Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азиядағы патшалық 1353–1707 жылдар аралығында.
Kingdom in Southeast Asia from 1353 to 1707
Лан Шан, немесе Ланчанг – қазіргі Лаос аумағын 1353–1707 жылдар аралығында билеген Лаос мемлекеті. Үш жарым ғасыр бойы Лан Шан Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі мемлекеттердің бірі болды. Бұл мемлекет Лаос халқының ұлттық тарихи және мәдени ерекшелігінің негізін құрайды.
Lan Xang or Lancang was a Lao kingdom that held the area of present day Laos from 1353 to 1707. For three and a half centuries, Lan Xang was one of the largest kingdoms in Southeast Asia. The kingdom is the basis for Laos's national historic and cultural identity.
Атауы
Лан Сянь Кхао – лаос тіліндегі атаудың бір жазу түрі, "Миллион пил және ақ қолшатыр" деген мағынаны білдіреді. Патшалықтың аты патшаның билігіне, лаос буддизмімен байланысына және оның әскерінің көптеген соғыс пилдеріне сілтеме жасайды. Басқа жазу түрлері: Лан Санг, Лэйн Санг және Лэйн Ксанг. Ланчанг атауы – патшалықтың қытайша атының пиньинь жазуы, ол әлі күнге дейін Меконг өзенінің Тибет және Юньнань аймандарындағы жоғарғы бөліктерінде қолданылады. Патшалықтың басқа атаулары: қытайша Наньчжан; санскритше Шри Шатанаганайута және палише Сири Шатанаганахута; тайша Лан Чанг (ล้านช้าง) және Лан Чанг Ром Кхао (ล้านช้างร่มขาว); қазіргі вьетнамша атауы Vương quốc Lan Xang және тарихи атаулары Ай Лао (哀牢), Вạn Тượng (萬象, "Сансыз пилдер") және Нам Чưởng; кхмерше Лиан Чанг (លានជាង), Лиан Дамри (លានដំរី) немесе Срей Сатнеаконхот (ស្រីសតនាគនហុត); және бирмаша Линзин.
Lān Xāng Hôm Khāo is one romanization of the Lao name , meaning "the Million Elephants and the White Parasol". The kingdom's name alludes to the power of the king, his ties to Laotian Buddhism, and his army's countless war elephants. Other romanizations include Lan Sang, Lane Sang, and Lane Xang. The name Láncāng is the pinyin romanization of the kingdom's Chinese name , still used for the upper stretches of the Mekong in Tibet and Yunnan. Other names for the kingdom include the Chinese Nánzhǎng ; the Sanskrit Srī Śatanāganayuta and the Pali Siri Satanāganahuta; the Thai Lan Chang (ล้านช้าง) and Lan Chang Rom Khao (ล้านช้างร่มขาว); the present Vietnamese name Vương quốc Lan Xang and the historical names Ai Lao (哀牢), Vạn Tượng (萬象, "Countless Elephants"), and Nam Chưởng ; the Khmer Lean Cheang (លានជាង), Lean Damri (លានដំរី), or Srei Satneakonhot (ស្រីសតនាគនហុត); and the Burmese Linzin .
