Кіріспе

Екатерина Васильевна Буданова, лақап аты Катя (Катя) (1916 жылғы 6 желтоқсан – 1943 жылғы 19 шілде) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Әуе күштерінің истребитель ұшқышы. Бес немесе одан көп әуе жеңісіне ие болғаны айтылады, Лидия Литвякпен бірге ол әлемдегі екі ең танымал әйел-истребитель ұшқышының бірі саналады. Ол JG 52 эскадрильясының Георг Швиентек немесе JG 3 эскадрильясының Эмиль Бич атқан болуы мүмкін.

Ерте өмір

Буданова шаруа отбасында Смоленск губерниясы Конопланка ауылында дүниеге келді. Бастауыш мектепті үздік бағамен бітірген соң, әкесінің қазасынан кейін оқуын тастап, бала күтуші болып жұмыс істеді. Он үш жасында анасы оны Мәскеуге апасына жіберді, онда ол ұшақ зауытында ағаш кесуші болып жұмыс істеді. Сол жерде ол авиацияға қызығушылық танытып, аэроклубтың парашютшілер бөліміне қосылды, 1934 жылы ұшу лицензиясын алды және 1937 жылы ұшқыш-нұсқаушы болып бітірді. Кейін ол Буданованың "ұзын бойлы, шашы қысқа, ұшқыш костюмімен көзге түспейтін" болғанын еске алды. Ол Буданованы "көңілді, жандаралы мінезді" десе, Литвяк "ойлы және тыныш" болған. Екеуі де керемет ұшқыштар екенін айтты. Бастапқыда екі әйел бірге ұшқан, бірақ кейін басқа ұшқыштардың қанатқасы ретінде көбінесе жеке-жеке ұшқан. Сталинград маңында әйелдер экипажының 586-шы полкке қайтаруы туралы бұйрық келіп түсті. Паспортникова кейін "Буданова мен Литвяк 9-шы гвардиялық истребитель полкінің командирі, подполковник Шестаковтан полкте қалуға рұқсат сұрады" деп еске алды. Оларға үш айдан астам уақыт бойы 9-шы гвардиялық истребитель авиация полкінде қалуға рұқсат берілді. 10 желтоқсанда Буданова екі "Мессершмитт" Bf 110 ұшағын атып түсірді. Келесі айларда оған тағы бірнеше ұшақ есептелді. 1943 жылдың қаңтарында 9-шы гвардиялық истребитель авиация полкі АҚШ-та жасалған P-39 "Airacobra" ұшақтарымен қайта жарақтандырылды, ал Буданова мен Литвяк Николай Барановтың 296-шы истребитель авиация полкіне (кейін 73-ші гвардиялық истребитель авиация полкіне) ауысты және "Як" ұшақтарымен әрі қарай ұшуды жалғастырды. Буданова мен Литвяк 73-ші истребитель авиация полкінде жауынгерлік есебінің көп бөлігін жасады. Буданова Барановпен бірге ұшуға таңдалды, ал эскадрилья командирі Алексей Соломатин Литвякты қанатқас ретінде алды. Будановаға жақын арада "жеке ізденуге" рұқсат берілді, бұл агрессивті және табысты ұшқыштарға берілген құрметті есептейді. 1943 жылдың 10 ақпанында Дондағы Ростов маңында ол аға лейтенант Николай Демкин және лейтенант Борис Горхивермен бірге "Фокке-Вульф" Fw 190 ұшағын атып түсірді. 23 ақпанда ол "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталды. 1943 жылдың 9 наурызында сағат 17.30-дан 18.30-ға дейін ол лейтенант Олег Филипченкомен бірге Bf 109 ұшағын атып түсірді. 1943 жылдың 20 сәуірінде жастарға арналған "Огонек" саяси-әдеби журналында Буданова мен Литвяк туралы мұқабалық фотосурет жарияланды. Мақалада олардың жеке емес, бірлескен жетістіктері баяндалды. Журнал екі ұшқышқа осы күнге дейін жасалған ұрыс миссиялары мен атып түсірілген ұшақтардың жалпы санын келтірді. 30 мамырда Сошниковтың басшылығымен Буданова тағы бір Bf 109 ұшағын жоюға қатысты.

Соңғы тапсырма

1943 жылы 19 шілдеде ол өзінің соңғы ұшу миссиясын Новокрасновка маңында орындады. Сол күні таңертең ол эскорттап ұшуға шықты. Луганск облысындағы Антрацит маңында Bf 109 ұшақтарымен қақтығысты. Инна Паспортникова кейіннен былай деп еске алды: "Ол бомбалаушылар тобына шабуыл жасап жатқан үш Мессершмитті байқады. Катя шабуылдап, жауды кері қайтарды. Ауада қаһарлы шайқас өрбіді. Катя көзге түскен жау ұшағын нысанаға алып, оқпен тесіп түсірді. Бұл оның жеке құлатқан бесінші ұшағы болды. Катяның истребителі жылдам көтеріліп, екінші жау ұшағына шабуыл жасады. Оны оқпен "тігіп" салды, ал екінші Мессер қара түтін шығарып, батысқа қашып кетті. Бірақ Катяның қызыл жұлдызы бар истребителі зардап шекті, қанаттарынан от тұтанды". Буданова өртті сөндіріп, ешкімге тиесілі емес жерге мәжбүрлі қонды. Жергілікті шаруалар оны ұшақтан шығаруға келгенде, ол қаза тапқан еді. Оны Новокрасновка ауылының шетінде жерледі. Оны атып түсірген ұшқыш – Георг Швиентек (JG 52) немесе Эмиль Бич (8./JG 3) болуы мүмкін, олар 1943 жылдың 19 шілдесінде Новокрасновка ауданында Як-1 ұшағын құлатқан екі ұшқыш еді.

Жеңіс саны туралы даулар

Буданованың әуедегі жеңістерінің саны туралы бірнеше әртүрлі нұсқалар жарияланды, оның жалпы саны туралы кең пікір қалыптаспаған. Көбінесе 11 ұшақты жоқ қылғаны (6 жеке және 5 ортақ) айтылады. Кейбір тарихшылар тіпті оның 11 жеке әуе жеңісіне қол жеткізгенін мәлімдейді. Паспортникова Буданованың қаза болған кезде бес жеке ұшақты жоқ қылғанын айтқан. Көптеген ресейлік авиация тарихшылары Буданованың «ұшқыш-ұстаз» мәртебесін даулайды; Андрей Симонов пен Светлана Чудинова оған тек үш жеке әуе жеңісін, ал Михаил Быков үш жеке және бір ортақ әуе жеңісін жатқызады. Кеңес журналы «Смена» 1943 жылғы сәуір нөмірінде оның үш жеке және үш ортақ жеңісі туралы айтқан сөзін жариялаған.

Танымал мәдениетте

Pocket Jacks Comics White Lily сериясы, Буданованы Лидия Литвякпен болған қарым-қатынасын жақыннан көрсететін оқиғаның басты кейіпкері ретінде көркемдеп бейнелейді.