Кіріспе

Георг Вертхайм (11 ақпан 1857 жылы Стральзунд қаласында дүниеге келген, 31 желтоқсан 1939 жылы Берлинде қайтыс болған) – неміс бизнесмені және танымал Вертхайм универмагтар желісінің негізін қалаушы.

Алғашқы жылдар

Вертхайм Стральзундта өсті. 1876 жылы Вертхайм ағасы Хьюгомен бірге ата-аналарының (Абрахам мен Ида Вертхайм) 1875 жылы құрылған киім-кешек дүкенін басқаруға кірісті. Екі бауыр тез арада дүкенге жаңа идеялар енгізді: клиенттерге тауарларды ауыстыруға рұқсат берілді, тауар бағасы енді келісілмейтін, нақты болды және сатып алулар тек қолма-қол ақшамен жүзеге асырылды. Бұл жаңа тәсіл сәтті болды, Росток қаласында филиал ашылғаннан кейін 1885 жылы Берлиндегі алғашқы филиал (Розенталер көшесі) ашылды. Вертхайм индустрияландыру дәуірінде өсіп келе жатқан қаланың өзгеретін сұранысын тез түсінді және 1890 жылы Берлин Кройцбергтегі Морицплац/Ораниен көшесінде алғашқы универмагты ашты. Сауда залы кеңірек болды, бұл тауарларды жақсырақ көрсетуге мүмкіндік берді, өнімдер көрмеге қойылды және үлкен партиялар төмен бағаларға әкелді. Алайда, дүкендердің ескі үйлерде орналасқандығынан туындаған шектеулер анық болды: бөлмелер тым үлкен емес еді және одан әрі кеңейтуге мүмкіндік бермейтін. Георг Вертхайм Берлиндегі өнер академиясында қосымша білім алды және бұрын таныс емес архитектор Альфред Месселмен бірге тауар сатуға арналған ғимараттың жаңа концепциясын жасауға кірісті. Дүкен 1892 жылы Лейпциг көшесінде ашылды, ал 1894 жылы Ораниен көшесіндегі алғашқы мақсатты жоспарланған және салынған универмагта тауар сату басталды.

Бөлімше дүкен

1896 жылы ашылған Лейпциг алаңындағы танымал Вертхайм қалалық сауда үйі одан әрі дамыды. Вертхайм бұрынғы кезде оның сауда үйлеріне барудан тартынған жоғары деңгейлі клиенттердің барлық қажеттіліктерін бір шатыр астында қанағаттандыруды көздеді. Осы себепті қаланың ең қыжылдаған алаңында жаңа ғимарат ашылды. Келесі жылдары Мессел ғимаратты үнемі кеңейтуге мәжбүр болды. Лейпциг алаңындағы Вертхайм дүкенін Лондонның Харродс және Париждің Галерея Лафайеттерімен теңестірді. Розенталер көшесінде (1903), Кенигс көшесінде (1911) және тағы да Мориц алаңында (1913) басқа сауда орталықтары да ашылды. Мориц алаңындағы Вертхайм дүкені метроның (жер асты) бағытын өзгертуге қаржы жұмсады (бәсекелесі Рудольф Карштадттың үлгісін көшіріп), соның арқасында клиенттер метро станциясынан тікелей дүкен кіреберісіне өте алды. 1913 жылы Вертхайм империясы өз түріндегі ең ірі неміс компаниясы болды. Жылдам жеткен сәттілік көптеген қызғаныштарды тудырды, және Вертхайм сияқты көптеген сауда орталықтары еврей отбасылық компаниялардың меншігінде болғандықтан, сауда орталықтарына қарсы түрлі науқандар ұйымдастырылды. Олар салмақтарды дұрыс өлшемейтін, нашар сапалы тауар ұсынатын, қызметкерлерді қанаушылықпен пайдаланатын және клиенттерді көңілсіздікке түсіретін болды деп айыпталды. Вертхайм отбасы мұндай сынға қарсы тұруға тырысып, қызметкерлері үшін ерекше сапа мен қауіпсіздік деңгейін қамтамасыз етті.

Нацистердің яһудилерді қудалауы

1933 жылы еврей Вертхайм отбасы компаниясын "арийлендіруге", яғни компаниясын "арий" тұлғаға беруге мәжбүр болды. 1937 жылдың 1 қаңтарында Георг Вертхайм бизнестен шықты, бірақ Вертхайм отбасы Георгтың әйелі Урсуланы нацистік заң бойынша "арий" саналғандықтан, компанияның басты акционері етіп тағайындау арқылы компанияның бақылауын жоғалтудан сақтануға тырысты. Компания неміс деп жарияланды және "Allgemeine Warenhandels Gesellschaft" (Жалпы тауар саудасы) немесе AWAG деп атау өзгертілді. Георг Вертхайм 1939 жылдың 31 желтоқсанында Берлинде қайтыс болды.

Мұра

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1949 жылы Вертхайм ГДР-ден қуылды, ал 1951 жылы Батыс Германияда Hertie Konzern акцияларының көп бөлігін сатып алып, бизнесті Вертхайм деген атпен жалғастырды. Отбасының туыстары шағын өтемақы алып, Hertie сатып алған компания акцияларына қатысты барлық талаптарынан бас тартты. 1984 жылы Hertie Wertheim акцияларының қалған бөлігін иеленді. Ұзақ жылдар бойы Штеглицер Шлоссштрассе және Трейшкестрассе көшелерінің қиылысындағы дүкен ең маңыздысы болып келді. 1960 жылдары ол кеңейтіліп, тұтас тұрғын үй кварталының құрылымын өзгертуге (Шилдхорнштрассе бағытында) әкелді. Келесі онжылдықтарда Schlossstrasse / Bornstrasse қиылысында Kaufhaus Wertheim-нің жанында ірі Karstadt сауда орталығы және басқа да сауда орталықтары бой көтерді, онда бұрын Kette Held дүкендері, кейін Hertie дүкендері орналасқан болатын. 1994 жылы Курфюрстендаммдегі жалғыз қалған Wertheim дүкені Hertie бизнесімен бірге Karstadt компаниясының меншігіне өтті. Вертхайм отбасының ұрпақтары бүгінде Германия мен АҚШ-та тұрады. Олар нацистер кезінде ұрланған мүліктерін қайтару туралы талаптар қойды. 2007 жылы үлкен талап бойынша шешім қабылданды. KarstadtQuelle Холокостқа байланысты 117,5 миллион доллар (88 миллион евро) өтемақы төлеуге келісім берді.