Шығу тегі
Лан Шангты мекендейтін географияны бастапқыда жергілікті австроазиялық тайпалар қоныстанған, мысалы, хмуик және вьет халықтары. Олар Бан Чиандағы қола дәуірі мәдениеттерінің (қазіргі Таиландтың Исан аймағының бір бөлігі) және Дунг Сон мәдениеттерінің пайда болуына себеп болды, сондай-ақ Сянкхоанг жазығындағы темір дәуірі халықтары, Фунан және Ченла (Шампасак провинциясындағы Ват Пху маңында) өркендеуіне әсер етті. Хан әулетінің оңтүстікке қарай кеңеюі туралы хроникалары Қытайдың қазіргі Юньнань және Гуанси аймақтарында тұратын тай-кадай тілінде сөйлейтін халықтар немесе ай лао туралы алғашқы жазба деректерді ұсынады. Тай халқы 7-ғасырдан бастап бірнеше толқындармен оңтүстікке көшіп, 1253-1256 жылдары Юньнаньды моңғолдар басып алғаннан кейін Лан Шанг патшалығы болатын аймақтардың солтүстігіне қарай жылдамдады. Меконгтың құнарлы солтүстік аңғарларын мон халқының Дваравати мәдениеті, кейіннен кхмерлер мекендеді. Сол кезде солтүктегі маңызды қала-мемлекет Муанг Суа деп белгілі болды, сондай-ақ Донг өзенінің жағасындағы жалын ағаштарының қаласы – Сиенг Донг Сиенг Тхонг (қазіргі Луанг Прабанг қаласы) деп те аталды. Сухотай патшалығының күшеюімен Муанг Суа (Луанг Прабанг) және оңтүстікке қарай Виенг Чан Виенг Кам (Вьентьян) егіз қалалары Тайдың ықпалына көбірек түсті. Сухотай патшасы Рам Хамхаңның қайтысынан және Лан На патшалығындағы ішкі даулардан кейін Виенг Чан Виенг Кам (Вьентьян) мен Муанг Суа (Луанг Прабанг) 1353 жылы Лан Шанг құрылғанға дейін тәуелсіз Лао Тай мандалалары болып сақталды.
The geography Lan Xang would occupy had been originally settled by indigenous Austroasiatic speaking tribes, such as Khmuic peoples and Vietic peoples which gave rise to the Bronze Age cultures in Ban Chiang (today part of Isan, Thailand) and the Đông Sơn culture as well as Iron Age peoples near Xiangkhoang Plateau on the Plain of Jars, Funan, and Chenla (near Vat Phou in Champasak Province). The Han dynasty's chronicles of the southward expansion of the Han dynasty provide the first written accounts of Tai–Kadai speaking peoples or Ai Lao who inhabited the areas of modern Yunnan and Guangxi, China. The Tai peoples migrated south in a series of waves beginning in the 7th century and accelerated following the Mongol conquest of Yunnan (1253–1256) into the northern reaches of what would become the kingdom of Lan Xang. The fertile northern Mekong valleys were occupied by the Dvaravati culture of the Mon people and subsequently by the Khmer, where the principal city state in the north was known then as Muang Sua and alternately as Xieng Dong Xieng Thong "The City of Flame Trees beside the River Dong", (modern city of Luang Prabang). With the rise of the Sukhothai Kingdom the principal city states of Muang Sua (Luang Prabang) and south to the twin cities of Vieng Chan Vieng Kham (Vientiane), came increasingly under Tai influence. Following the death of the Sukhothai king Ram Khamhaeng, and internal disputes within the kingdom of Lan Na, both Vieng Chan Vieng Kham (Vientiane) and Muang Sua (Luang Prabang) were independent Lao Tai mandalas until the founding of Lan Xang in 1353.
Хан Бором туралы аңыздар
Ертедегі көші-қондардың мәдени естелігі және тай әсерінің жергілікті, мон және кхмер халықтарымен араласуы Лан Шанның шығу мифтері мен дәстүрлерінде сақталды. Осы ертедегі аңыздардың ортақтығын көрсететін мәдени, тілдік және саяси тамырлар Лан Шанды және оның көрші мемлекеттермен қарым-қатынасын түсінуге көмектеседі. "Кхун Боромның хикаясы" (Nithan Khun Borum) осы шығу тарихының орталық бөлігі болды және сарай жылнамалары – Фонгсаваданға (Phongsavadan) кіріспе ретінде қызмет етті, олар ыңғайлы шаралар мен мерекелерде оқылатын. Лан Шан тарихының барысында монархияның заңдылығы Муанг Суаның аңыздық патшасы Кхун Лоның және Кхун Боромның жалғыз әулетімен байланысты болды.
