлері «Патшалар галереясын» құруға кірісті, ондағы әр мүсін он фут биіктікте болып, түпнұсқаларға ұқсас болуы тиіс еді, барлығы 35 мүсін жасалды. Декорацияларды салуға алты ай уақыт керек болды деп есептелді. Сценарийді 1922 жылдың соңында Эдвард Т. Лоу және Перли Пур Шихан аяқтады. Қаңтар айының басында «Көңілділер соты» декорациясымен фильм түсірілімінің басталғаны туралы хабарланды. Париждегі қылмыстық әлемді бейнелеу үшін бірнеше жүздей актерлар қажет болды. Нотр-Дам декорациясы мен көшелердің орнатылуы әлі аяқталмаған еді. Ақпан айының басында түсірілім Мадам де Гонделурье сахнасына көшті. Фильмге қосымша актерлар үшін үш мың костюм қажет болды, оларды тігіп дайындауға Universal костюмдер бөліміне алты апта уақыт керек болды. Наурыз айында Film Daily басылымы Ворслинің мегафонын радио және дыбыс күшейткіш құрылғымен ауыстырғанын және көптеген қосымша актерлар тобын басқару үшін оны қолданғанын хабарлады. Radio Digest басылымында бұл радио және дыбыс күшейткіш құрылғының құны 7 000 долларға бағаланғаны айтылды, 1923 жылғы 7 000 доллар қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең. 8 маусымда Film Daily басылымы камера түсірілімдері аяқталғанын және Universal 2 қыркүйекте фильмді көрсету үшін Астор театрын жалға алуға келісімшарт жасағанын хабарлады. 1923 жылдың басында Universal есептері өндіріс құны 750 000 доллардан 1 000 000 долларға дейін болатынын болжады. Фильмнің түсіріліміне 1 250 000 доллар жұмсалды және ол 1922 жылдың 16 желтоқсанынан 1923 жылдың 8 маусымына дейін түсірілді. Бұл Лон Чейнидің ең қымбат фильмі болды. Оған аптасына 2 500 доллар жалақы төленді.

Қабылдау

Rotten Tomatoes сайтындағы сыншылардың пікірлеріне сәйкес, фильмге 23 сынға негізделген 91% оң баға берілген, ал салмақты орташа бағасы 8.08/10 құрады. Сайттың сыншыларының пікірінше, «Лон Чейнидің керемет ойынымен классикалық кітапқа жаңаша көзқарас». «Міне, мәңгілікке сақталатын картина. Чейнидің Квасимодо рөліндегі шеберлігі тамаша актерлік өнердің үлгісі. Чейни керемет жолмен бізде осы бақытсыз және дене бітімі жағынан жағымсыз адамға деген терең қайырымдылық пен құрмет сезімін оятады». Motion Picture World

«Әрине, бұл картинада жағымсыз көріністер көп, бірақ бұл ескі Париждің қараңғы жағын көрсету үшін ешқандай күш пен қаржы аяланбаған күшті туынды. Бұл тамаша экрандық актерлік өнерге, көркем безендіруге және көпшілік көрермендермен ерекше байланыс орнатуға қызығушылық танытқандарға арналған драма, олар гротесктік кейіпкер мен қатал атмосфераға көңіл бөлмейді. Чейни Квасимодоны адам баласы көре алатын ең жағымсыз бейнеге айналдыру үшін барлық жанын салады, тіпті оның кеудесі мен арқасын шашпен әсемдейді». The New York Times

«Лон Чейнидің Квасимодо рөліндегі керемет ойыны, сөзсіз, ең жарқын тұсы. Оның шынайы тірі гаргульяға айналу үшін жасаған макияжы гротесктіктің шегіне жетіп, тіпті одан да асып түседі, бірақ оның кең қозғалыстары мен құштарлықпен жасалған қимылдары тамаша ойластырылған, ал Клопеннің бүлікшілерін жеңгеннен кейінгі оның соңғы құмарлық биі – экранда сирек кездесетін құбылыс». Bioscope

«Виктор Гюгоның романымен жасалған еркіндіктерге қарамастан, бұл картина – тамаша және әсерлі көрініс, бұрын-соңды көрсетілмеген ең керемет және қызықты декорациялармен толық. (Чейнидің) ойыны оның бұрынғы барлық жұмыстарын басып өтеді. Ол керемет, кейде тіпті қорқынышты, бірақ әрқашан қызықты. Бұл картинаны міндетті түрде көруге тиімді тізіміңізге қосыңыз». Photoplay

«Лон Чейнидің Квасимодосы – қорқынышты жаратылыс, маймылға ұқсас сұмдық көрнектілік, экранда бұрын-соңды болмаған және болашақта да болмайтын керемет макияж». Exhibitors Trade Review

«Бұдыр – екі сағаттық қорқыныш. Ол кісі өлтіруге толы, қорқынышты және жеккөрінішті. Гюгоның ертегісі өлмейді, ал Лэммлдің картинасы кинотеатр тауарындай нәзік. [Фильм] – тек қайғы-қасірет, шаршататын, жеккөрінішті қайғы-қасірет, ол сізді жақсырақ сезіндірмейді. Мырза Чейнидің ойыны оны басты рөлге лайық етеді, бірақ бұл фильм кассаға зиян келтіруі мүмкін». Variety

«Есте қалатын жалғыз нәрсе – Квасимодо. Мырза Чейнидің еңбегі барлық басқасы ұмытылғанда да есте қалады. (The Hunchback) – әрбір продюсер мақтан тұтатын жетістік». Harrison's Reports

Сақтау

Фильмнің сақталған жалғыз даналары – Universal компаниясы 1920-1930 жылдары үй киносы мақсатында таратқан 16 мм "үйде көрсетуге арналған" көшірмелер. Ал түпнұсқа 35 мм нитрат негативтері немесе көшірмелері жоқ. Фильмнің көптеген бейне нұсқалары (қоғамдық домендегі шығарылымдарды қоса алғанда) 1960 және 1970 жылдары Blackhawk Films компаниясы таратып жүрген 16 мм дубликат көшірмелерінен жасалған. Фильмнің жаңадан қалпына келтірілген нұсқасының DVD-сі Image Entertainment компаниясы 2007 жылдың 9 қазанында шығарылды. Фильмнің жаңадан қалпына келтірілген нұсқасының Blu-ray шығарылымы 2014 жылдың 18 наурызында Flicker Alley компаниясы арқылы жарық көрді. 2021 жылдың 28 қыркүйегінде Kino Lorber NBCUniversal-дан жаңа қалпына келтірілген тағы бір Blu-ray шығарды. Фильмнің 100 жылдығына арналған көрсетілім 2023 жылғы Калгари халықаралық кинофестивалінде өтті, онда Чад ВанГаллен жаңадан жазған және орындаған тікелей музыкалық қосымша қолданылды.

Vox Lumiere (Ашық ақын)

Композитор Кевин Сондерс Хейс өзінің 2005 жылғы Vox Lumiere театрлық/концерттік өндірісінде, "Vox Lumiere – Notre Dame-ның Дөңгелегі" атты 1923 жылғы осы үнсіз фильмін пайдаланады.