Кіріспе
Бұрандалар және басқа да бөлшектер үшін құлыптау құрылғысы, құлауды болдырмайтын құрылғы. Қауіпсіздік сымы немесе құлыптау сымы – тербеліс және басқа күштердің әсерінен бекіткіштердің түсіп қалмауын қамтамасыз ететін сенімді құлыптау құрылғысының бір түрі. Қауіпсіздік сымының болуы бекіткіштердің дұрыс тартылғанын көрсетеді. Қауіпсіздік сымдары қолданылуына қарай әртүрлі қалыңдықтарда және материалдардан жасалады. Ұшақтар мен жарыс машиналарын жасауда, мысалы, диаметрі бойынша тот баспайтын болат сым қолданылады. Әдетте, сым бекіткіш немесе бөліктегі тесіктен өткізіліп, содан кейін бұралып, екінші бекіткіш немесе бөлікке бекітіліп, қайта бұралады.
A safety wire or locking wire is a type of positive locking device that prevents fasteners from falling out due to vibration and other forces. The presence of safety wiring may also serve to indicate that the fasteners have been properly tightened. Safety wire is available in a variety of gauges and materials, depending on the application. In aircraft and racing applications, stainless steel wire is used, such as in diameter. Typically, the wire is threaded through a hole drilled into a fastener or part, then twisted and anchored to a second fastener or part, then twisted again.
Принцип
Әр түрлі қолданбалар үшін бірнеше техника бар. "Қауіпсіздікпен қамтамасыз ету" термині авиация саласында кеңінен қолданылады. Қысқаша айтқанда, қауіпсіздікпен қамтамасыз ету – дегеніміз: "Ұшақтағы кез келген гайка, болт, тірелме және т.б. әр түрлі тәсілдермен бекітіп, жұмыс істеу кезінде дірілден босалмауын қамтамасыз ету". Бұл тәсілдер айналу моментін алу немесе сақтау үшін емес, бұрандалардың, гайкалардың, болттардың, сақиналардың, май тығындарының, дренаж клапандарының, клапандардың және бөлшектердің кездейсоқ ажыратылуын болдырмайтын қауіпсіздік құралы болып табылады. Сым өздігінен кернеуді сақтайды және бір жағынан бекітілетін бұйымға, екінші жағынан – бекіту нүктесіне (ол да бұйым болуы мүмкін) бұралып, өздігінен бекітіледі. Қауіпсіздік сымы иілгіш қорытпадан жасалғандықтан, иілгеннен кейін бастапқы пішініне қайта оралмай, өз пішінін сақтайды. Осы қасиетінің арқасында ол заттың айналасында тұрақтап қалады, мысалы, бұйымның кішкентай тесігінен өткізіп, өзіне орап, содан кейін бұрағанда. Осы процесті бекіту нүктесінің айналасында қайталайды (ол да бұйым болуы мүмкін). Бұрылып бекітілгендіктен, ол оралымсыз қалады және оған маңызды күш (қарсы тұруға арналған күштен жоғары) қолданбастан кері тартылмайды. "Маузинг" (mowzeeng деп айтылады) – бұғатталған иінтірек штифтін тізбекке бекіту үшін молли немесе қауіпсіздік сымын (осы жағдайда "маузинг сымы" деп аталады) қолдану. Бұл үшін маузинг сымының бірнеше айналымын иінтірек штифтінің жіпсіз ұшындағы, осы мақсатта арналған жету тесігінен және тізбектің шеңберінен өткізеді. Кейбір тізбектер тіректің жіпті бөлігінен шыққаннан кейін, тіректің жіпті ұшы арқылы тесікпен жабдықталады. Бұл тесіктен құлыпты штифт немесе бірнеше маузинг сымының ілмектері өткізіледі, бұл тізбекті жабық күйде бекітеді. Тізбекті бекіту қажет болғанда, бірақ оны оңай алып тастау керек болса, нейлондық байқауштар да жиі қолданылады.