The cultural memory of the early migrations and the mixing of Tai influence with the indigenous, Mon, and Khmer peoples were preserved in the origin myths and traditions of Lan Xang. The cultural, linguistic, and political roots which highlight the commonality of these early legends can help to understand Lan Xang and its relations with neighboring kingdoms. The Nithan Khun Borum "Story of Khun Borom" was central to these origin stories and formed the introduction to the Phongsavadan or court chronicles which were read aloud during auspicious occasions and festivals. Throughout the history of Lan Xang the legitimacy of the monarchy was tied to the single dynasty of Khun Lo, the legendary king of Muang Sua and son of Khun Borom.
Фа Нгум патшаның жеңістері
Лан Шанның дәстүрлі сарай тарихы 1316 жылы Нэга жылынан басталады (Нэга – Меконгтың мифтік жыланы және патшалықтың қорғаушы рухы) Фа Нгумның дүниеге келуімен. Фа Нгумның әкесі Суванна Кампонг Муанг Суаның патшасы, ал әкесі Чао Фа Нгиао – тақ мұрагері болған. Фа Нгум жас кезінде кхмер империясына, король Джаяварман IX-тың ұлы ретінде өмір сүруге жіберілді, онда оған принцесса Кё Канг Я берілді. 1343 жылы король Суванна Кампонг қайтыс болды, содан кейін Муанг Суа үшін мұрагерлік күрес басталды. 1349 жылы Фа Нгумға «Он мың» әскері таққа ие болу үшін берілді. Кхмер империясы құлдыраған кезде (мүмкін, Қара өлімнің таралуынан және тай тайпаларының көптеп келуінен), Ланна мен Сухотай бұрынғы кхмер аумағында құрылған еді, ал сиамдықтар Чао Пхрая өзенінің бойында, болашақта Аюттая патшалығы болатын аймақта күшейіп жатты. Кхмерлер үшін мүмкіндік – олар енді тиімді бақылай алмайтын аймақта, орташа әскери күшпен достық буферлік мемлекет құру еді. Фа Нгумның жорығы Лаостың оңтүстігінде басталды, Шампасак аймағындағы қалалар мен қалаларды басып алып, Такек және Хам Муанг арқылы Меконгтың орта ағысы бойымен солтүстікке қарай жылжуға көшті. Меконгтың орта ағысындағы орнынан Фа Нгум Муанг Суаға шабуыл жасау үшін Вьентьяннан көмек және жабдық сұрады, бірақ олар бас тартты. Алайда, Муанг Пхуанның ханзадасы Нхо (Муанг Фуэун) Фа Нгумға өзінің мұрагерлік дауында көмектесу үшін және Муанг Пхуанды Đại Việt-тен қорғау үшін көмек пен вассалдық ұсынды. Фа Нгум келісіп, әскерін тез арада Муанг Фуанды басып алуға, содан кейін Ксам Неуа және Đại Việt-тің бірнеше кіші қалаларын алуға көшті. Đại Việt патшалығы, оңтүстіктегі өзінің қарсыласы Чампамен алаңдап, Фа Нгумның өсіп келе жатқан күшімен нақты шекараны іздеді. Нәтижесінде Анамит тау жотасы екі патшалық арасындағы мәдени және аумақтық кедергі ретінде пайдаланылды. Жеңіс жолын жалғастыра отырып, Фа Нгум Лао халқының көптігімен қоныстанған Қызыл және Қара өзендер аңғарлары бойындағы Сип Сонг Чау Тайға қарай бет бұрды. Әр аймақтан жеткілікті лао әскерін жинағаннан кейін, Фа Нгум Нам-У өзенінен төмен қарай Муанг-Суаны басып алуға аттанды. Фа Нгумның ағасы болған Муанг Суа патшасы үш рет шабуыл жасағанына қарамастан, Фа Нгум әскерінің күшін тоқтатып алмады және тірідей түсіп қалмас үшін өзіне-өзі қол жұмсады. 1353 жылы Фа Нгум таққа отырғызылып, өзінің патшалығын Лан Шан Хом Хао ("Миллион пил мен ақ қолшатырдың жері") деп атады. Фа Нгум Меконг аймағындағы аумақтарды қорғау үшін жаулап алуларын жалғастырды, Сипсонг Паннаны (қазіргі Сишуанбанна Дай автономиялық облысы) басып алып, Ланна шекарасына қарай оңтүстікке жылжуды бастады. Ланнаның патшасы Пхаю армия жинады, бірақ Фа Нгум оны Чианг Саенде жеңіп, Ланнаны өзінің аумағының бір бөлігін беруге және өзара тану үшін құнды сыйлықтар беруге мәжбүр етті. Шекарасын қамтамасыз еткеннен кейін Фа Нгум Муанг Суаға оралды. 1351 жылы Утонг, кхмер патшасы Суфанбуридің қызына үйленген, Аюттая қаласын құрды. Алайда, Кхмер империясының қалдықтары Аюттаяның өсіп келе жатқан күшімен тікелей қақтығысқа түсті және екеуі одақтас емес, бәсекелестерге айналды. 