Кіріспе

Солтүстік Кейп ( ; ; ) – Оңтүстік Африканың ең үлкен және ең сирек қоныстанған провинциясы. Ол 1994 жылы Кейп провинциясы бөлінген кезде құрылды. Оның астанасы Кимберли қаласы. Оған Калахари Гемсбок ұлттық паркі, Кгалагади трансшекаралық паркі және Ботсванамен ортақ халықаралық парк кіреді. Сонымен қатар, Ауграбис сарқырамасы және Кимберли мен Александр шығанағындағы алмаз өндіру аймақтары да кіреді. Батыстағы Намакваланд аймағы Намакваланд ромашкаларымен әйгілі. Ұлы Карудағы оңтүстік қалалары – Де-Ар және Колесберг, Йоханнесбург, Кейптаун және Гкеберха қалалары арасындағы маңызды көлік түйіні болып табылады. Құруман солтүстік-шығыста орналасқан және миссионерлік станция ретінде белгілі. Бұған қоса, ол артезиандық бұлағы және Куруман көзімен де танымал. Оранж өзені провинция арқылы ағып өтеді, оңтүстік-шығыстағы Азат Мемлекетпен және солтүстік-батыстағы Намибиямен шекара құрайды. Өзен Аппингтон маңындағы шөлейтті аймақтағы көптеген жүзімдіктерді суару үшін де пайдаланылады. Солтүстік Кейпте африкаанс тілінде сөйлейтіндердің үлесі басқа провинцияларға қарағанда жоғары. Солтүстік Кейптің төрт ресми тілі – африкаанс, тсвана, кхоса және ағылшын тілдері. Аз ұлт өкілдері Оңтүстік Африканың басқа ресми тілдерінде сөйлейді, ал кейбір адамдар нама және кве сияқты жергілікті тілдерде сөйлейді. Провинцияның ұраны – Са ǁa ǃaĩsi 'uĩsi ("Біз жақсы өмірге қадам басамыз"), ол нǀу (ǂKhomani) халқының ну тілінде айтылған. Бұл ұран 1997 жылы тілдің соңғы сөйлеушілерінің бірі, Риетфонтейнден Элси Ваалбуи ханым айтқан, қазір қайтыс болған. Бұл Оңтүстік Африканың койсан тіліндегі алғашқы ресми ұраны болды. Кейіннен Оңтүстік Африканың ұлттық ұраны – ǃKe e ǀxarra ǁke, жойылып кеткен ǀXam тілінен алынған.

Тарих

Солтүстік Кейп 1994 жылы Кейп провинциясынан бөлініп құрылған үш провинцияның бірі болды, ал қалғандары – оңтүстікке қарай Батыс Кейп және оңтүстік-шығысқа қарай Шығыс Кейп. Саяси тұрғыдан, 1994 жылдан бері Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) үстемдік құрып келді. Солтүстік Кейп саясатында этникалық мәселелер маңызды орын алады. Мысалы, Орания елді мекені, оның басшылары провинциядағы африканер халқы үшін дербес мемлекет (Волкстаат) құруды қалайды. Солтүстік Кейп сонымен қатар ел тәуелсіздігін алғаннан кейін Намибиядан көшіп келген 1000-нан астам сандардың мекені болып табылады; олар Оңтүстік Африка шекара соғысы кезінде Оңтүстік Африка Қорғаныс күштері үшін із кесушілер мен барлаушылар болып қызмет еткен және бұрынғы қарсыластарынан кек алудан қорқып келді. 1999 жылы Мандела үкіметі оларға Платфонтейнде қоныс терісін берді. Солтүстік Кейптің отарлауға дейінгі тарихы бай, көбінесе Тас дәуіріне тән археологиялық мұрада көрініс тапқан. Үңгірлердің ішінде Куруман маңындағы Wonderwerk үңгірі бар, ол беткі қабатында 20 ғасырдың басынан бастап, базальдық қабатында 1 миллионнан астам (немесе шамамен 2 миллион) жылға дейін созылатын ерекше ұзақ кезеңді қамтиды (онда өте сирек кездесетін тас құралдары Олдован мәдениетіне жатуы мүмкін). Провинция бойынша көптеген орындар, көбінесе ашық кеңістікте немесе өзендер мен тұзды көлдердің жағасындағы шөгінділерде, Ерте, Орта және Кейінгі Тас дәуіріндегі адамдардың қоныстанғанын куәландырады. Көптеген орындарда, негізінен Кейінгі Тас дәуірінен бастап, тасқа салынған суреттердің көптігі байқалады, мысалы, Карудағы Wildebeest Kuil және "ǀXam ka !kau" деп аталатын аймақтағы көптеген орындарда. Олар төбелерде, беткейлерде, жартастарда және кейде (Кимберли маңындағы Driekops Eiland сияқты) өзен төсегінде кездеседі. Провинцияның солтүстік-шығыс бөлігінде Dithakong сияқты Темір дәуіріне жататын орындар бар. Қоршаған орта факторлары Темір дәуірінің батысқа қарай таралуын (17 ғасырдан бастап, бірақ Оңтүстік Африканың шығыс бөлігінде б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басынан) негізінен Лангеберг тауларының шығысына шектеді, бірақ оның әсерінің іздері 18 ғасырда Упингтон аймағына дейін жеткен. Сол кезеңнен бастап археологиялық деректер колониялық шекараның дамуын көрсетеді, оның кесірінен отарлауға дейінгі әлеуметтік құрылымдар күрт бұзылып, құрылыстар, көмір қабықтары және т.б. "материалдық іздері" көбейді. Намаквалендтің мыс кен орындары және Кимберли аймағындағы алмаз іздеуі Оңтүстік Африка тарихындағы қазіргі заманның басталуын білдіретін өнеркәсіптік археологиялық ландшафттардың пайда болуына әкелді.