Қолдану
Қауіпсіздік сымы бекіту элементтерінің дұрыс қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету үшін қолданылады. Сымның ұзындығы тұрақты нүктеден бастап, алынып тасталатын бекіту құралының (мысалы, штырь, көпірлі бекіткіш, кейде ілмек немесе көпірге арналған ілмек сияқты) тесігіне жетуі керек. Сым өзіне қарай тартылып, екінші ұшымен параллель, содан кейін бұрылады. Сымның бір ұшы бекіту құралы арқылы өткізіліп, қайтадан бұрылады, мүмкін екінші бекіту құралына немесе басқа бөлікке бекітіліп, тағы да бұрылады. Артық ұзындығы тартылып, сенімділікке қол жеткізіледі. Осылайша құрылған сымның екі ұшы бір құралмен бұралып, жеткілікті бұрылыстар жасалып, құралдан босатылады. Алынып тасталатын бекіту құралы (мысалы, гайка, қанатты гайка, бұрауыш, бұранда немесе бұрандаға ұқсас штырь) орнына бекітілген кезде қолжетімді болатын тесігі арқылы сыммен бекітіледі. Аяқталғаннан кейін, сымның артық ұзындығы сым кескішпен (мысалы, бұрағыш құрал) кесіледі. Егер бекіту құралында қауіпсіздік сымы үшін тесік болмаса, оны бұрғылау қажет болуы мүмкін. MS33540 және FAA AC 43.13 1B бір дюймге 6-8 бұрылыс (шамамен 6-4 мм) талап етеді. 1B арнайы құралдармен қолмен бұрауға қатысты қосымша ақпарат бермейді. Авиациялық механиктер нұсқаулығында бұрылыстардың мөлшері әртүрлі: 8-14 бұрылыс (~3-2 мм), 6-11 бұрылыс (~4-2 мм) және 4-8 бұрылыс (~6-3 мм). Қауіпсіздік сымы нысанды бекіту арқылы, бекіту құралын алу бағытына қарама-қарсы бағытта кернеу тудыруы керек. Мысалы, АҚШ-тағы стандартты автомобиль бұрандасын бекіту үшін, орнатылғанда қауіпсіздік сымы бұрандаға сағат тілі бойынша кернеу түсіруі керек, себебі бұранда осы бағытта бекітіледі. Бекіту құралын бұрғылау кезінде, тесіктің орны бекіту құралының түріне және оны қандай сыммен байланыстыруға болатынына байланысты. Бекіту құралына тесіктер бұрғылаудың орнына қауіпсіздік сымы тіреулерін пайдалануға немесе алдын ала тесігі бар бекіту құралдарын сатып алуға болады. AC43.13 1B, 7-тарау, 124-тарау f, 7-21 бетінде: "Қауіпсіздік сымының ұштары өткір немесе сыртқа шығыңқы болмауы үшін, бөліктің астына және ішке қарай иілуі керек" делінген. Мақаладағы бірінші сурет дұрыс техникаға сәйкес келмейді және оны жақсырақ мысалмен ауыстыру керек.
Куәлік сым
Қауіпсіздік сымының қарапайым қолданылуы, көбінесе куәлік сымы деп аталады, әуе-ғарыш өнеркәсібінде нақты жабдықтың қауіпсіздігін немесе жабылуын нақты көру арқылы растау үшін жеңіл, бір жіпті мыс сымды пайдалану болып табылады. Көбінесе қолданылатындары – өрт сөндіру құралдары, қауіпсіздік құралдарының қауіпсіздігі, сондай-ақ өрт сөндіру немесе катапульдау жүйелерімен байланысты маңызды жүйелердің қосқыштарының орнында қалуын қамтамасыз ету. Куәлік сымының осы қолданылуы кең ауқымды және жабдықтардың көптеген түрлері мен жағдайларды қамтуы мүмкін. Куәлік сымы сонымен қатар маңызды қауіпсіздік жабдықтарының немесе жүйелерінің соңғы жөндеуден, қайта орнатудан немесе тексеруден кейін қолданылмағанын немесе бұзылмағанын, сондай-ақ осы жабдықтардың контейнері қасақана ашылмағанын, бұзылмағанын немесе зақымдалмағанын анықтаудың жылдам тәсілін қамтамасыз етеді, осылайша олардың қолдануға дайындығына сенімділік береді. Сол сияқты, жүйедегі маңызды қосқыштардың қақпақтары куәлік сымы арқылы кездейсоқ іске қосылудан қорғалады. Осы қолданыста қолданылатын мыс сымның қалыңдығы сымның қауіпсіздігін жабдыққа немесе адамдарға зақым келтірмей, қолмен минимал