1350 жылдары Аюттая батыс кхмер аумақтары мен Хорат жазығында кеңейді. 1352 жылы Аюттая Аңкорға шабуыл жасады, бірақ астананы басып алуға тырысып сәтсіз аяқтады. Вьентьян тәуелсіз және күшті болды, ал Аюттаяның өсіп келе жатқан күші аймақтық тұрақтылыққа қауіп төндірді. 1356 жылы Фа Нгум Муанг Суаға қарсы бұрынғы шабуылына қолдау көрсетпегендіктен, Вьентьянды басып алу үшін оңтүстікке аттанды. 1357 жылы ол Вьентьянды және оның айналасындағы жазықтарды басып алып, Аюттая басып алған аумақтарды Лаоның бақылауына қайтару үшін оңтүстікке қарай жылжуды бастады. Фа Нгум Хорат жазығы арқылы Мун және Чи өзендері бойындағы ірі қалаларды басып алып, Рой Этке дейін оңтүстікке жылды. Рой Этте Фа Нгум Аюттаяға тікелей қарсылық көрсетті, ол Лан Шанның Хорат жазығындағы билігін мойындады. Утонг 100 пил, алтын, күміс, 1000-нан астам пил сүйегін жіберіп, қызы Нанг Кё Лот Фаны Фа Нгумның екінші әйелі болуға уәде берді. 1357 жылы Фа Нгум Лан Шан патшалығы үшін мандала құрды, ол Сипсонг Паннаның Қытаймен шекарасынан бастап, Хонг аралындағы Меконг бұрқасынан төменгі Самборға дейін және Вьетнам шекарасынан Анамит тау жотасының бойымен Хорат жазығының батыс жартасына дейін созылды. Осылайша бұл патшалық Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі патшалықтардың бірі болды.
The traditional court histories of Lan Xang begin in the Year of the Nāga 1316 (the nāga a mythical serpent of the Mekong and a protector spirit of the kingdom) with the birth of Fa Ngum. Fa Ngum's Grandfather Souvanna Khampong was king of Muang Sua and his father Chao Fa Ngiao was the crown prince. As a youth Fa Ngum was sent to the Khmer Empire to live as a son of King Jayavarman IX, where he was given princess Keo Kang Ya. In 1343 King Souvanna Khampong died, and a succession dispute for Muang Sua took place. In 1349 Fa Ngum was granted an army known as the "Ten Thousand" to take the crown. At the time the Khmer Empire was in decline (possibly from an outbreak of the Black Death and the combined influx of Tai peoples), both Lanna and Sukhothai had been established in what had been Khmer territory, and the Siamese were growing in the area of the Chao Phraya River which would become the Ayutthaya Kingdom. The opportunity for the Khmer was to create a friendly buffer state in an area they could no longer effectively control with only a moderately sized military force. Fa Ngum's campaign started in southern Laos, taking the towns and cities in the region around Champasak and moving northward through Thakek and Kham Muang along the middle Mekong. From his position on the middle Mekong, Fa Ngum sought assistance and supply from Vientiane in attacking Muang Sua, which they refused. However, Prince Nho of Muang Phuan (Muang Phoueune) offered assistance and vassalage to Fa Ngum for assistance in a succession dispute of his own and help in securing Muang Phuan from Đại Việt. Fa Ngum agreed and quickly moved his army to take Muang Phuan and then on to take Xam Neua and several smaller towns of Đại Việt. The Vietnamese kingdom of Đại Việt, concerned with their rival Champa to the south sought a clearly defined border with the growing power of Fa Ngum. The result was to use the Annamite Range as both a cultural and territorial barrier between the two kingdoms. Continuing his conquests Fa Ngum turned toward the Sip Song Chau Tai along the Red and Black River valleys, which were heavily populated with Lao. Having secured a sizable force of Lao from each territory under his domain Fa Ngum moved down the Nam Ou to take Muang Sua. Despite three attacks the King of Muang Sua, who was Fa Ngum's uncle, was unable to deter the size of Fa Ngum's army and committed suicide rather than be taken alive. In 1353 Fa Ngum was crowned, and