Үкімет

Облыстық үкімет премьер-министрден, он министрден тұратын атқарушы кеңестен және заң шығарушы жиналыстан тұрады. Облыстық жиналыс және премьер-министр бес жылға немесе келесі жалпыұлттық сайлауға дейін сайланады. Саяси партияларға жиналыстағы орын саны жалпыұлттық сайлау кезінде провинциядағы әр партия алған дауыс пайызына сәйкес бөлінеді. Жиналыс премьер-министрді сайлайды, ол кейін атқарушы кеңестің мүшелерін тағайындайды. 2019 жылғы мәлімет бойынша Солтүстік Кейп провинциясының премьер-министрі – Африка Ұлттық Конгресінің өкілі Замани Саул.

Саяси тарих

Солтүстік Кап аймағының саясаты Африка Ұлттық Конгресімен (АҰК) басымдыққа ие, бірақ олардың позициясы басқа провинциялардағыдай мықты емес. Алғашқыда ешбір партия абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады. 1994 жылы Демократиялық партияның (ДП) жалғыз сайланған өкілі Этне Папенфус АҰК-пен бірге дауыс бергеннен кейін АҰК-тың Мане Дипико Солтүстік Каптың тұңғыш премьер-министрі болды. Оның орнына ол заң шығарушы органның спикері болып сайланды. Кейінгі сайлауларда АҰК сайлаушылардың үлесін арттырып, 1999 жылдан бері провинцияны нығайтылған басқаруда. 2004 жылы Дипиконың орнын Дипуо Петерс премьер-министр ретінде басты. 2004 жылғы сайлаулардан кейін Солтүстік Каптың ресми оппозициясы Демократиялық Альянс (ДА) болды, ол провинциялық сайлауда дауыстардың 11% -ын алды. Оппозицияның АҰК-ты биліктен ығыстыру үміті сәттілікке жетпеді, тіпті АҰК-дан бөлініп шыққан Халық Конгресі (COPE) 2009 жылдың 22 сәуіріндегі сайлауда дауыстарды бөлуге көмектесті. Сайлаудан кейін Хейзел Дженкинс премьер-министр болды, ал COPE ресми оппозицияға айналды. Кейіннен 2013 жылы Дженкинстің орнын Сильвия Лукас басты. 2014 жылғы сайлауда АҰК тағы да билікке оралды, ал ДА COPE тарағаннан кейін тағы да ресми оппозиция болды. Жаңадан құрылған Экономикалық Бостандық Күрескерлері (ЭБК) де алғаш рет заң шығарушы органға енді. Сильвия Лукас толық мерзімге қайта сайланды. 2019 жылғы сайлауда Солтүстік Кап бәсекеге толы аймақ деп есептелді. Оппозициялық ДА провинцияны басып алуды жоспарлаған. АҰК көпшілік партия ретінде қайта оралды, бірақ партияның қолдауы азайды. ДА тағы да ресми оппозиция болды, олардың мандаттары артты. ЭБК жетістікке жетті, ал Freedom Front Plus (FF+) 2004 жылдан бері алғаш рет заң шығарушы органда орын алды.

