Кіріспе

Уильям Гилпин (4 қазан 1813 – 20 қаңтар 1894) – 19 ғасырдағы американдық саяхатшы, саясаткер, жер спекулянты және Америка батысы туралы болашақты болжаған жазушы. Ол бірнеше соғыста АҚШ армиясында әскери шенеунік болып қызмет етті, Джон С. Фремонттың батысқа жасаған екінші экспедициясына қатысты және Орегон территориясының үкіметін құруға зор үлес қосты. Саясаткер және жазушы ретінде ол «Манифест тағдыры»на берілген адам болды және батысқа жаңа қоныс салуды ынталандырып, өркениеттердің кезекпен алмасуының қазіргі заманғы теориясының негізін қалауға көмектесті. Гилпин Колорадо территориясының тұңғыш губернаторы болды. Оның басшылығының көп бөлігі Америка Азамат соғысының басында жаңа территорияны қорғауға жұмсалды және бір жыл өткен соң, даулы қаржылық мәмілелер салдарынан құлап кетті. Саяси мансабынан кейін ол Нью-Мексикода жер спекуляциясы арқылы үлкен байлыққа ие болды, бірақ оның іс-қимылдары күмәнді және мүмкін заңсыз болды.

Ерте өмір

Уильям Гилпин 1813 жылғы 4 қазанда Джошуа Гилпин мен Мэри (Дилворт) Гилпиннің ұлы болып дүниеге келді. Олар Пенсильвания штатының Брэндивайн қаласында тұратын квакер отбасы еді. Англияда бастауыш білім алғаннан кейін, ол Пенсильвания университетіне түсіп, 1833 жылы оны бітірді. 1834-1835 жылдары Вест-Пойнтта оқыды, бірақ бітірген жоқ. 1836 жылғы маусымда 2-драгун полкіне екінші лейтенант болып кірді және Семинол соғыстарында қызмет етті. Ол сондай-ақ Миссуриде рекрутер болып жұмыс істеді. Миссуриде болғанда, ол шекарадағы мүмкіндіктерге және елдің батысқа қарай кеңею идеясына қызығушылық танытты. 1838 жылғы сәуірде отставкаға шыққаннан кейін Сент-Луиске көшіп, газет редакторы болды және заң кеңесін ашты. Сент-Луисте үш жыл тұрғаннан кейін ол штаттың батысына, Индипенденске көшіп барды, онда Орегон жолымен аттанатын көшпенділермен байланыс жасады.

Тынық мұхиттың солтүстік-батысы

1843 жылы ол Санта-Фе жолында Джон К. Фремонтпен кездесіп, континенттік бөліністен өту жолын табу үшін Фремонтпен бірге батысқа қарай экспедицияға қатысты. Қазіргі Колорадо аймағынан өтіп бара жатып, ол аймақта алтынның іздерін тапты, бірақ бұл ақпарат кем дегенде он жыл бойы қолданылмады. Топ Орегон аймағындағы Уолла-Уоллаға жеткенде, Гилпин өздігінен батысқа қарай жол тартты, ал Фремонт Калифорнияға бет бұрды. Ол кезде Орегон аймағы АҚШ пен Ұлыбританияның ортақ басқаруында болды, бірақ іс жүзінде оны Форт-Ванкувердегі Гадсон Бэй компаниясы бақылап отырды. Гилпин Уилламет аңғарындағы АҚШ қоныс жайлағандарының қатарына қосылып, уақытша үкімет құруға белсенді қатысты. Шампогте өткен маңызды конгресте ол АҚШ Конгресінен уақытша үкіметке қолдау көрсетуді сұраған петицияның жобасын жасауға көмектесті. Гилпиннің өзі Вилламет петициясын шығысқа жеткізуге жауапты болды. Миссури арқылы қайтып келе жатып, ол Тынық мұхитының солтүстік-батысын жариялап, "Орегон қызуын" қоздырды. Ол 1845 жылы петицияны Конгреске тапсырды, содан кейін Тынық мұхитының солтүстік-батысының сауда және қоныстану әлеуетін көрсету үшін саяхаты туралы естеліктер жазды.

