Кіріспе

Лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер және квир (ЛГБТҚ) адамдары әлемнің кейбір елдерінің қарулы күштерінде қызмет ете алады: өнеркәсіптік дамыған Батыс елдерінің көпшілігі, соның ішінде Аргентина және Чили сияқты Оңтүстік Америка елдері, Оңтүстік Африка және Израиль. Интерсексуалдарға қатысты құқықтар көбінесе нақты емес. Бұл гомосексуализмді қабылдаудың жаһандық көрсеткіштерімен сәйкес келеді, ол ЛГБТҚ қауымдастықтарын қабылдау негізінен бай және зайырлы елдерде кеңіректеуін көрсетеді. Дегенмен, гей және лесбиянка әскерлерге қатысты қабылдаушы саясат, сол елдегі ЛГБТҚ азаматтарының кемсітушілікке ұшырамайтынына кепілдік бермейді. Тіпті ЛГБТҚ адамдары әскери қызметте еркін қызмет ететін елдерде де белсенділер жақсартуға орын бар екенін айтады. Мысалы, ЛГБТҚ-ға оңтайлы әлеуметтік саясатты жүзеге асыруда қиындықтарға тап болатын Израиль, ашық гей әскерлерді кеңінен қабылдағаны үшін танымал әскери күштерге ие. Тарих ашық гей әскери қызметшілерді қабылдаған және олардан бас тартқан қоғамдарды көрсеткен. Бірақ соңғы кезде, АҚШ-та 2010 жылы өткен «Сұрама, айтпа» заңнамасы бойынша өткен тыңдаулар осы мәселені халықаралық назарға ілестірді. Олар ЛГБТҚ-мен танысқан әскерлерге қатысты жүйелі кемсітушілік, зорлық-зомбылық және қиындықтарды, сондай-ақ олардың қызметіне тыйым салуға қатысты пікірлерді де аңғартты.

Тарих

Ежелгі Грецияда Фива қаласының қасиетті жасағы б.з.д. 378 жылдан бастап құрылған әскери бөлім болатын. Ол бір жынысты сүйіскен ер адамдардан құралған және шайқастағы тиімділігімен танымал болған. Жапониядағы самурайлар арасында да бір жынысты махаббат кездескен, ол көбінесе ересектер мен жас шәкірттер арасында болған. Дегенмен, кейбір елдерде гомосексуализм азаматтық және әскери заңдар бойынша қылмыстық құқық бұзушылық деп есептелген. XIV ғасырда Тамплиерлер орденінің мүшелерінің және Наполеон соғыстары кезінде британдық теңізшілердің гомосексуализм үшін сотталып, жазаланғаны туралы әртүрлі мәліметтер бар. Гейлерге әскери қызметке ресми тыйым салу алғаш рет 20 ғасырдың басында енгізілді. АҚШ 1916 жылғы Әскери ережелерді қайта қарау кезінде тыйым салды, ал Ұлыбритания 1955 жылы Армия және Әуе күштері заңдарында алғаш рет гомосексуализмге тыйым салды. Бірақ кейбір елдер, соның ішінде Швеция ең танымал мысал, гомосексуализмге тыйым салған жоқ, бірақ гомосексуалдарды әскери қызметтен босату туралы ұсынымдар берді. АҚШ әскерінде гомосексуализмді реттеу үшін, жалдау кезінде физикалық тексерулер мен сұхбаттар арқылы әйелдік белгілері бар ер адамдарды анықтауға тырысты. Мұндай тексерулерге кең жамбас және болашақ сарбаздарда құсу рефлексінің болмауы кірді. Осы екі физикалық ерекшелік те адамды қызметке жарамсыз деп тануға себеп болуы мүмкін. Гомосексуалистік мінез-құлықпен айыпталған көптеген сарбаздар "сексуалдық психопаттар" деп танылып босатылды, бірақ соғыс кезінде босатулардың саны азайды. Гейлер мен лесбиянкаларды әскери қызметтен шығарудың себептері көбінесе мәдени нормалар мен құндылықтарға байланысты және уақыт өте келе өзгерді. Бастапқыда гейлердің тиімді қызмет ете алмайды деп есептелді. ХХ ғасырдың соңындағы ең көп таралған аргумент әскери тиімділікке көбірек назар аударды. Ал соңғы уақыттардағы негіздемелерге гетеросексуалдар мен гомосексуалдар арасындағы қақтығыстар және "гетеросексуалдық наразылық пен жаулық" жатады. Көптеген елдер осы саясатты қайта қарастырып, гейлер мен лесбиянкаларға әскерде ашық қызмет етуге рұқсат берді (мысалы, Израиль 1993 жылы және Ұлыбритания 2000 жылы). Қазіргі уақытта 30-дан астам ел, соның ішінде НАТО-ның көптеген мүшелері, гейлер мен лесбиянкаларға әскери қызметте болуға рұқсат береді, ал тағы 10-ға жуық ел олардың қызмет етуіне ресми түрде тыйым салмайды. АҚШ 2010 жылы "Сұрамай, айтпа" саясатын жойғанда, гейлерге, лесбиянкаларға және бисексуалдарға әскерде ашық қызмет етуге рұқсат беру туралы тыйымды жойған соңғы дамыған елдердің бірі болды.