күшпен үзуге болатындай етіп таңдалады, ал үзілгеннен кейін сыртқы заттың зақымдауына (FOD) әкелмей, жабдыққа бекітіліп қалады. Әдетте, сым байланысты жабдықтағы бар тесіктер арқылы бір жіпті тізбек және бір қиылыс арқылы өткізіледі, бұл жабдықтың қалыпты жұмысына кедергі келтірмей, жабылуын қамтамасыз етеді. Қиылыс сымның үзілген кезде жабдықтан толық түсіп қалмауы үшін қажетті үйкеліс күшін қамтамасыз етеді. Сымның бос ұштарын шұңқыр тәрізді бұрап немесе қорғасын пломбасымен бекітіп, екі ұшты да жабылуға мүмкіндігінше жақын қылып бекітуге болады. Әр жағдайда сымның бос ұштарын кездейсоқ соққыдан сақтап, мұқият жасыру керек.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Көптеген жүйелер дәстүрлі қауіпсіздік сымдарын орнатуға қарағанда тиімдірек деп мәлімдейді, бірақ қауіпсіздік сымын бұрау арқылы орнатудың бір артықшылығы – бұл бекіткіштердің дұрыс бекітілгенін анық көруге және тексеруге болатын белгі қалдырады. Сонымен қатар, қауіпсіздік сымын бұрау – стандартты, патенттелмеген техника болып табылады, ал құралдар мен материалдарды оңай табуға, арзан бағамен сатып алуға болады және олар дұрыс жұмыс істейтін болса, басқа брендтермен араластыруға да болады (әрине, барлық компоненттер дұрыс қолданылса және толықтырғыш компоненттер мен құралдардың қажетті түрлерімен, брендке қарамастан). Дәстүрлі қауіпсіздік сымының басты кемшілігі – бекіткіштерді бекіту кезінде оны дұрыс орнатуға кеткен уақыт, бірақ тәжірибелі техниктер оны жылдам орындай алады. Сонымен қатар, сымның ұштарын кескенде немесе күтім жұмыстары кезінде алынып тасталған бекіткіштерді кескенде қалдықтар пайда болады, бұл жұмсақ материалдарды зақымдауы немесе теріге жарақат келтіруі мүмкін өткір металл сынықтарына әкеледі. Дегенмен, қалдықтардың мөлшері салыстырмалы түрде аз, ол улы емес, және техниктер қалдықтарды дұрыс тастаса, қауіпті толығымен болдырмауға болады. Ұштарын кескенде, олар ұшып кетіп, оларды табуды қиындатады және техник немесе көмекшісі сияқты жақын тұрған адамдарға жарақат келтіруі мүмкін; алайда, мұны ерекше сақтықпен немесе кесілген ұштарды ұстауға арналған арнайы кіріктірілген қауіпсіздік сым қысқышын қолдану арқылы оңай болдырмауға болады. Тағы бір кемшілік – дәстүрлі қауіпсіздік сымын қолдану үшін қажетті қол дағдысын оңай үйренуге болады, бірақ қауіпсіздік сымының ұстап тұру күшін арттыруға қажетті техникалар (мысалы, ұстап тұру күшін қай бағытта қолдану керек, бұрау бағыты, бірнеше бекіткіштерді бекіту үшін дұрыс бұрыштар, дюймге бұрылыстардың саны немесе миллиметрмен өлшенген қадамы, қандай сымды пайдалану керек және т.б.) ресми оқытылмаған техниктер (мысалы, хоббишілер) өз жобаларында қауіпсіздік сымын қолданғанда көбінесе назардан тыс қалады. Сым гайкалардың түсіп қалмауына кепілдік береді, бірақ тербеліске ұшыраған төмен тартылған болттарда болатын шаршауға қарсы тұра алмайды.
Баламалар
Сонымен қатар, қауіпсіздік сымына тікелей тәуелді емес, бұрандаларды бекітудің басқа да жүйелері бар, мысалы, құлыптағыш шайбалар, құлыптағыш гайкалар, контргайкалар, бұранданы бекітуге арналған сұйықтық, тік тісті гайкалар және коттер штифттері. Бұлардың барлығы қауіпсіздік сымы сияқты бір мақсатты қамтамасыз етеді – гайкалардың бұралып шешілуіне (түсіп қалуына) жол бермеу. Nyloc және HARDLOCK сияқты құлыптағыш гайкалар бұранданың кернеуін сақтау мақсатын да көздейді. Бұранданың кернеуін жоғалту бірлестікте шаршауға алып келуі мүмкін.