Орталық алтын аймағы

1846 жылы Мексика-Америка соғысы кезінде ол 1-ші Миссури атты жаяу әскер полкінің майоры болып тағайындалды және Жаңа Мексиканы басып алу үшін сәтті, қан төгілмейтін науқанда Чиуауа қаласына аттанды. Ол науқанда өзгеше көзге түсіп қызмет еткені айтылды және кейіннен Санта-Фе жолын жергілікті халықтың шабуылдарынан қорғау үшін атты жаяу әскер батальонына басшылық етті. Гилпин сондай-ақ қазіргі Канзас штатының Додж-Сити қаласының батысында орналасқан, тағдыры зор Fort Mann бекінісімен де айналысты. Гилпин бекініс басшылығына тағайындаған адам тәртіпсіздік туғызды және Гилпин сол жерде туындаған кейбір мәселелерді түзетуге тырысты. 1848 жылы соғыс аяқталғаннан кейін ол Миссуриге оралып, заңгерлік тәжірибесін жалғастырды. Миссуриде саяси мансапқа талпынуы да сәтсіз аяқталды. 1859 жылы Гилпиннің Колорадодағы алтын туралы ерте сезімі дұрыс болып шықты, және аймақ кенеттен мыңдаған құлшынып, үміт артатын іздеушілердің назарына түсті, осылайша Колорадо алтын асыруы басталды. Сол жылы Гилпин «Орталық алтын аймағы» деп аталатын аймақтың болашақ тарихы туралы кітап жариялады, онда ол «Америка халқының тағдыры – континентті бағындыру» деп жазды. Кітапта ол Миссисипи өзені аңғарының батыс өркениетінің орталығы болатынын, Денвердің жаңа қонысы оның астанасы болатынын, оның 40-шы солтүстік параллельге жақын орналасқандығын болжады. Кітапта Гилпин сол ендікте орналасқан әлемнің барлық ірі қалалары теміржол желілерімен байланысады деп есептеді және Солтүстік Америка мен Азияны байланыстыратын Беринг бұғазы арқылы теміржол құрылысын ұсынды. Гилпин саяси мансабында Американың батысы ғана емес, сонымен қатар орасан зор халыққа ие болатынына берік сенді. Ол «жаңбыр егістіктің ізінен келеді» деген қазірде жоққа шығарылған климатологиялық теорияның жақтаушысы болды. Бұл теория бойынша, батыстың шөлейтті жерлеріне қоныс аудару аймақта жауын-шашын мөлшерін арттырып, оны Шығыс АҚШ-тағыдай құнарлы және жасыл етеді деп есептелді.

Колорадоның губернаторы

1860-шы жылдардың басында Канзастағы дағдарыс Гилпинді Республикалық партияға қосылуға мәжбүр етті, бұл оны Миссуридің көптеген азаматтарымен қарым-қатынасын шиеленістірді. Оның АҚШ президенті Авраам Линкольннің жаңа басшылығымен саяси байланысы 1861 жылы Линкольн оны жаңа құрылған Колорадо аумағының губернаторы етіп тағайындағанда мойындалды. Оның жергілікті үміткер Уильям Ларимерден басымдық алып шығуы көпке таң қалдырды, себебі Гилпин Миссури губернаторының қолдауына ие болған, ал Линкольн Миссуриді Одақта ұстап тұруға мүмікін болған құлдар бар штат ретінде қарастырды. АҚШ үкіметінің 1861 жылғы ресми тізілімінде Гилпин Колорадоның губернаторы (жылдық жалақысы 1500 доллар) және Колорадодағы үндістер ісі жөніндегі басқарманың губернаторы және экс-официальды басшысы (жылдық жалақысы 2500 доллар) ретінде тіркелген.