named his Kingdom Lan Xang Hom Khao "The Land of a Million Elephants and the White Parasol", Fa Ngum continued his conquests to secure the areas around the Mekong by moving to take Sipsong Panna (modern Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture) and began moving south to the borders of Lanna along the Mekong. King Phayu of Lanna raised an army which Fa Ngum overwhelmed at Chiang Saen, forcing Lanna to cede some its territory and provide valuable gifts in exchange for mutual recognition. Having secured his immediate borders Fa Ngum returned to Muang Sua. In 1351 Uthong, who was married to a daughter of the Khmer King Suphanburi, founded the city of Ayutthaya. However, the remains of the Khmer Empire were in direct conflict with the growing power of Ayutthaya and the two became rivals rather than allies. Throughout the 1350s Ayutthaya expanded over western Khmer territories and the Khorat Plateau. In 1352 Angkor was attacked by Ayutthaya in a failed attempt to take the capital. Vientiane remained independent and powerful, and the growing power of Ayutthaya threatened regional stability. In 1356 Fa Ngum marched south to take Vientiane for failing to support his earlier advance on Muang Sua. In 1357 he took Vientiane and the surrounding plains, and marched south to assert Lao control over the areas seized by Ayutthaya. Fa Ngum moved across the Khorat Plateau taking the major cities along the Mun and Chi Rivers and moving as far south as Roi Et. In Roi Et, Fa Ngum directly challenged Ayutthaya, which acknowledged Lan Xang's control over the Khorat Plateau. Uthong sent 100 elephants, gold, silver, over 1,000 pieces of ivory and betrothed his daughter Nang Keo Lot Fa to be a second wife to Fa Ngum. By 1357 Fa Ngum had established the mandala for the Kingdom of Lan Xang which extended from the borders of the Sipsong Panna with China south to Sambor below the Mekong rapids at Khong Island, and from the Vietnamese border along the Annamite Range to the western escarpment of the Khorat Plateau. It was thus one of the largest kingdoms in Southeast Asia.
Самсентай патша мен Маха Деви патшайым
1360 жылдары Фа Нгум Лан Шанды Сухотайға қарсы соғысқа қайта бастап, онда Лан Шан өз аумағын қорғауда жеңіске жетті, бірақ бәсекелес сарайлық топтар мен соғыстан шаршаған халық Фа Нгумды оның ұлы Оун Хуэанның пайдасына тақтан түсіруге себепкер болды. Фа Нгум Муанг-Нанға жер аударылып, 1373 және 1390 жылдар аралығында сол жерде қайтыс болды. 1371 жылы Оун Хуэан Лао-кхмер ханзадасы үшін мұқият таңдалған Самсентай (300 000 тайдың патшасы) атағымен таж кигізілді, бұл оның сарайдағы кхмерлік топтарға қарағанда Лао тай халқына басымдық бергенін көрсетті. Самсентай әкесінің жетістіктерін бекітіп, 1390 жылдары Чианг Саенде Ланнаға қарсы күресті. 1402 жылы Қытайдағы Мин империясынан Лан Шан ресми түрде мойындалды. 1416 жылы алпыс жасында Самсентай қайтыс болды, оның орнына ұлы Лан Хам Даэнг келді. Вьет жылнамаларында Лан Хам Даэнг билік құрған 1421 жылы Ле Лой бастаған Лам Сон көтерілісі Минге қарсы болды және Лан Шаннан көмек сұрады. 100 піл мінген 30 мыңдық әскер жіберілді, бірақ олар қытайлардың жағына шықты. Лан Хам Даэнгтің өлімінен кейін белгісіздік пен патша өлтіру кезеңі басталды. 1428 жылдан 1440 жылға дейін Лан Шанды жеті патша биледі; олардың барлығы Маха Деви немесе Нанг Кёо Пимфа ("Қатыгез") деп белгілі патшайымның қатысуымен өлтірілді. Ол 1440-1442 жылдары Лан Шанды бірінші және жалғыз әйел басшы ретінде басқарған болуы мүмкін, содан кейін 1442 жылы Меконг өзеніне батырылып, нагаға құрбандық болды. 1440 жылы Вьентьян көтеріліске шықты, бірақ тұрақсыздыққа қарамастан Муанг Суадағы астана көтерілісті басуға мүкіндік алды. 1453 жылы басталған үзіліс 1456 жылы Чаккафат патшаның таққа отыруымен аяқталды (1456–1479).
