Кіріспе

Британдық колониялық әкімші Уильям Фаркхар (26 ақпан 1774 – 11 мамыр 1839) – Шотландиялық колониялық әкімші, Шығыс Үндістан компаниясының қызметкері, 1813–1818 жылдары Малакканың алтыншы резиденты, ал 1819–1823 жылдары Сингапурдың бірінші резиденты болды.

Ерте өмір

Фаркуар 1774 жылы Абердин қаласына жақын, Абердинширдегі Ньюхоллда Роберт Фаркуар мен оның екінші әйелі Агнес Моррисонның ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Оның ағасы Артур, одан екі жас үлкен, Корольдік теңіз күштерінде контр-адмирал шеніне жетті және Наполеон соғыстары кезіндегі еңбегі үшін рыцарь атағын алды. 1791 жылғы 19 маусымда Мадрасқа келгеннен кейін Фаркуар 17 жасында Шығыс Үндістан компаниясына кадет болып қабылданды. 1791 жылғы 22 маусымда Мадрас инженерлік тобының кіші офицері болып тағайындалды. Екі жыл өткен соң, 1793 жылғы 16 тамызда ол Мадрас инженерлік тобының лейтенанты болды.

Малака қаласы

1795-1813 жылдар аралығында Фаркухар британдықтар басып алған Малакканың бас әкімшісі болды. Фаркухар 1795 жылғы 18 тамызда Малакканы голландтардан тартып алған әскери экспедицияның бас инженеры болды. Ол малай тілінде сөйлейтін және «Малакка раджасы» деп танымал болды. Ол Малаккалық француз әйелі Антуанетта "Нонио" Клементпен бірге тұрды, олардан кем дегенде алты бала дүниеге келді, олардың бірі нәресте шағында қайтыс болды. Олардың үлкен қызы Эстер Фаркухар, Сингапурдың алғашқы кезеңіндегі маңызды тұлға болған капитан Фрэнсис Джеймс Бернардқа үйленді. 1803 жылғы 1 қаңтарда ол толыққанды капитан шеніне көтерілді. Осы қызметте болған кезінде ол аймақтағы миссияларға, соның ішінде 1811 жылғы тамызда генерал-губернатор Барон Минто мен сэр Стэмфорд Раффлз басқарған Яваға британдық шабуылға көмектесті. 1812 жылғы 26 қыркүйекте ол корпустағы толық майор болды, ал 1813 жылғы желтоқсанда Малакканың резиденты және коменданты болып тағайындалды. 1818 жылғы қыркүйекте голландтар қайтып келгенге дейін ол әкімшілік және әскери мәселелерге жауапты болды. Инженер ретінде оның беделі Малакка резиденты ретіндегі ұзақ және табысты қызметімен нығайды, ол голландтардан британдықтарға өткен кезде оған тапсырылды. Британ үкіметі оған бұрынғы билеушілер қалдырған барлық құрылыстарды бұзуды тапсырды; ол қамалдарды жарылғыш заттармен жойды, бірақ басқа ғимараттардың бір бөлігін сақтап қалды, бұл оның зиялы деңгейін көрсетті. Малаккада тұрғанда Фаркухар малай тілін үйреніп, жергілікті малай әйеліне үйленді. Бенкулендегі Раффлз және Калькуттадағы Британ Ост-Индия компаниясымен байланыс соншалықты нашар болды, үш жылдан астам уақыт бойы Сингапур Фаркухардың басшылығымен дербес дамыды. 1821 жылғы 9 мамырда Фаркухар подполковник шеніне көтерілді. Сингапурдің дамуының алғашқы кезеңіндегі көптеген табыстарына қарамастан, ол Раффлстың идеяларына қайшы келетін әкімшілік шараларды қабылдады, атап айтқанда Паданг және Сингапур өзенінің жағалауында үйлер мен қоймалар салуға рұқсат берді. Оның түсіндіруі бойынша, жылдам дамып келе жатқан елде «құрылыс үшін жер жетіспейтінінен басқа шағым естілмейді». Алайда, 1822 жылғы қазан айында Раффлс оралғанда, оның идеяларына немқұрайлылық танылғанын және опиум саудасы мен құл саудасы сияқты жергілікті жамандықтарға жол берілгенін білгенде ашуға ішін тыйып тұра алмады. Ол Фаркухарды қызметтен босатып, алғашқыда ол кетпеуге тырысты, кейіннен Раффлсты тирандық мінез-құлқы үшін сотқа берді.

Фаркхарды пышақтау

1823 жылғы 11 наурызда Фаркхар бақшасына кіргенде, Сингапурдағы беделді малай қауымының мүшесі Саид Ясин оны крис пышағымен жарақаттады. Саидтың осы әрекетін аяқтауына Фаркхардың қызметшілерінің уақтылы келуі кедерес келтірді, олар оны дереу өлтірді. Жарақат өлімге әкеп соққан жоқ. Еуропалық қоныс аударушылар Саидтың Теменггонг Абдул Рахманның атынан әрекет еткен болуы керек деп ойлады, бірақ бұл рас емес еді. Саид пен Фаркхардың арасында жеке дау болған; Саид қарызын төлей алмайтыны дәлелденген соң, Фаркухар оны түрмеге жіберді. Бұл Саид үшін қорлық болды, сондықтан ол кек қайтаруға тырысты. Раффлс лауазымды тұлғаға жасалған шабуылға үлгілі жаза беру керектігін айтып, Саидтың денесін темір торға бұғаулап, екі апта бойы Танжонг Малангта көпшілікке көрсетуді ұсынды. Алайда Саидтың Танжонг Пагардағы қабірі көп ұзамай қасиетті орынға айналып, көп жылдар бойы зиярат ету орыны болып қалды, бұл көптеген еуропалықтарды Раффлс малайларды арсыздықпен ашуландырып, өміріне қауіп келтірді деп ойлауға итерді.