Әскери қызметтегі ЛГБТ-тер

АҚШ-та, ашық ЛГБҚ әскери қызметке рұқсат беру және бір жынысты әскери жұптарға белгілі бір жеңілдіктер беру саясаты өзгергеніне қарамастан, гомофобия мен кемсітушілік мәдениеті әлі де сақталып тұр. Бірнеше ғалымдар жұмыс орнындағы жыныстық бағдарыңды жасырудың әскери емес салалардағы қызметкерлерге тигізетін әсері туралы жазған. Әскери психология саласындағы мамандар бұл зерттеулерді ЛГБҚ әскери қызметшілерінің тәжірибесімен байланыстырып, олардың ашық ЛГБҚ сарбаздар мен өздерінің бағдарын жасыратындардың өміріне түсінік беретінін айтады. Жыныстық бағдарды жасыру және осыған байланысты қудалау ЛГБТ тұлғалары үшін стресс факторы болып табылады, бұл олардың жағымсыз тәжірибелерге және жұмыстағы нашар нәтижелерге әкелуі мүмкін. Атап айтқанда, ашық емес ЛГБТ адамдар әлеуметтік оқшалануға ұшырайды. Мұндай жұмысқа байланысты стресс әскери қызметкерлердің жұмыстық өнімділігіне де әсер етуі мүмкін, себебі барлық қызметшілердің денсаулығы мен әл-ауқатын сақтау үшін байланыс пен қолдау маңызды. АҚШ-та ЛГБҚ сарбаздары өздерінің жыныстық бағдарын ашуға міндетті емес, яғни кейбір ЛГБҚ қызметшілер оны жасыруды жалғастыруы мүмкін. Зерттеулер мұның жеке тұлғаға зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. 2013 жылы Монтана университетінде жүргізілген зерттеуде ашық емес ЛГБҚ АҚШ ардагерлері гетеросексуал әріптестерімен салыстырғанда депрессия, посттравматикалық стресс синдромы және алкоголь немесе басқа да есірткілерге тәуелділіктің жоғары деңгейін көрсеткен. Бұл ардагерлер өздерінің жыныстық бағдарын жасырып қызмет етуде қиындықтарға тап болғанын айтты; зерттеуге қатысушылардың 69,3%-ы жыныстық бағдарын жасыру салдарынан қорқу немесе алаңдау сезінгенін, ал 60,5%-ы осы тәжірибелердің гетеросексуал әріптестерге қарағанда олар үшін қиын болғанын мәлімдеді. Бұл зерттеу сондай-ақ ЛГБТ американдық ардагерлердің 14,7%-ы өз-өзіне қол салуға тырысқанын көрсетті. Бұл көрсеткіш бүкіл американдық ардагерлер қауымдастығының зерттеуіне қарағанда әлдеқайда жоғары, онда американдық ардагерлердің 0,0003%-ы өз-өзіне қол салуға тырысады. Дәлелдерге сүйенсек, АҚШ-тағы ЛГБҚ қызметшілері үшін қызмет жағдайы мен күнделікті өмір "Сұрап-айтпа" заңын жойғаннан кейін күрт жақсарған. Өздерін ашық көрсетуді таңдаған сарбаздар бостандық сезімін сезінеді және енді өздерінің бағдарын жасырмауға тура келмейтінінің арқасында жұмыстарына толыққанды назар аудара алады. АҚШ-та ЛГБҚ сарбаздарды қолдау топтары да көбейіп келеді.

