Кіріспе

Жойылып кеткен амфибиялар тобы

Адельоспондильдер (Adelospondyli) – көміртекті кезеңнің созылыңқы, болжам бойынша су ортасында тіршілік еткен амфибиялар (sensu lato) тобы. Олардың қалың сүйекпен жабылған, берік бассүйегі және орбиталары бассүйектің алдыңғы бөлігіне орналасқан. Мүшелері болмаған десе де, кейбір тарихи дереккөздерде олардың бар екендігі айтылған. Мүшелері болмауы мүмкін болса да, адельоспондильдер сүйекті иық белдеуінің үлкен бөлігін сақтап қалған. Адельоспондильдер бұрын түрлі топтарға жатқызылған. Олар дәстүрлі түрде Lepospondyli қосымша класының мүшелері ретінде қарастырылған, олар "микрозаврлар", "нектридеандар" және аистоподтар сияқты ерекше ерте тетраподтармен байланысты. Ruta & Coates (2007) сияқты зерттеулер адельоспондильдердің басқа лепоспондильдерден мүлдем өзгеше екенін, оның орнына Colosteidae тұқымдасына жақын стегоцефалиялықтар екенін көрсетіп, балама жіктеу жүйесін ұсынды. Көптеген адельоспондильдер Адельогиринидтер (Adelogyrinidae) тұқымдасына жатады, ал 2003 жылға дейін бұл топ пен тұқымдас бір-бірімен теңескен деп есептелген. 2003 жылы Ruta және авторлар тобы Ахеронтискті (Acherontiscus) адельогиринид емес, осы топтың жалғыз өкілі ретінде жатқызды. Басқа лепоспондильдердегідей, адельоспондильдердің тістерінде "лабиринтодонттардағыдай" күрделі ішкі құрылым болмаған, сондай-ақ олардың ауыз қуысының жоғары жағында үлкен тісқабық тістері де кездеспеген. Осыған қоса, Scincosaurus және диплокаулидтер сияқты бірнеше "нектридеандар" да осы сипаттамаға ие. Адельоспондильдер бұл ерекшелікті бір қадамға асырып түседі. Оларда жақ буыны мен бассүйек арасында тек бір сүйек болады. Бұл сүйек көбінесе табулярлық және сквамозальдың бірігісі деп есептеледі ("табулярлық-сквамозаль" немесе "сквамостобалярлық").

Бас сүйектері

Аделоспондильдерді басқа лепоспондильдермен салыстырғанда омыртқалары арқылы сипаттауға болады. Олар шпул тәрізді және көп санды, Ахеронтискус шамамен 64 омыртқаға ие. Шындығында, "аделоспондил" атауы грек тілінде "жасырын омыртқа" дегенді білдіреді, бұл аделоспондильдердің сирек кездесуіне және осы ерекшелігіне сілтеме жасайды. Алайда, Уотсон Лизорофты лизорофиялық "микрозавр" емес, аделоспондил ретінде де қарастырды, ал басқа зерттеулер нейроцентрлік бірігудің тетраподтар арасында өте кең таралғанын және осылайша ерекшелендіру белгісі ретінде тиімсіз екенін көрсетті. Дегенмен, аделоспондильдерде басқа лепоспондильдерден өзгеше омыртқалардың қосымша ерекшелігі бар. Көптеген лепоспондильдерде әр омыртқаның нейрондық доғасының сол және оң жартылары бөлек болады, ал басқа тетраподтарда біріккен. Аделоспондильдер екі жартысының толыққандай біріккен бастапқы жағдайын сақтайды, бұл олардың омыртқаларын лепоспондильдер арасында ерекше етеді. Ахеронтискус кіші кластың қалыптылығынан басқа аделоспондильдерге қарағанда одан да көп ауытқып, жалғыз орталықтың орнына орталықтың екі бөлек сүйектік құрамын (аделогоринидтер мен басқа лепоспондильдердегідей) иеленді. Бұл екі құрамдас бөлік (алдыңғы интерцентр және артқы плевроцентр) шамамен бірдей мөлшерде болды, бұл емболомерлердің омыртқаларына ұқсас. Аделоспондильдер алдыңғы және артқы аяқтарының барлық белгілерін жоғалтса да, олар, болжам бойынша, аяқтары бар ата-бабаларының айқын қалдықтарын сақтады. Бұл қалдық – кеуде ортасында орналасқан тақта тәрізді интерклавикуладан, оның екі жағында бір-бірден клавикуладан және мойынның түбінде бомеранг тәрізді клеитрумдан тұратын үлкен сүйекті терілік иық белдеуі. Ал, алдыңғы аяқтарды қолдаған эндохондральды иық белдеуінің сүйектері (яғни, қабыршақ және короидтер) аяқтармен бірге жоғалды. Аделоспондильдерде гипобранхиалдар мен кератобранхиалдар сияқты жақтау сүйектерін қамтитын үлкен сүйекті гиоидтық аппарат болды. Көптеген аделоспондиль үлгілерінде ұзын, жұқа қабықшалар сақталған, олар дененің дорсальды (арқа) жағына қарағанда вентральды (іш) жағында көптеп кездесетін.