Кіріспе

Оңтүстік Африканың Шығыс Кейп провинциясындағы шамамен 140 мың тұрғыны бар қала. Гкеберханың солтүстік-шығысында және Шығыс Лондонның оңтүстік-батысында орналасқан. Макана жергілікті муниципалитетіндегі ең ірі қала және муниципалитет кеңесінің орталығы. Сондай-ақ, Родос университеті, Жоғары соттың Шығыс Кейп бөлімшесі, Оңтүстік Африканың соқырлар кітапханасы (SALB), Оңтүстік Африканың Англикан шіркеуінің епархиясы және Оңтүстік Африканың 6-шы жаяу әскер батальоны орналасқан. Бұдан басқа, қаладан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 3 км жерде әлемге әйгілі Уотерлоо фермасы орналасқан – 360 миллион жыл бұрынғы ерекше жұмсақ тіндер сақталған әлемдегі жалғыз эстуарлық қазбалар орны. Қаланың атауы Грэмстауннан Махандаға өзгеруі 2018 жылдың 29 маусымында ресми түрде жарияланды. Қала ресми түрде Маханда деп аталды, бұл Xhosa жауынгері және пайғамбар Маханда ка Нкселе есімін еске алу үшін жасалды.

Негізін қалау

Маханда 1812 жылы төртінші Ксоса соғысынан кейін, Кабо колониясының шығыс шекарасын қамтамасыз ету мақсатындағы науқанның бөлігі ретінде, подполковник Джон Грэм құрылған әскери бекініс ретінде Грэмстаун атымен іргесі қаланды. Алғашқыда полковник Грэм штаб-пәтерін Noutoe несиелік шаруашылығында, қазір Table Farm деп белгілі, орнатуды жоспарлаған, бірақ Энсинг Андриес Стокенстромның кеңесімен ол Лукас Мейерге тиесілі De Rietfontein несиелік шаруашылығының үйіне көшірілді.

Грэмстаун шайқасы

1819 жылғы 22 сәуірде Нкселе (немесе хоса пайғамбары Маханда) басшылығымен көптеген хоса жауынгерлері Грэмстаун қаласындағы британдық гарнизонға шабуыл жасады. Хоса тайпасы полковник Уилширге, елді мекенге жасалатын шабуыл туралы ескерткен. Бұл – хоса тайпасының жаңадан құрылған колонияға жасаған көптеген шабуылдарының бірі еді. Шабуыл барысында британдықтардың оқ-дәрісі таусылып бара жатты. Ндламбе ұлы Мдушань басқаратын 10 мың сарбаздық хоса әскері 300 шамасындағы гарнизонды жеңе алмады. Нкселе басылып, тұтқынға алынып, Роббен аралына қамалды. 1819 жылғы Рождество күні ол қашып кетуге тырысты, бірақ тырысудың нәтижесінде суға батып қайтыс болды.