Азық-түлік

АҚШ армиясында алты штат (Техас, Джорджия, Луизиана, Миссисипи, Оклахома және Батыс Вирджиния) қорғаныс министрі Чак Хейгелдің Ұлттық гвардия мүшелерінің гомосексуалды жұбайларына гетеросексуалды жұбайлармен теңдей некелік жәрдемақы беру туралы бұйрығына бағынудан бастапқыда бас тартты, бұл жұптарды ең жақын федералдық мекемеге сағаттап саяхаттауға мәжбүр етті. Сонымен қатар, базаларда ұсынылатын кейбір жәрдемақылар, мысалы, шетелдегі әскери қызметшілердің туыстарына қолдау көрсету, бұғатталуы мүмкін еді. Бұл 2015 жылғы 26 маусымда АҚШ Бас прокуроры Лоретта Линчтің Жоғарғы Соттағы шешімімен өзгерді, ол АҚШ-тың барлық 50 штатында гомосексуалды жұбайларға федералдық неке жәрдемақылары берілетінін мәлімдеді. 2013 жылы заңдық өзгерістер "Айтпа, сұрама" заңын күштен шығарғанға дейінгі тәжірибеге оралуға бағытталды, ал Ұлттық қорғаныс заңында кейбір ЛГБТ әскерлерін кемсітуге рұқсат беретін ережелер бар деп мәлімдеді. 2016 жылдың 30 маусымынан 2019 жылдың 11 сәуіріне дейін АҚШ әскеріндегі трансгендерлік қызметкерлерге ауысу процесін аяқтағаннан кейін өздері таңдаған жыныста қызмет етуге рұқсат берілді. 2018 жылдың 1 қаңтарынан 2019 жылдың 11 сәуіріне дейін трансгендерлік адамдар 18 ай бойы өздері таңдаған немесе биологиялық жыныста тұрақты болған жағдайда АҚШ әскеріне қабылдануға құқылы болды. 2017 жылдың 26 шілдесінде президент Дональд Трамп өзінің Twitter парақшасында трансгендерлік адамдарға "АҚШ әскерінде қандай да бір қызмет атқаруға" рұқсат берілмейтінін жариялады, бұл тиісінше тыйымды қайта орнатуға әкелді. Бұдан өзге, АҚШ армиясының барлық бөлімдерінде трансгендерлер әлі де кемсітуге ұшырауда: медициналық ережелер оларды психикалық тұрақсыз деп белгілейді, сондықтан олар ашық қызмет етуге тыйым салынған. Керісінше, 2010 жылдан бастап Австралияда, Канадада, Германияда, Израильде, Италияда, Нидерландыда және Ұлыбританияда азаматтық серіктестіктер заңдастырылғаннан кейін әскери отбасылық жәрдемақылар жаңа заңдарға сәйкес келді, дискриминациясыз. Дискриминациядан қорқып, әскери қызметкерлер өздерінің сексуалдық бағдары туралы ашық айтудан жаңылды. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Бельгияда гомосексуалды қызметкерлер "сексуалдылығын тым ашық көрсеткені үшін" бөлімшеден ауыстырылған. 2004 жылдан бастап Бельгия армиясы гомосексуалды және лесбиянкаларға жоғары деңгейдегі қауіпсіздік рұқсаттарын беруден бас тарту құқығын сақтап келді, олардың шантажға ұшырауы мүмкін деген опасы болды. 1993 жылғы зерттеу Канада, Франция, Германия, Израиль, Нидерланды және Норвегияда ашық гомосексуалды қызметкерлердің саны аз екенін көрсетті, бұл гомосексуалдардың аз бөлігін құрайды. Ашық қызмет ету олардың қызметін жағымсыз ететін немесе мансабына кедергі келтіруі мүмкін, тіпті ешқандай нақты шектеулер болмаса да. Сондықтан гомосексуализмін мойындаған әскери қызметкерлер әскери жағдайларда жүріс-тұрыста "сақтық танытты", яғни өздеріне назар аудармады. Бүгінде Дания армиясында ЛГБТ әскери қызметкерлері гомосексуализм туралы толыққанды ашық айтудан тартынады. Олар дайындық аяқталып, тұрақты жұмыс орны табылмайынша, құрмет, билік пен артықшылықтардан айырылып қалудан қорқады, тіпті жұмысынан айырылып қалудан да қорқады. 