Оңтүстік-Шығыс Азияның Хму Этносы

Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азияның этникалық тобы

Хму (/k//ə/'/m//uː/; Khmu: ; немесе ; ขมุ ; ; ; ) – Оңтүстік-Шығыс Азияның этникалық тобы. Көпшілігі (88%) Лаос елінің солтүстігінде тұрады, онда олар ең ірі азшылық этникалық тобы болып табылады және жалпы халықтың он бір пайызын құрайды. Бұрынғы ағылшын тіліндегі басқаша жазылу түрлеріне Кмхму, Кему және Кбру жатады, бұл сөздер "адамдар" деген мағынаны білдіреді. Хму халқы өз этникалық тегін көбінесе pruʔ деп атайды.

Географиялық таралуы

Хму – Лаос жерінің солтүстігіндегі түпкілікті тұрғындар. Жалпы, Хмулар бұрын әлдеқайда кеңірек аумақты мекендеген деп саналады. Оңтүстік-Шығыс Азияның жазықтарына тай-лао тайпаларының қоныс аударуынан кейін, Хмулар күріш егісіне арналған Лао жазығынан жоғарырақ (Лао Тхенг) және ең биік аймақтарда тұратын Хмонг-Миен тайпаларының (Лао Сунг) астындағы биік жерлерге ығысып, шұңқырлы егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Көптеген Хму ауылдары шалғай орналасқан және электр қуатымен жайлап қамтамасыз етілуде. Көптеген аймақтарда Хмулар Хмонгтармен және басқа да аймақтық аз ұлт өкілдерімен бірге тұрады. АҚШ-тағы Хмулар Вьетнам соғысынан қашқан босқындардың ұрпақтары. Олардың көпшілігі Калифорния штатына қоныс аударды, онда Хму Ұлттық Федерациясы және Хму Католик Ұлттық Орталығы орналасқан. Таиландтағы Хмулардың көпшілігі Лаос пен Вьетнамнан жақында келді, олар да Вьетнам соғысы мен одан кейінгі коммунистік үкіметтерден қашқан босқындар. Бірақ Таиландтың Нан, Пхаяо және Чианг Рай провинцияларына жаңа егістік жерлерді іздеу және тик ағашын өңдеу саласында жұмыс істеу үшін 200 жыл бұрыннан бері шекарадан тыс көші-қон жүріп келеді. Шығыс Хму диалектілері кері үрдіс көрсетеді. Мұндай диалекттерде тіркеліс немесе әуендік айырмашылық жоқ, олар дыбыстық контраст үшін сөздің басындағы дауыстылар (дыбысты, дауыссыз және демімен айтылатын дауыссыз) және мұрындықтарды (дыбысты, дауыссыз және көмекей алдындағы) үш түрлі жіктеуді пайдаланады. Қазіргі уақытта Хму тілінің қолданылуы өте жақсы деңгейде болғанымен, Хмулардың көпшілігі, тіпті барлығы да, аймақтың мәдени үстемдік құратын тобының тілінде еркін сөйлейді және олардың көпшілігі үнемі үш немесе тіпті төрт түрлі тілді қолданады. Мысалы, Лаостағы Хмулар үкімет шенеуніктерімен қарым-қатынас жасағанда, жазық жердегі лаостармен сауда жасағанда немесе мектепке барғанда лаос тілінде сөйлейді. Басқа тау тайпаларымен сауда жасау үшін Хмонг сияқты қосымша тілдерді білу қажет болуы мүмкін, егер екі топтың да арасында лаос тілі ортақ тіл ретінде қолданылмаса. Таиландтағы Хмулар көбірек сіңіп кеткен, көбінесе тайлармен бірге ауылдарда тұрады және екі Хму ата-анасы бар үйлерде тіпті үйде де Кхам Меуанг тілінде сөйлеуді ұнатады.

The Khmu were the indigenous inhabitants of northern Laos. It is generally believed the Khmu once inhabited a much larger area. After the influx of Thai/Lao peoples into the lowlands of Southeast Asia, the Khmu were forced to higher ground (Lao Theung), above the rice growing lowland Lao and below the Hmong/Mien groups (Lao Sung) that inhabit the highest regions, where they practiced swidden agriculture. Most Khmu villages are isolated, and only slowly receiving electricity. In many areas the Khmu live alongside the Hmong and other regional minority ethnic groups. The Khmu in the United States originated as refugees from the Vietnam War. Most of these refugees settled in California, which is home to both the Khmu National Federation, Inc., and the Khmu Catholic National Center. Many of the Khmu in Thailand have arrived recently from Laos and Vietnam, also as refugees from the Vietnam War and subsequent communist governments, although cross border migrations into Thailand's Nan, Phayao and Chiang Rai provinces for new farm land and work in the teak industry began as much as 200 years ago. Eastern Khmu dialects show the opposite tendency. Completely lacking either register or tone distinction, these dialects utilize a three way distinction of stops (voiced, voiceless and aspirated voiceless) and nasals (voiced, voiceless, and pre glottalized) in the syllable initial position for phonemic contrast. Although Khmu language use among peers is currently fairly vigorous, most, if not all, Khmu are also fluent in the language of the culturally dominant group of the area and many regularly use three or even four different languages. The Khmu of Laos, for example, speak Lao when dealing with government officials, engaging in commerce with the lowland Lao, or if attending school. Trade with other highland groups may necessitate knowledge of additional languages, such as Hmong, unless Lao can be used a lingua franca by both groups. The Khmu of Thailand are more assimilated, often living in villages among the Thai and preferring to speak Kham Meuang even at home in households with two Khmu parents.

Әлеуметтік құрылым

Хмулар – егіншілікпен айналысатын қоғам, алайда жинау, аң аулау, қаптап беру және балық аулау Хму өмір салтының бір бөлігін құрайды. Хму егінділеріне күріш (әсіресе ақ және қара жабысқақ күріш), жүгері, банан, қант қамысы, қияр, бұршақ, кунжут және әртүрлі көкөністер кіреді. Күрішті өрттен сақтау үшін ауылдың сыртында, ал тышқандар мен егеуқұйрықтардан қорғау үшін биік құрылыстарда сақтайды. Хму ақсақалдары дәстүрлі түрде ауылдың ең құрметті адамдары болып есептеледі және ауылдағы барлық дау-жанжалды шешуге жауапты. Ауыл басшыларының қатарында шаман (рухани медицинаны білетін), емші (дәрі-дәрменді білетін), дін қызметкері (отбасылық дін қызметінің тегіне негізделген) және ауыл әкімі (қазіргі заманда Лаос үкіметі тағайындайтын) кіретін еді.