Кіріспе

Механизмнің түрі

Қозғалыс симуляторы немесе қозғалыс платформасы – нақты қозғалыс ортасында болу сезімін тудыратын механизм. Симуляторда қозғалыс сыртқы әлемнің (OTW) бейнесімен үйлестіріледі. Қозғалыс платформалары қозғалыс еркіндігінің алты дәрежесін (DOF) қамтамасыз ете алады, бұл ұшақ немесе ғарыш кемесі сияқты еркін қозғалатын объектіге тән. Пассивті симуляторлардың мысалдары – ойын-сауық парктеріндегі аттракциондар, онда бүкіл театр жүйесі, проекциялық экранмен бірге, көрермендердің алдында орналасқан. Қозғалыс симуляторының негізі, сондай-ақ, жақсартылған қозғалыс көлігі сияқты, тасымалданатын болуы мүмкін. Пассивті қозғалыс симуляторлары туралы толық ақпаратты осы мақаладағы «Симулятормен саяхат» бөлімінен қараңыз. Ұшақ симуляторлары үшін қозғалыс платформалары жоғары деңгейдегі жабдықтарға жатады, сондай-ақ симуляторлық қозғалыс негізін пайдаланатын қымбат ойын-сауық парктерінің кейбір аттракциондары да осы санатқа кіреді; аркада ойын құрылғылары ортаңғы деңгейде, ал үйге арналған қозғалыс платформалары төмен бағалы, бірақ жоғары деңгейдегі құрылғылармен салыстырғанда мүмкіндіктері шектеулі. Көптеген қозғалыс платформалары ұшқыштарды даярлау үшін қолданылатын ұшу симуляторларында пайдаланылады.

Қозғалыс платформаларының тарихы

Бірінші қозғалыс платформаларының бірі – Сандерс мұғалімі 1910 жылы құрылды. Бұл жерге универсалды буын арқылы жалғанған ұшақ үлгісі болды. Жел болған кезде, оқушы ұшқыш ұшақтың басқару беттерін пайдаланып, модельді үш айналу дәрежесінде – көлбеулікке, еңкейтуге және қисайтуға қозғалта алды. 1929 жылы Эдвин Линк патентімен қозғалыс платформасы технологиясында маңызды қадам жасалды, ол «Link Trainer» деп аталды. Бұл пилоттың басқару таяғы мен рульді симулятор кабинасы астындағы орган түріндегі қаптарды басқару үшін пайдаланды. Қаптардың ісінуі немесе сығуы мүмкін болды, бұл көлбеулікке, еңкейтуге және қисайтуға қозғалыс берді. 1958 жылы Comet 4 ұшағының ұшу тренажерінде үш дәрежелі гидравликалық жүйе қолданылды. Бүгінгі күні симуляторлық қозғалыс платформалары 6 домкратты («Гексаподтарды») пайдаланады, бұл алты дәрежелі қозғалысты қамтамасыз етеді: үш айналу – көлбеулік, еңкейту және қисайту, сондай-ақ үш түзу қозғалыс – жоғары және төмен, бүйірлеу және бойлық. 6 Dof қозғалыстары сыртқы орта (OTW) бейнесімен үйлестірілгенде қуатты сезімдер береді. Қозғалыс платформалары OTW бейнесімен бірге ұшуды симуляциялау, жүргізуді симуляциялау, ойын-сауық аттракциондары және шағын үйге орналастырылған симуляторларда қолданылады. Қозғалыс платформасы әскери және коммерциялық ұшу оқуында қолданылады. Сондай-ақ, ойын-сауық парктеріндегі ойын-сауық құрылғыларында, пайдаланушылар бірнеше адамнан бастап қатарлап отырып, экрандарда көрсетілетін суреттермен синхронды түрде қозғалатын платформада орналасқан кабинада пайдаланады. Типтік жоғары деңгейдегі қозғалыс жүйесі – Стюарт платформасы, ол толық 6 дәрежелі қозғалысты (3 түзу және 3 айналу) қамтамасыз етеді және жоғары дәлдіктегі қозғалыстар мен үдеулерді қамтамасыз ету үшін күрделі алгоритмдерді қолданады. Олар ұшқыларды даярлауға арналған ұшу симуляторларында және басқа да көптеген қолданыстарда қолданылады. Спектрдің ортасы ойын-сауық ойындарындағы қозғалыс платформаларын, аттракциондарды және басқа да құрылғыларды қамтиды. Мұндай жүйелердің бағасы 10 000 доллардан 99 000 долларға дейін жетеді. Әдетте, мұндай платформаға аркада бөлмесінің бір бөлігі ғана қажет, ал жоғары деңгейдегі платформаларға қарағанда кішкентай қозғалыс диапазоны ұқсас, бірақ арзан басқару жүйелері арқылы қамтамасыз етіледі. 1980 жылдары аркадалық бейнеойындарда гидравликалық қозғалыс симуляторының шкафтарын пайдалану кең таралды. Бұл үрдісті Sega компаниясының «taikan» ойындары тудырды, онда «taikan» сөзі жапон тілінде «дене сезімі» дегенді білдіреді. Судзукидің Sega командасы бұған Space Harrier (1985) сияқты рельсті ату ойындары, Out Run (1986) сияқты жарыс ойындары және After Burner (1987) және G LOC: Air Battle (1990) сияқты аркадалық ұрыс ұшу симуляторлары үшін гидравликалық қозғалыс симуляторы кокпит шкафтарын қосты. Аркададағы ең күрделі қозғалыс симуляторы шкафтарының бірі – Sega R360 (1990), ол ұшақтың толық 360 градусқа айналуын симуляциялады. Sega 2010 жылдарға дейін аркадалық ойындарға арналған қозғалыс симуляторы шкафтарын жасауды жалғастырды. Соңғы кезде жеке, үйде пайдалану үшін қозғалыс платформаларына нарықтағы қызығушылық артып келеді. Бұл қозғалыс жүйелерінің қолданылуы ұшуды оқыту симуляциясынан тыс, «қолмен жасалған» симуляция, ойын-сауық және виртуалды шындық жүйелерінің кеңірек нарығына дейін жетеді.