Өсу

Грэхамстаун 1820 жылдары өсті, себебі көптеген 1820 жылғы қоныс аударушылар мен олардың отбасылары егін шаруашылығынан қол үзгеннен кейін, өзін қорғауға болатын саудамен айналысып, орнықтыруға тырысты. 1833 жылы Грэхамстаун туралы былай делінген: «Екі-үш бай ағылшын саудагері бар, бірақ әдеттегі мағынада қоғам жоқ. Ал қоғамдық кітапхана – өте нашар жағдайда». 1833 жылы Грэхамстаун халқы шамамен 6000 адамды құрады деп есептелді. Бірнеше онжылдықтардан кейін ол Кейптауннан кейін Кейп колониясының ең ірі қаласына айналды. 1852 жылы ол епископтық орынға ие болды. Бұл қала дәстүрлі түрде Албани аймағының астанасы және мәдени орталығы болып саналды, аталған аймақта ағылшын тілінде сөйлейтін және ерекше жергілікті мәдениеті бар адамдар көптеп өмір сүрді. 1872 жылы Кейп үкіметі темір жолын салуға кірісті, ол Грэхамстаунды жағалаудағы Порт-Альфредпен және ішкі аймақтағы ұлттық темір жол желісімен байланыстырды. Құрылысы 1879 жылдың 3 қыркүйегінде аяқталып, пайдалануға берілді. Грэхамстаун 1930 жылға дейін Оңтүстік Африкадағы Кейптауннан кейінгі екінші ірі қалаға айналды. 1860 жылдардың басында жаңа мектептер ашылып, ботаникалық бақтар құрылды, сондай-ақ Шығыс округтік Жоғарғы соты іске қосылды. 1864 жылы парламенттік сессия Кейптаунда емес, Грэхамстаунда өтті. Қаланың орталық орналасуына байланысты Грэхамстаунды Кейп колониясының астанасы ету туралы пікірлер айтылды. Грэхамстаун Генри Картер Галпиннің тапқан алғашқы алмасын сынаған жер болды. 1904 жылы Родс қорының қаржысымен Грэхамстаунда Родс университеті құрылды. 1951 жылы ол толыққанды университетке айналып, Родс университеті деп аталды.

Атауын өзгерту

"Грехамстаун" атауы Зурвельд аймағындағы Кейп-Хоттенот корпусының полк командирі, полковник Джон Грэмнан шыққан. Ол 1812 жылғы маусымда қазіргі Чирк Сквер орнындағы корпустың жаңа штабының құрылысын бақылады. Грехамстаун Албань аймағы үшін діни, әскери, әкімшілік, сот және білім беру орталығына айналды. Өнер және мәдениет министрі Нати Мтетва 2018 жылғы 29 маусымдағы №641 Мемлекеттік газетте Грехамстаун атауын өзгерту туралы жариялады. Газетте жариялаудың мақсаты – министрдің шешімін 2018 жылғы 28 шілдеге дейін наразылықтар мен пікірлерді қабылдау үшін хабарлау болды. Шындық және келісім комиссиясының географиялық нысандарды, оның ішінде географиялық атауларды "әділетсіз өткенді түзеу үшін символдық өтемақы" ретінде қайта атау туралы ұсынысы бойынша, 1819 жылы бекініске жасаған сәтсіз шабуылы үшін қала Маханданың есімімен атау туралы ұсыныс жасалды. 2018 жылғы 2 қазанда Грехамстаун ресми түрде Маханда есімімен қайта аталды.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша қала халқының саны 67 264 адамды құрады, олардың 78,9% өзін «Қара африкалық», 11,3% «Тұрлы» және 8,4% «Ақ» деп атады. Осы жаңалықтар мен ынтымақтастықтар Альбани мұражайының Девон экожүйелері зертханасының қызметкері Роберт В. Гесстің талмай еңбегінің арқасында мүмкін болды. Ол өмірінің көп бөлігін қара балшық блоктарын қазу және зерттеуге арнады, ал 1980-ші жылдардың ортасынан бастап Оңтүстік Африка жолдар агенттігінің (SANRAL) қолдауымен жол жұмыстары кезінде осы балшықтарды құтқарып алды.

Фестивальдар

Қалада жыл сайын екі ірі фестиваль өтеді: маусым/шілде айларында Ұлттық өнер фестивалі және жылдың бірінші тоқсанында SciFest Africa. Бұл фестивальдер шамамен 50 000 адамды тартады. Ұлттық өнер фестивалі – Африкадағы ең ірі өнер фестивалі, және Оңтүстік Африка мен халықаралық өнер саласының жетекші өкілдері мәдениет пен көркемдік өнерді тойлау үшін қалаға келеді. Оңтүстік Африканың Ұлттық ғылым фестивалі 1996 жылы ғылым, технология, инженерия, математика және инновациялар туралы халықтың білуін, түсінуін және құндылығын арттыру мақсатымен құрылды. Сонымен қатар, қала 2013 жылдан бері Пуку балалар әдебиеті қоры ұйымдастырған Пуку әңгіме фестиваліне де төңкерілді. Фестиваль Ұлттық өнер фестивалімен және Родс университетінің Африка тану факультетімен бірлесіп құрылды, мақсаты – кхоса тіліндегі әдебиетке және оқу-ойын материалдарына қол жеткізуді жеңілдету.