Оңтүстік-Шығыс Азиядан кетіп бара жатыр

Раффлздің Сингапурдағы соңғы тұруы кезінде туындаған қақтығыстар 1823 жылғы 1 мамырда Фаркхардың қызметтен босатылуына әкелді, ал оны доктор Джон Кроуфурд резидент ретінде алмастырды, тіпті Фаркхардың өзі бұл туралы хабарсыз болды. Ол содан кейін бірнеше ай Сингапурда қалды. 1823 жылғы 27 желтоқсанда басты саудагерлер мен британдық тұрғындармен өткен қоштасу кешінде лейтенант-полковник Уильям Фаркухарға қоштасу сыйлығы ретінде 3000 сика рупиясымен бағаланған табақ сыйға тартылды. Ол: «Ол өте қарапайым және шыншыл түрде (кешіккен күйеуіне) Сингапурдың жаңа бекінісін құрудың және оны коммерциялық маңызға жеткізудің толық және жалғыз еңбегін мойындайды, бұл бекініс оның бекінісі деп аталады» деді. Фаркхар мақала жариялады, онда ол «кем дегенде осы бекініс құруға үлкен үлес қостым» деп мәлімдеді және барлық жағдайды баяндағаннан кейін, «Леди Раффлс күйеуі үшін Сингапур бекінісін құрудың толық және жалғыз еңбегін әділ түрде талана ала ма, жоқ па, соны жұртшылық шешсін» деді. 1833 жылғы 17 тамызда Фаркхар бұрынғы сүйіктісі Антуанетта «Нонио» Клемент үшін жердік акті жасады, оған Кампонг Гламдағы үйі мен ондағы заттарын, сондай-ақ жарты жыл сайын алдын ала төленетін 350 сомдық жылдық төлемді мұра етіп қалдырды. 1837 жылы Фаркхар генерал-майор шеніне көтерілді. Уильям Фаркуар 1839 жылғы 11 мамырда 65 жасында Шотландияның Перт қаласындағы Early Banks үйінде қайтыс болды. Оның Перттегі Greyfriars шіркеуінің мазары бар. Оның қабірінде ірі әріптермен келесі жазу бар: «H.E.I.C. қызметі мен Мадрас инженерлік корпусының генерал-майоры Уильям Фаркуардың естелігіне арналған, ол Шығыс Үндістанда 33 жылдан астам қызмет етті. Өмірінің 20 құнды жылында ол Үндістанның азаматтық үкіметінде жоғары жауапкершілікке ие лауазымдарға тағайындалды, әскери міндеттерімен қатар Малаккада және кейін Сингапурда резидент болып қызмет етті, ол осы соңғы бекіністің негізін қалады. Ол өзінің барлық қызметтерінде өзіне ар-ұяқ әкелді және елге қызмет етті. Ол 1839 жылғы 11 мамырда Перттегі Эрли Банкте қайтыс болды, оны құрметтегендер мен онымен танысқандардың бәрі терең қайғыға батты».

Табиғи тарих суреттері

1819 және 1823 жылдар аралығында Фаркуар жергілікті флора мен фаунаны бейнелеу үшін белгісіз қытай суретшілеріне тапсырыс берді. Бұл жоба нәтижесінде Малакка мен Сингапур аймағында табылған өсімдіктер, сүтқоректілер, құстар, жорғалаушылар, балықтар және жәндіктердің 477 суреттен тұратын суреттері жасалды. Бұл суреттер аймақтың биоәртүрлілігін батыс табиғат зерттеушілеріне таныстыруда маңызды рөл атқарды және стильделген шығыс сурет өнерінің ерекшеліктерімен батыс өнерінің реализмін үйлестіруімен қызығушылық тудырады. Уильям Фаркуардың табиғат тарихы суреттерінің жинағы, оның ішіндегі 141 суреттен тұрады, 1999 жылы жарық көрді. Фаркуар жинағындағы барлық 477 туындының көшірмелері 2010 жылы Editions Didier Millet және Сингапур Ұлттық мұражайы тарапынан басылып шығарылды.

Мұра

Сингапурдың бұрынғы көшесі Фаркухар көшесі оның құрметіне аталды. Бұл көше Кампонг Глам аймағында, Бич Роуд және Норт Бридж Роуд арасында орналасқан еді. 1994 жылы көшелерді қайта жоспарлау салдарынан бұл көше алынып тасталды және қазір жоқ. Малайзияның Пенанг қаласындағы Лебух Фаркухар (Фаркухар көшесі) де оның атымен аталған деп жаңылысады. Шындығында, ол 1804-1805 жылдары Пенангтың генерал-лейтенанты болған Роберт Таунсенд Фаркухардың (туыс емес) құрметіне аталған. 1993 жылы Уильям Фаркуар 1823 жылғы 27 желтоқсанда Сингапурдан кетпес бұрын қытай қауымынан алған күміс эпергне, оның ұрпағы капитан Дэвид Джон Фаркуар Аткинстен Сингапур Ұлттық мұражайына 52 000 долларға сатылды. Оның үлкен қызы Эстер Астер Бернард арқылы Фаркуар, Фаркуар Канаданың 23-ші премьер-министрі Джастин Трюдоның бесінші буынға дейінгі атасы, ал Канаданың 15-ші премьер-министрі Пьер Эллиотт Трюдоның бұрынғы әйелі Маргарет Трюдоның төртінші буынға дейінгі атасы болып табылады.