Инженерлік талдау

Қозғалыс платформалары көлік құралының өнімділігі мен конструкциясын талдау және тексеру үшін инженерлік саласында кеңінен қолданылады. Белгілі бір жүйенің компьютерлік динамикалық моделін физикалық қозғалысқа қосу мүмкіндігі пайдаланушыға қымбат прототиптерді құрастыру қажеттілігінсіз, көлік құралының басқару сигналдарына қалай жауап беретінін сезінуге мүмкіндік береді. Мысалы, ұшақ үшін сыртқы отын багын жобалаған инженер ұшқыштан ұшу қасиеттеріне тигізетін әсерін анықтауға немесе механикалық инженер жаңа тежегіш жүйенің әсерін ешқандай аппаратты құрастырмай-ақ, уақыт пен ақшаны үнемдеуге болады. Ұшақ өндірушілері жаңа аппараттарды сынау үшін ұшу симуляторларын да пайдаланады. Зертханадағы нақты ұшу басқару жүйесіне визуалды экранмен жабдықталған симуляциялық пилот кабинасын қосу арқылы, ұшқышты нақты ұшақта бар электрлік, механикалық және гидравликалық компоненттермен интеграциялау арқылы, алғашқы ұшу сынақтарына дейін жүйенің толық бағалауын жүргізуге болады. Мұндай сынау "күшін жойылған ақауларды" (яғни, қасақана жасалған гидравликалық ақау, бағдарламалық қате немесе компьютердің өшірілуі) модельдеуге мүмкіндік береді, бұл ұшақтың қосымша конструкциялық ерекшеліктерінің күтілгендей жұмыс істейтінін растауға көмектеседі. Сынақ пилоты жүйедегі кемшіліктерді анықтауға да көмектеседі, мысалы, жеткіліксіз немесе жоқ ескерту көрсеткіштері немесе тіпті басқару таяғының қате қозғалысы. Бұл сынақтар ұшу кезінде жүргізілмейтін, бірақ олардың дұрыс екенін көрсету қажеттігі бар, өте жоғары тәуекелді жағдайларды модельдеу үшін қажет. Бұл сынақтар үшін 6 дәрежелі қозғалыс қажет болмаса да, визуалды экран пилотқа ақаулар бір уақытта орын алғанда ұшақты "ұшуға" мүмкіндік береді.

Сызықтық қозғалыстар

Принцип бойынша, жылдамдықты вестибулярлық жүйеден келетін салыстырмалы сигналдармен ғана тікелей сезіну мүмкін емес. Мұндай жүйе үшін ғарыштағы тұрақты жылдамдықпен ұшу, орындықта отырудан ешқандай айырмашылығы жоқ. Дегенмен, жылдамдықтың өзгеруі үдеу ретінде немесе адам денесіне әсер ететін күш ретінде сезіледі. Тұрақты сызықтық үдеу жағдайында, нақты жағдайды алмастыру оңай. Үдеудің амплитудасын адамдар жақсы сезбейтіндіктен, тәжірибелік нысанды кері бұрып, гравитация векторын гравитация және алға қарайғы үдеудің салдарынан туындайтын дұрыс күштің орнына қолдануға болады. Осылайша, симуляторды кері иіп, визуалды бейнені сол бұрышқа бұру арқылы тәжірибелік нысанға алға қарайғы үдеу ретінде сезілетін кері күш түседі.