Мектептер

Мектеп жылы Құрылған дін Тіл Сыныптар Жынысы Жеке/Мемлекеттік Сент-Эндрю колледжі 1855 Англикан ағылшын 8–12 Тек ұлдар Жеке Грейм колледжі (1939 жылға дейін Виктория ұлдар орта мектебі және Грэмстаун мемлекеттік мектебі деп белгілі болған) 1873 Діни емес ағылшын 0–12 Тек ұлдар Мемлекеттік Қыздарға арналған епархиялық мектеп (Д.С.Г.) 1874 Англикан ағылшын 4–12 Тек қыздар Жеке Сент-Эйдан колледжі 1876 (1973 жылы жабылды) Иезуит ағылшын ?–12 Тек ұлдар Жеке Сент-Эндрю дайындық мектебі 1885 Англикан ағылшын 0–7 Тек ұлдар (4 сыныпқа дейін аралас) Жеке Good Shepherd School 1884 Англикан ағылшын 1–7 Аралас Жеке/мемлекеттік серіктестік Kingswood колледжі 1894 Методист ағылшын 0–12 Аралас Жеке Виктория қыздар орта мектебі 1897 Діни емес ағылшын 8–12 Тек қыздар Мемлекеттік Виктория қыздар бастауыш мектебі 1945 Діни емес ағылшын 0–7 Тек қыздар Мемлекеттік Oatlands дайындық мектебі 1949 Діни емес ағылшын 0–7 Аралас Мемлекеттік П. Дж. Оливье 1956 Діни емес африкаанс 0–12 Аралас Мемлекеттік

Пресс

Қала Оңтүстік Африкадағы ең көне сақталған тәуелсіз газетке отан. Гроккотттың поштасы 1870 жылы Гроккотт отбасымен құрылған, ал 1831 жылы құрылған Грэмстаун журналы атты газетті сатып алған. Журналдың бұрынғы иесі Роберт Годлонтон оны және өзге де басылымдарын Андриес Стокенстремнің келісім шарттарына қарсы тұру үшін, сондай-ақ қосалардың жерін басып алуды қолдаған. Бүгінде бұл Родос университетінің журналистика және медиа зерттеулер мектебі басқаратын жергілікті газет, ол әлі де өз атауын сақтап келеді. Журналистиканы оқытудың маңызды орталығы ретінде Родос университеті 1947 жылы құрылған Activate және 2007 жылы іске қосылған, негізінен университеттен тыс тұратын студенттерге арналған The Oppidan Press студенттік газеттерін де шығарады.

Үкімет

Оңтүстік Африка Одағы құрылғаннан кейін Грэмстаун жоғары соты, жаңадан құрылған Оңтүстік Африка Жоғарғы сотының (Кейптаун қаласының басқаруымен) жергілікті бөлімшесіне айналды. 1957 жылғы 28 маусымда Шығыс округтер соты, «Шығыс Кейп бөлімшесі» деген атаумен провинциялық бөлімшеге біріктірілді. Провинциялық басқарудың кейбір салаларында Грэмстаун Шығыс Кейп үшін де орталық қызмет атқарды. 1994 жылы Грэмстаун жаңа құрылған Шығыс Кейп провинциясының құрамына енді, ал Бишо провинциялық астана ретінде таңдалды. Қала – Жоғарғы соттың Шығыс Кейп бөлімшесінің және Олбани округінің әкімшілік сотының орналасқан жері. Жоғары соттың қалада болуына байланысты, Магистрат кеңсесі және Бас прокуратура директоры сияқты бірнеше мемлекеттік органдар да орналасқан. Сонымен қатар, бірнеше үкіметтік (көбінесе провинциялық) департаменттер қалада филиалдар мен басқа да кеңселерді ұстап тұр. Грэмстаун – Кейптауннан тыс Кейп колониясы заң шығарушы органының отырысын өткізген жалғыз елді мекен (жеке колония құру туралы талапты басу мақсатында).