Fa Ngum again led Lan Xang to war in the 1360s against Sukhothai, in which Lan Xang was victorious in defense of their territory but gave the competing court factions and the war weary population a justification to depose Fa Ngum in favor of his son Oun Huean. Fa Ngum became an exile in Muang Nan, where he died between 1373 and 1390. In 1371, Oun Huean was crowned as King Samsenthai (King of 300,000 Tai) a carefully chosen name for the Lao Khmer prince, which showed preference for the Lao tai population he governed over the Khmer factions at court. Samenthai consolidated the gains of his father, and fought back Lanna in Chiang Saen during the 1390s. In 1402 he received formal recognition for Lan Xang from the Ming Empire in China. In 1416, at the age of sixty, Samsenthai died and was succeeded by his song Lan Kham Daeng. The Viet Chronicles record that during the reign of Lan Kham Daeng in 1421 the Lam Sơn Uprising took place under Lê Lợi against the Ming, and sought Lan Xang's assistance. An army of 30,000 with 100 elephant cavalry was dispatched, but instead sided with the Chinese. The death of Lan Kham Daeng ushered in a period of uncertainty and regicide. From 1428 to 1440 seven kings ruled Lan Xang; all were killed by assassination or intrigue guided by a Queen known only by her title as Maha Devi or as Nang Keo Phimpha "The Cruel". It is possible that from 1440 to 1442 she ruled Lan Xang as the first and only female leader, before being drowned in the Mekong in 1442 as an offering to the naga. In 1440 Vientiane revolted, but despite the years of instability the capital at Muang Sua was able to suppress the rebellion. An interregnum began in 1453 and ended in 1456 with the crowning of King Chakkaphat (1456–1479).