2010 жылғы жаңа зерттеу Австралия, Канада, Германия, Израиль, Италия және Ұлыбритания армияларында дискриминацияны болдырмау үшін ешқандай арнайы шаралар қолданылмағанын көрсетті, бұл мәселе нақты қарастырылмады және басшылықтың қалауына қалдырылды. Командирлер әйелдерді еркектердің жыныстық қорлауының бірлік жұмысына сексуалдық бағдарға байланысты мәселелерден гөрі үлкен қауіп төндіретінін айтты. Қорғаныс министрлігінің (DoD US) жыныстық зорлық-зомбылық саясатын қадағалауға жауапты SAPRO ұйымы "Жұмыс орнында және белсенді қызметтегі мүшелердің гендерлік қатынастары туралы сауалнама" жасайды: 2012 жылғы есепте ЛГБТ адамдардың ерекше жағдайын зерттейтін ешқандай бөлім жоқ. Зерттеу ерлер мен әйелдерге бағытталған. ЛГБТ адамдарға қатысты зорлық-зомбылықтың ерекшеліктері ескерілмеген. Австралия армиясында бұл мәселе ресми түрде белгілі емес; гейлер мен лесбиянкаларды қатыратын қорлау мен кемсітудің бірнеше ғана жағдайы тіркелді. Бір зерттеуші "кейде гомосексуалист болып, әскерде болғысы келмейді" деп атап өтті: гейлерді қорлау туралы үлкен қоғамдық дау болмағанымен, бұл мұндай мінез-құлық орын алмайды дегенді білдірмейді, бірақ оны жеткілікті зерттемеген. Жалпы, командирлерге хабарланған дискриминация немесе қорлау оқиғалары тиісінше қарастырылады, жарамсыз пікірлер білдірген әріптестер жоғары лауазымды тұлғалармен дереу және ешқандай шектеусіз жазаланады. АҚШ әскерінде қорлау және зорлау түріндегі сексуалдық зорлық-зомбылық ЛГБТ әскерлерінің үлкен бөлігіне әсер етеді. Онлайн сауалнама арқылы жүргізілген және "Травматикалық стресс журналында" жарияланған зерттеу көрсетіпті, ЛГБТ және трансгендерлік қызметкерлердің 80,7% және 83,9% әскери қызмет кезеңінде сексуалдық қорлауға ұшырағанын хабарлаған. Сауалнама сонымен қатар ЛГБТ және трансгендерлік қызметкерлердің 25,7% және 30,4% сексуалдық зорлауға ұшырағанын көрсеткен. Зерттеушілер өздерінің нәтижелері ЛГБТ қызметкерлерінің сексуалдық зорлық-зомбылыққа және/немесе қудалауға ұшырау қаупі жоғары екенін көрсететінін мәлімдеді. Статистика көрсетіпті, өткен жылы ЛГБТ ветерандардың 11,48% өзіне қол жұмсау туралы "серьезді ойлар" білдірген, ал гетеросексуалды ветерандардың 3,48% көрсеткен. ЛГБТ ветерандары үшін психикалық денсаулық сақтау мүмкіндіктері бар, бірақ зерттеулер көрсетіпті, көмекке мұқтаж адамдар бұрынғы тәжірибелеріне немесе денсаулық сақтау орталарында стигмаға ұшырау қорқынышына байланысты одан бас тартуы мүмкін, немесе денсаулық сақтау мамандарының олардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті дайындығы жоқ деп сенгеніне байланысты. Зерттеулер бұл гипотезаны дәрігерлердің "біліміне, көзқарасына және клиникалық құзыреттілігіне қатысты сезіміне" қарай отырып растады, көптеген дәрігерлердің ЛГБТ және/немесе ветерандарды дұрыс емдеуге дайын еместігі немесе олардың осыған дайын екенін ойлайтыны анықталды. Сонымен қатар, тыйымдар бірнеше елде, соның ішінде Ұлыбританияда, Канадада және Австралияда жойылған кезде, үлкен проблемалар туындаған жоқ. Көптеген зерттеулер гомосексуалдар мен лесбиянкалардың әскери қызметте ашық қызмет етуіне рұқсат беру жұмысқа қатысты оң нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Біріншіден, сексуалдық бағдары үшін дайын әскери қызметкерлерді қызметтен шығару қымбатқа түседі және талантты қызметкерлердің жоғалуына әкеледі. АҚШ-та "Айтпа, сұрама" саясатын бұзу үшін жасалған шығындар 290 миллион доллардан асты. Екіншіден, қызметкерлердің жеке өміріне құпиялылығы инклюзивті саясат бар елдерде артқан және қорлаудың азаюына әкелді. Бірақ тыйым жойылғаннан кейін көптеген гомосексуалдар мен лесбиянкалар өздерінің сексуалдық бағдарын жария етпейтінін ескеру қажет. Соңғысы, гомосексуалдарға ашық қызмет етуге рұқсат беру армиядағы ондаған жылдар бойғы дискриминацияны тоқтатады және жақсы білікті кадрларды тартуға мүмкіндік береді. Мысалы, Ұлыбритания армиясы гомосексуалдарға ашық қызмет етуге рұқсат бергеннен кейін бос қызмет орындарының саны жартысына жуық азайды. Сондықтан, гомосексуалдар мен лесбиянкаларға әскери қызметте ашық қызмет етуге рұқсат беру саясатын қолдауға көбірек дәлелдер бар.