Муниципальдік үкімет

Грэхамстаун 2000 жылға дейін өз муниципалитетіне ие болды. Содан бері ол Какаду округінің Макана жергілікті муниципалитетіне кеңейді. 2012 жылдан бастап Макана жергілікті әкімдігі өз азаматтарына суды үзбей жеткізе алмады. 2013 жылы жағдай одан әрі ушықты. 2013 жылы Оңтүстік Африканың су министрі Эдна Молеваға тоғыз күндік су үзілісінен кейін Грэхамстаунның сумен қамтамасыз етілуін қалпына келтіру тапсырылды. Үзілістің себептері – қаржылық басқарудағы бұзылықтар, инфрақұрылымға жеткілікті қаржы жұмсалмауы. Молева құрған топ 2014 жылға дейін мәселені шеше алмады. 2021 жылғы бас аудитордың есебінде муниципалитеттің міндеттемелері активтерінен 813 миллион рандқа (шамамен 54,2 миллион АҚШ долларына) асып түсетіні және толыққанды, дұрыс есептер жүргізілмейтіні анықталды. 2022 жылға қарай жоғары басшылық қылмыстық тергеуге алынды, ал провинциялық үкімет муниципалитеттің қаржылық жағдайын жақсарту туралы Жоғарғы апелляциялық сотқа тоқсан сайын есеп беруге міндетті болды. Кейбір адамдар дәстүрлі африка медицинасын тиімді деп санайды. Осы аймақтағы жергілікті халық арасында белгілі бір өсімдіктер кеңінен қолданылады.

Елтаңба

Муниципалитет (1) — Алғашқы герб 1862 жылдың қыркүйегінде бекітілді. Ол Грэхам Финтри гербінің бұрыс нұсқасын Ян ван Рибектің гербімен (түстері дұрыс емес) біріктірді, ал шыңында страус бейнеленді. Екі жақтаушы – барыс пен жираф, ал ұраны – Virtute et opera. Муниципалитет (2) — Кейп провинциялық әкімшілігі муниципалитеттерге өздерінің гербтерін тексеруді және қажет болған жағдайда қайта жасауды ұсынғаннан кейін, қалалық кеңес 1950 жылы Иван Митфорд Барбертон мен Х. Эллис Томлинсон жасаған жаңа гербке ие болды. Ол 1950 жылдың 20 шілдесінде Геральдика коллегиясымен бекітіліп, 1994 жылдың қыркүйегінде Геральдика бюросында тіркелді. Жаңа герб: алтын түсті қалқанда, қызыл түсті үшбұрыш үстінде үш алтын сақина (2 және 1 орналасқан), ал жоғары жағында қара жолақта үш алтын морской қабықша (қарапайым тілмен айтқанда: жоғарыдан төменге қарай үш алтын морской қабықшасы қара көлденең жолақта және үш алтын сақина қызыл үшбұрышта бейнеленген). Шыңындағы страус қауырсыны алтын қабырғалық тәжден шығатын болды, ал екі жақтаушының иығына морской қабықша қосылып, ерекшеленді.

Әлеуметтік қозғалыстар

2017 жылы «Макана қайта тіріледі!» тәуелсіз азаматтық қоғам ұйымы құрылды. 2018 жылдың бірінші тоқсанында «Макана қайта тіріледі!» ұйымы құлдырап бара жатқан инфрақұрылымды жөндеу және қала орталығындағы қауіпсіздік пен санитарияны жақсартуға бағытталған бастаманы жетекке алып, ұлттық жаңалықтарға енді. Жергілікті және халықаралық азаматтар мен түлектерден қаржылай көмек түсті. Оңтүстік Африка жұмыссыздар қозғалысы Махандада белсенділік таныстырады.