Өзендер

Негізгі өзен жүйесі – Оранж (немесе Гарип) өзенінің бассейні, Оңтүстік Африканың ішкі аймағын Атлант мұхитына батысқа қарай кезеді. (Саяси философ Невилл Александр «Гариб» тұжырымын Оңтүстік Африкадағы ұлттық бірлікке метафора ретінде пайдаланды, түрлі-түсті әртүрлі болып қала беретін «көкжиек» метафорасына қарағанда, бірге ағып жатырғандай). Оранж өзенінің маңызды саласы – Ваал өзені, ол Уоррентон маңынан Солтүстік Кейп провинциясының бір бөлігі арқылы ағады. Ваал өзенінің өзі провинция ішінде салаларға бөлінеді: Хартс өзені және өзінің ірі саласы – Моддер өзені бар Риет өзені. Оранж-Валдың қосылған жерінен жоғары Секоэй өзені солтүстік-шығыс Карудың бір бөлігін Вандерклуф тоғанының үстіндегі Оранж өзеніне құяды. Оранж-Валдың қосылған жерінен кейін ағыста Брак өзені орналасқан, ол оңтүстіктен уақытша ағып, Онгерс өзенімен толығады, ал ол Ганновер және Ричмонд маңынан бастау алады. Қақамас қаласының жанындағы Оранж өзені бойында Хартебист өзені орталық Каруды кезеді. Кенхардттан жоғары Хартебист өзені Сак өзені деп аталады, оның бастауы Уиллистонның оңтүстік-шығысындағы жардың солтүстік беткейінде орналасқан. Какамастан төмен, Ауграбис сарқырамасының астында және көбінесе Оранж өзеніне құймайтын Молопо өзені солтүстіктегі Калахариден төмен ағады. Өзінің саласы – Носсоб өзенімен бірге, Оңтүстік Африка мен Ботсвана арасындағы халықаралық шекараның бір бөлігін құрайды. Молопо өзенінің басқа салаларына Мошавенг және Кгокголе өзендерімен толығатын Куруман өзені, сондай-ақ Матлхваринг өзені жатады. Атлант мұхитына батысқа қарай ағатын Намакваленд аймағында Буффельс өзені және одан оңтүстікке қарай Грен өзені орналасқан.

Қалалық округтер

Солтүстік Кейп провинциясы бес аудандық муниципалитетке бөлінген. Аудандық муниципалитеттер өз кезегінде 27 жергілікті муниципалитетке бөлінеді:

Экономика

Солтүстік Кейп провинциясының үкіметі хабарлағандай, жұмыссыздық провинциядағы маңызды мәселе болып қалуда. 2013 жылғы 4-тоқсанда жұмыссыздық деңгейі 24,9% құрады. 2012 жылғы 4-тоқсандағы 119 мың адамнан 2013 жылғы 4-тоқсанда 109 мың адамға дейін жұмыссыздық саны азайды. Солтүстік Кейпте Карнарвонның солтүстік-батысына қарай 75 шақырым жерде орналасқан Квадратты километрлік массив (SKA) да бар. Солтүстік Кейп экономикасы екі маңызды секторға – кен өндіруге және ауыл шаруашылығына тәуелді, олар провинциядағы барлық жұмыскерлердің 57% (Үшінші сектор) жұмыспен қамтылған. Кимберли маңындағы алмаз кендерімен әйгілі болса, сонымен қатар марганец және темір кенінің өндірісі де жүргізіледі. Солтүстік Кейпте Оранж өзені бойында кең ауыл шаруашылығы жерлері орналасқан, оның ішінде Оңтүстік Африканың көп бөлігін құрайтын сұлтана жүзімдіктері де бар. Кейбір "Шығу тегі" аймақтары белгіленген. Оранж өзені Виольсдриф маңында рафтингке қызығушылық танытатын туристерді де тартады. Провинцияның оңтүстік Кару аймақтарындағы экономиканың негізін кең ауқымды қой шаруашылығы құрайды.

Демография

Халықтың шамамен 53,8% африкаанс тілінде ана тілі ретінде сөйлейді, ал негізгі басқа тілдері - сецвана, ксоса және ағылшын тілдері. Апартеид кезеңіндегі халықты жіктеудің әсері сақталғандықтан, Солтүстік Кап провинциясының көп бөлігі қара нәсілділер деп сипатталады.