Қосылуға қарсы дәлелдер

Зерттеу деректерінің көп бөлігі "Сұрақ қой, айтпа" сияқты саясатты қолдау үшін келтірілген дәстүрлі аргументтерді жоққа шығарса да, гомосексуализм әлі де көптеген елдерде әскери қызметке үйлеспейді деп есептеледі. Әскери қызметте гомосексуалдарға тыйым салуға қатысты жиі айтылатын аргумент, бірліктегі әлеуетті гомосексуалдардың болуына байланысты болашақ сарбаздардың әскери қызметке барудан тартынатыны болжамына негізделген. "Сұрақ қой, айтпа" заңын күштен шығару алдында RAND корпорациясы жүргізген нақты нәтиже бермеген зерттеуге сәйкес, АҚШ армиясына шақырылатын сарбаздар саны 7%-ға дейін азаюы мүмкін деп күтілді. Бірақ, бұл болжам расталмады. Жұмыскерлердің тығыз жағдайда тұруын талап ететін ортада, ашық гомосексуалды әскери қызметшілерге рұқсат беру, әскери қызметтің негізгі қағидасын – солдаттардың міндеттерінен ықпалсыз болуын қамтамасыз етуді бұзуға әкелуі мүмкін деп саналады. Егер гей ер адамдарға әріптес ер сарбаздармен бірге жуынуға рұқсат берілсе, онда бұл, әскери өмірдің "ерекше жағдайларын" бұзуға әкелуі мүмкін, себебі жыныстық үйлесімді серіктестерді жақын араға орналастыру арқылы әскерлердің сақталуы мен моральдық жағдайына кері әсер етуі мүмкін. 1993 жылғы "Сұрақ қой, айтпа" тыңдауларындағы куәліктерде АҚШ сенаторы Сэм Нанн мен генерал Норман Шварцкопф кіші "гетеросексуалдарды гомосексуалдық актілерге итермелеу және тіпті одан да ауыр, оларды физикалық күшпен мұндай актілерге мәжбүрлеу жағдайларын" еске алды.