Адаптациялық жуу сүзгісі

Бұл бейімделу әдісі NASA Лэнглиде әзірленді. Ол эмпирикалық түрде анықталған сүзгілердің комбинациясынан тұрады, онда белгіленген мақсатты (құны) функцияны барынша азайту үшін бірнеше коэффициенттер белгіленген ретпен өзгертіледі. Торонто университетінде жүргізілген зерттеуде үйлестірілген адаптивті сүзгі, басқа екі жуу сүзгісімен салыстырғанда, "ең жақсы пилот бағаларын" көрсетті. Осы стильдегі сүзгілердің артықшылықтарын екі негізгі тұжырыммен сипаттауға болады. Біріншіден, адаптивті қасиеттері симулятор бейтарап күйге жақын болғанда шынайы қозғалыс сезімін береді, ал қозғалыс жүйесінің мүмкіндіктері шегінде ғана төмендетіледі, бұл қозғалыс жүйесінің мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Екіншіден, шығын функциясы немесе мақсатты функция (жуу сүзгісі осы арқылы оңтайландырылады) өте икемді, және жоғары дәлдікті модельдерді қосу үшін әртүрлі шарттар қосылуы мүмкін. Бұл уақыт өте өзгеріп, кеңейтілуге қабілетті жүйені құруға мүмкіндік береді, нәтижесінде жүйе симуляциялық ұшудың барлық кезеңінде ең дәл жауап береді. Кемшіліктері – мінез-құлқына түзетулер енгізу қиын, себебі негізінен каналдар өзара байланысты. Соңында, қажетті туынды функцияларды шақырудың көптігіне байланысты орындалу уақыты салыстырмалы түрде жоғары. Сонымен қатар, қаншалықты күрделі шығын функциялары енгізілсе, есептеуге қажетті уақыт та соғұрлым артады.

Симуляция мен ойынға қозғалыстың әсері

Ұшу тренажерлерінде физикалық қозғалысты қолдану талқыланған және зерттелген мәселе. Виктория университетінің инженерлік факультеті 1980 жылдары әуежол пилоттарының ұшу симуляциясындағы сезімдерін және қозғалыстың симуляциялық ортаға тигізетін әсерін анықтау үшін бірқатар сынақтар жүргізді. Нәтижесінде, қозғалыс болғанда пилоттардың симуляциялық ортаны қабылдауына оң әсер ететіні анықталды, ал қозғалыссыз симуляциялық ортаға көбінесе жағымсыз пікір білдірілді. "Әуежол пилоттарының реакциясы" зерттеуінің қорытындысы бойынша, симуляцияның реализмі пилоттың симуляцияны қаншалықты дәл сезінуімен тікелей байланысты. Егер бұл видео ойындарға қолданылса және ойын тәжірибесінде бағаланса, реализм ойыншының ойыннан алатын ләззатына тікелей байланысты болуы мүмкін. Яғни, қозғалыспен қолданылатын ойындар шынайырақ, сонымен қатар қызықтыратын және қайта ойнағысы келетін болады. Дегенмен, симуляцияда қозғалысты пайдаланудың зиянды әсерлері де бар, олар симуляторды пайдаланудың басты мақсатынан алшақтырады, мысалы, теңселу бұзылысы. Мысалы, әскери пилоттардың вестибулярлық жүйесінің бұзылуы туралы хабарлар бар, себебі олар ұшақтағыдай, үдеуге сезімтал болу үшін симуляторда бас қозғалыстарын жасайды. Бірақ, симулятордың үдеуінің шектеулі болуына байланысты, бұл әсер нақты ұшаққа көшкен кезде кері әсер етеді.

Жағымсыз әсерлері (симулятор ауруы)

Қозғалыс немесе симуляторлық ауру: Симуляторлар миды визуалды, вестибулярлық және проприоцептивті сигналдардан түсетін ақпараттың белгілі бір қозғалыс түрін сезінуіне көндіру арқылы жұмыс істейді. Миға түсетін сигналдардың бірі басқаларымен үйлеспесе, қозғалыс ауруы пайда болуы мүмкін. Негізінде, симуляторлық ауру – бұл үш физикалық көзден келетін сигналдардың өзара сәйкес келмеуінен туындайтын қозғалыс ауруының бір түрі. Мысалы, терезесіз кемеде саяхаттағанда вестибулярлық жүйе дене әртүрлі бағытта жылдамдап, айналып жатқаны туралы сигнал жібереді, бірақ көру жүйесі қозғалысты байқамайды, себебі бөлме де кемедегі адаммен бірге қозғалады. Мұндай жағдайда көптеген адамдар қозғалыс ауруын сезінеді. Симуляторлық аурумен қатар, қозғалыс симуляциясына ұшырағаннан кейін қосымша белгілер де байқалады. Бұл белгілерге денеде жылу сезімі, беттің бозаруы және тершеңдік, депрессия және әлеусіздік, бас ауруы мен бас ісіп кету, ұйқышылдық және шаршау, көзді шоғырландыру қиындығы, көздің шаршауы, көрудің нашарлауы, ішек қышымасы, назар аудару қиындығы және көз алдында суреттер пайда болуы жатады. Бұл симптомдардың салдары кейде қозғалыс симуляторына ұшырағаннан кейін бір-екі күнге дейін сақталуы мүмкін.