Даи Вьетпен ақ пил соғысы
1448 жылы Маха Девидің тәртіпсіздігі кезінде Муанг Пхуан және Қара өзен бойындағы бірнеше аймақтар Đại Việt патшалығына қосылды, сондай-ақ Нан өзені бойында Ланнаға қарсы бірнеше шайқастар болды. 1471 жылы Đại Việt императоры Ле Сын Тонг Чампа патшалығын басып алып, жойды. Сол 1471 жылы Муанг Пхуан көтеріліс шығарды, нәтижесінде бірнеше вьетнамдық қаза тапты. 1478 жылға қарай Муанг Пхуандағы көтеріліс пен, одан да маңыздысы, 1421 жылы Мин империясын қолдағандығы үшін Лан Шанға толыққанды шабуыл жасауға дайындық жүргізілді. Осы шақта ақ пил ұсталып, патшаға жеткізілді. Пил Оңтүстік-Шығыс Азияда патшалықтың символы ретінде танымал болды, сондықтан Ле Сын Тонг оның шашын вьетнам сарайына сыйлық ретінде әкелуді сұрады. Бұл сұраныс қорлаушылық деп есептелді, аңыз бойынша, оның орнына пил зәрiмен толтырылған қорап жіберілді. Осылайша, 180 000 сарбаздан тұратын үлкен вьетнам әскері Муанг Пхуанды бағындыру үшін бес бағытта жорыққа шықты. Оларға 200 000 жаяу әскер мен 2000 піл мінген әскер қарсы тұрды, оларды тәж мұрагері және үш қолбасшы генерал басқарды. Вьетнамдықтар ауыр шайқаста жеңіске жетіп, Муанг Суаға қарай жылжыды. Патша Чаккафат және оның сарайы Меконг өзені арқылы Вьентьянға қарай оңтүстікке қашты. Вьетнамдықтар Луанг Прабанг астанасын басып алып, әскерін екіге бөлді. Бір бөлігі батысқа қарай Сипсонг-Паннаны басып алып, Ланнаға қауіп төндірді, ал екінші бөлігі Меконг бойымен оңтүстікке қарай Вьентьянға бет алды. Вьетнамдық әскердің бір тобы Иравади өзенінің жоғарғы ағысына (қазіргі Мьянма) жетті. Тилок патша мен Ланна солтүстік әскерін алдын ала жойды, ал Вьентьян маңындағы күштер Чаккафат патшаның кіші ұлы, ханзада Тхен Камның басшылығымен бірікті. Біріккен күштер вьетнамдық әскерді талқандап, Муанг Пхуанға қарай қашқандарын қуып жетеді. Тек 4000 сарбазы бар вьетнамдықтар Муанг Пхуан астанасын қиратты, содан кейін шегінді. Ханзада Тхен Кам әкесі Чаккафатты таққа қайтаруды ұсынды, бірақ ол бас тартты және 1479 жылы ұлының пайдасына тақтан бас тарды, ол Сувана Баланг (Алтын Төре) атанды. Вьетнамдықтар келесі 200 жыл бойы біріктірілген Лан Шанға шабуыл жасаған жоқ, ал Ланна Лан Шанның жақын одақтасы болды.
In 1448 during the disorder of the Maha Devi, Muang Phuan and some areas along the Black River were annexed by the kingdom of Đại Việt and several skirmishes took place against Lanna along the Nan River. In 1471 Emperor Lê Thánh Tông of Đại Việt invaded and destroyed the kingdom of Champa. Also in 1471, Muang Phuan revolted and several Vietnamese were killed. By 1478 preparations were being made for a full scale invasion of Lan Xang in retribution for the rebellion in Muang Phuan and, more importantly, for supporting the Ming Empire in 1421. Around the same time, a white elephant had been captured and brought to King Chakkaphat. The elephant was recognized as a symbol of kingship throughout Southeast Asia and Lê Thánh Tông requested the animal's hair to be brought as a gift to the Vietnamese court. The request was seen as an affront, and according to legend, a box filled with dung was sent instead. The pretext having been set, a massive Viet force of 180,000 men marched in five columns to subdue Muang Phuan, and was met with a Lan Xang force of 200,000 infantry and 2,000 elephant cavalry in support which was led by the crown prince and three supporting generals. The Vietnamese forces won a hard fought victory and continued north to threaten Muang Sua. King Chakkaphat and the court fled south toward Vientiane along the Mekong. The Vietnamese took the capital of Luang Prabang, and then divided their forces to create a pincer attack. One branch continued west, taking Sipsong Panna and threatening Lanna, and another force headed south along the Mekong toward Vientiane. A contingent of Vietnamese troops managed to reach the upper Irrawaddy River (modern day Myanmar). King Tilok and Lanna preemptively destroyed the northern army, and the forces around Vientiane rallied under King Chakkaphat's younger son Prince Thaen Kham. The combined forces destroyed the Vietnamese forces, which fled in the direction of Muang Phuan. Although numbering only about 4,000 men, the Vietnamese destroyed the Muang Phuan capital in one last act of vengeance before retreating. Prince Thaen Kham then offered to restore his father Chakkphat to the throne, but he refused and abdicated in favor of his son who was crowned as Suvanna Balang (The Golden Chair) in 1479. The Vietnamese would not invade the unified Lan Xang for the next 200 years, and Lanna became a close ally to Lan Xang.