Транссексуалдар әскери қызметте

Жыныстық бағдарлама сияқты, трансгендер әскери қызметшілердің қызметін реттейтін саясат та елдерге қарай өте әртүрлі. Гаага стратегиялық зерттеулер орталығының деректері бойынша, қазіргі таңда жиырма ел трансгендер адамдарға өз әскерлерінде қызмет етуге рұқсат береді. Олар: Австралия, Австрия, Бельгия, Боливия, Бразилия, Канада, Чехия, Дания, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Израиль, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Испания, Оңтүстік Африка, Швеция және Ұлыбритания. АҚШ әскерінің «Сұрамай, айтпа» саясаты 2011 жылы жойылғанда, гомосексуал, лесбиянка және бисексуал әскери қызметшілерге ашық қызмет етуге рұқсат берілді, бірақ трансгендер адамдарға АҚШ әскеріне қабылдануға тыйым салынды. Бұл тыйым, кейіннен алынып тасталған, әскери қызметке қабылдау кезіндегі денсаулық сақтау регламенттері арқылы қолданылды: «Психосексуалдық жағдайлардың қазіргі немесе бұрынғы тарихы (302), оның ішінде транссексуализм, экзибиционизм, трансвестизм, вуайеризм және басқа да парафилиялар». «Сұрамай, айтпа» саясатынан өзгеше, бұл саясат Конгресс бекіткен заң емес, әскери ішкі регламент болды. Зерттеулер көрсеткендей, АҚШ әскерінде қызмет етуге бейімді трансгендер адамдардың саны цисгендер адамдарға қарағанда екі есе көп. Гарвард Кеннеди мектебінің 2013 жылғы Ұлттық трансгендерлік дискриминация туралы сауалнамасында, респонденттердің 20% трансгендер екенін және қарулы күштерде қызмет еткенін, ал цисгендер респонденттердің 10% қызмет еткенін мәлімдеді. Америкалық трансгендер ветерандары институционалдық қиындықтарға тап болады, оның ішінде әскери қызметте және қызметтен босатылғаннан кейін олардың гендерлік идентиті немесе өрнегіне байланысты медициналық көмек алуда. Трансгендер ветерандары басқа да қиындықтарға тап болуы мүмкін, мысалы, баспанасыздық және үй иелігінен айырылудың жоғары деңгейі, көбінесе олардың трансгендер екендігінен туындайтын жұмыстан айырылудың жоғары деңгейі, сондай-ақ гендерлік идентитіне байланысты белгілі бір жұмысқа орналаспаудың жоғары деңгейі.

Интерсекс әскери қызмет

Израиль, АҚШ және Австралия қарулы күштері интерсекс адамдарды олардың денсаулық жағдайына қарай пайдаланды, бірақ ережелер бұлыңғыр және олар туралы көбінесе айтылмайды.

ЛГБТ әскери индексі

ЛГБТ әскери индексі – Гаага стратегиялық зерттеулер орталығы құрастырған, қарулы күштердегі лесбиянка, гей, екіұрыстағы және трансгендер әскери қызметшілерді қамту деңгейін бағалау үшін 19 көрсеткіш саясат пен ең жақсы тәжірибелерді пайдаланатын индекс. Жоғары рейтингтегі елдер, әсіресе көшбасшылар, гей және лесбиянка әскери қызметшілерді қолдауға бағытталған бірнеше үйлесімді күш-жігерлерімен ерекшеленеді. Олардың көпшілігінде арнайы қолдау және қорғау ұйымдары бар. Керісінше, индекстің төменгі жағындағы елдер ЛГБТ әскери қызметшілерін көбірек қамтуға ұмтылыс танытпайды.