Симулятор ауруына ықпал ететін факторлар

Симуляциялық аурудың пайда болуына бірнеше фактор әсер етеді, оларды адамға байланысты факторлар, симуляторды пайдалану және жабдықтар деп жіктеуге болады. Адамға байланысты факторлардың ішінде сезімталдық, ұшу сағаттары, физикалық жағдай және дәрі-дәрмектер/есірткілер бар. Адамның қозғалысқа деген сезімталдығының айырмашылығы симуляциялық ауруға себеп болатын басты фактор болып табылады. Ұшқыштар үшін ұшу сағаттарының артуы да мәселе, өйткені олар көліктің нақты қозғалысына үйрене бастайды. Симуляторды пайдалануға байланысты факторларға бейімделу, бұрмаланған немесе күрделі көрініс мазмұны, симуляцияның ұзақтығы және тоқтату/қайта орнату жатады. Тоқтату/қайта орнату – бұл симуляцияның басталуы немесе аяқталуының нүктелері, олар мүмкіндігінше тұрақты және тегіс жағдайларда болуы керек. Егер симуляция экстремалды маневрдің ортасында аяқталса, сынаққа қатысушылардың инерциялық өлшеу бірлігі (IMU) жүйесінің бұрмалануы мүмкін. Симулятор жабдықтарының қозғалыс ауруына себеп болатын факторлары: қозғалыс жүйесінің сапасы, көру жүйесінің сапасы, осьтен тыс көру, дұрыс реттелмеген оптика, жыпылықтау және көру және қозғалыс жүйелері арасындағы кешігу/сәйкессіздік. Көру және қозғалыс жүйелері арасындағы кешігу/сәйкессіздік мәселесі симулятор технологиясында үнемі алаңдау тудырады, себебі пилоттың әрекеті мен көру және қозғалыс жүйелері арасындағы уақыт айырмасы шатастыруға және жалпы симулятордың өнімділігін төмендетуге әкелуі мүмкін.

Қозғалыс симуляторлары арқылы өнімділікті арттыру

Қозғалыс платформалары нақты қозғалыстың сезімін тек бастапқы үдеу кезінде ғана қайта жасай алады. Физикалық өлшемдерінің шектелуіне байланысты бұл сезімді ұзақ сақтау мүмкін емес. Дегенмен, адам денесінің қозғалыс сенсорлары тұрақты қозғалысқа емес, үдеуге жауап береді, сондықтан қозғалыс платформасы қозғалыс сигналын тудыра алады. Адамның қозғалыс сенсорлары ішкі құлақтың (вестибулярлық аппараттың) құрамында болады, оған айналуды сезіну үшін үш жартылай дөңгелек канал және сызықтық үдеуді сезіну үшін отолиттік органдар кіреді. Hexapod қозғалыс платформалары халықаралық азаматтық авиация ұйымының (ICAO) ережелерімен және Еуропадағы EASA, АҚШ-тағы FAA сияқты аймақтық азаматтық авиация органдарының талаптарына сәйкес, әлемдік азаматтық авиацияда ұшқыштарды дайындауға арналған толыққанды ұшу тренажерлерінде қолданылады.

Артықшылықтар

Симуляторлар потенциалды түрде қауіпті техниканы (мысалы, ұшақтарды) басқаруда қауіпсіз оқыту жолын ұсынады. Нақты жабдықта оқытуға кеткен шығын кейде симулятордың құнынан асып кетеді. Оқу сеанстары арасындағы уақыт азаюы мүмкін, себебі бұл қозғалыс жүйесін бастапқы күйге келтірудей оңай болуы мүмкін.

Кемшіліктер

Шынайы ортаны толыққанды қайта жасай алмау мүмкін; сондықтан ұшқыш немесе жүргізуші күткендей сезімдердің болмауынан жаңылысып, нақты ортаға тиісті дайындықтан өте алмауы мүмкін. "Симуляторлық ауру" қаупін жою немесе азайту үшін барлық сенсорлық сигналдарды дұрыс келістіру қиындық тудыруы мүмкін. Қатысушының жасы және нақты ортадағы тәжірибесі симуляцияланған ортаға реакциясын өзгертеді.