Америка Азаматтық соғысы

Губернатор Гилпин Миссуриден шығып, 1861 жылғы 29 мамырда Денвер қаласына қуанған халықтың қарсы алуымен келді. Оған жылы күтім көрсетілгеніне қарамастан, оның басшылығы бастапқыда қиындықтарға толы болды. Аймақ Азамат соғысының басында құрылды және күрделі қауіп-қатерлерге тап болды, оның ішінде аймақтағы Конфедерацияға жақын тұрғандар, Конфедерацияның сырттан шабуылдауы мүмкіндігі және Арапахо мен Шайен тайпаларымен (әсіресе олармен) қарым-қатынастың шиеленісуі. АҚШ әскерлерінің аймақтан басқа міндеттерді орындау үшін кеткені осы шиеленіске себеп болды. Аймаққа төнген қауіп Гилпинді федералды үкіметтен рұқсат алмай дереу әрекет етуге итермеледі. Ол әскери штабты тағайындады және әскери мақсаттарға қаражаты болмаса да, әскери полк үшін еріктілерді іздеуді бастады. Ол қаражаты болмағандықтан, федералды үкімет оларды кейінрек растайды деген үмітпен 375 000 долларлық вексельдерді федералды қазынаға жіберді. Кейін ол Колорадоға кетпес бұрын Линкольннен осы вексельдерді шығаруға ауызша рұқсат алғанын мәлімдеді. Бастапқыда аймақтың көптеген саудагерлері мен азаматтары Гилпиннің қаражат жинау кампаниясын қолдауға дайын болды, бірақ Вашингтондағы қауесеттер федералды үкімет вексельдерді растамайтынын мәлімдегеннен кейін аймақта күмән туа бастады. 1861 жылдың жазында аймақтың көптеген азаматтары наразылық білдірді және Гилпиннің қызметтен алынуын талап ететін петициялар таратылды. Оған қарсы қозғалысты Рокки Маунтин Ньюс газетінің ықпалды редакторы Уильям Н. Байерс тудырды, өйткені оның газеті аумақтық баспа келісімшартын беруде бәсекелесінің пайдасына ескерілмеген. Өз штатында шабуылға ұшыраған Гилпин вексельдерді растау үшін өтініш жасау үшін Вашингтонға барды. Дау-дамажылға қарамастан, вексельдерден жиналған қаражат "Гилпиннің сүйкімді қозылары" деп әзілмен аталатын 1-ші Колорадо еріктілерін құруға мүмкіндік берді. Полк 1861 жылдың жазы мен күзінде Денвердің жанындағы Велд лагерінде жаттықты. Полктің құрамын жинау және жаттығу 1862 жылдың көктемінде Конфедерация әскерлері Нью-Мексико аумағы арқылы солтүстікке қарай шабуыл жасағанда өте пайдалы болды. Бүгінде Нью-Мексико кампаниясы деп аталатын бұл шабуылдың мақсаты минералға бай Колорадо аумағын және соңында Калифорнияны басып алу еді. 1-ші Колорадо еріктілері Конфедерация әскерлерін кері қайтаруда маңызды рөл атқарды, Глориетта асуы шайқасында техастықтарды жеңіп, ол "Батыстың Геттисбургі" деп танылды. Полктің үлкен жетістіктеріне қарамастан, аймақ Гилпиннің вексельдерінен туындаған қаржылық қиындықтарға тап болды, олар айналымдағы валютаның көп бөлігін олардың жарамдылығы туралы шешім қабылданбағаннан кейін тоқтап қалды. Ақырында, федералды қазына вексельдерді олардың иелері ұсынған егжей-тегжейлі мәлімдемелерді қарағаннан кейін төледі. Бірақ Гилпин үшін бұл кеш болды, 1862 жылғы 21 мамырда Линкольн оны аймақтың губернаторы лауазымынан алып тастап, оның орнына Джон Эвансты тағайындады.

Сангре-де-Кристо жер гранты

1863 жылы Гилпин және шетелдік инвесторлар тобы Чарльз Х. Бобиеннің жер иелігін (Сангре-де-Кристо тауларының батыс беткейінде орналасқан Сангре-де-Кристо жер иелігі деп жиі аталады) Оңтүстік Колорадода бір акрына 4 центтен (41 000 доллар) сатып алды. Гилпин мен оның инвесторлары осы жерде тұратын адамдарды шығарып жіберуге тырысты. Осы жерге қатысты сот даулары бүгінге дейін жалғасуда. Ол сонымен қатар Луис Мария Бака иелігінің №4-інің алғашқы иелерінің бірі болды. 1894 жылы Денверде, Колорадода ат пен каретаның астында қалғаннан кейін қайтыс болды және Колорадо штатының Джефферсон округіндегі Маунт-Оливет зиратында (Wheat Ridge) жерленді.

Жеке өмір

Гилпин Сент-Луис қаласынан келген жесір Джулия Пратт Дикерсонға үйленді. Бірге олар Миссури штатынан келген Джулия Грилиді ұзақ жылдар бойы жұмысқа алды, кейіннен ол әлемдегі санаулы құрметке ие болған афроамерикалық католиктердің бірі атанды.