Патша Висун және мәдениеттің гүлденуі
Кейінгі патшалар арқылы Лан Шанг Đại Việt-пен болған соғыстың салдарынан келген зиянды жойды, бұл мәдениет пен сауданың гүлденуіне әкелді. Висун патша (1500–1520) өнердің маңызды меценаты болды және оның тұсында Лан Шангтың классикалық әдебиеті алғаш рет жазылды. Тхеравада буддалық монахтар мен монастырлары білім беру орталықтарына айналды, ал сангха мәдени және саяси билікте күшейді. «Кхун Боромның тарихы» (Nithan Khun Borom) алғаш рет жазба түрінде пайда болды, сонымен қатар Будданың бұрынғы өмірлерін еске түсіретін Джатака әңгімелерінің бірнеше түсірмелері пайда болды. Трипитака пали тілінен лао тіліне аударылды, сондай-ақ Рамаянаның лао тіліндегі нұсқасы, яки Пра Лак Пра Лам да жазылды. Медицина, астрология және құқық туралы трактаттармен бірге эпикалық өлеңдер жазылды. Лао сарай музыкасы жүйеленді және классикалық сарай оркестрі қалыптасты. Патша Висун сонымен қатар ел бойынша бірнеше ірі храмдарды немесе «ваттарды» қаржыландырды. Ол Лан Шангтың қасиетті нысаны ретінде «қорқынышты жою» мудрасындағы Будданың бейнесі – Фра Бангты таңдады. Фра Бангты Фан Нгумның кхмер әйелі Кё Кан Я Ангкордан әкелген, ол оны әкесінің сыйы ретінде алып келген. Мүсін дәстүр бойынша Цейлон (Сейлон) да жасалған деп есептеледі, ол Тхеравада буддизмінің орталығы болған және алтын мен күмістен жасалған қорытпадан (thong) тұрады. Фра Банг сол уақытқа дейін Вьентьян қаласында сақталған, бұл Муаң Суадағы дәстүрлі анимистік сенімдердің күштілігімен байланысты болды. Фра Банг бейнесі соншалықты құрметке ие болды, оның құрметіне астананың атауы Муаң Суадан Луанг Прабангқа өзгертілді. Патша Висун, оның ұлы Фотисарат, немересі Сеттатират және шөбересі Нокео Куман Лан Шангты алдағы жылдардағы зор халықаралық сын-қатерлерге қарамастан сақтап, қайта жаңғыртуға қабілетті мықты басшылармен қамтамасыз етті.
Through subsequent kings Lan Xang would repair the damage of the war with Đại Việt, which led to a blossoming of culture and trade. King Visoun (1500–1520) was a major patron of the arts and during his reign the classical literature of Lan Xang was first written. The Theravada Buddhist monks and monasteries became centers of learning and the sangha grew in both cultural and political power. The Nithan Khun Borom (Story of Khun Borom) first appeared in written form, along with several transcriptions of the Jataka Tales which recall previous lives of the Buddha. The Tripitaka was transcribed from Pali to Lao, and the Lao version of the Ramayana or Pra Lak Pra Lam was also written. Epic poems were written along with treatises on medicine, astrology and law. Lao court music was also systematized and the classical court orchestra took shape. King Visoun also sponsored several major temples or "wats" throughout the country. He chose the Phra Bang a standing image of the Buddha in the mudra or position of "dispelling fear" to be the palladium of Lan Xang. The Phra Bang had been brought by Fa Ngum's Khmer wife Keo Kang Ya from Angkor as a gift from her father. The image is traditionally believed to have been forged in Ceylon, which was the center of the Therevada Buddhist tradition and was made of thong an alloy of gold and silver. The Phra Bang had been kept in Vientiane until that time, in part because of the strength of the traditional animist beliefs in Muang Sua. The Phra Bang image was so revered that the capital city was renamed in its honor from Muang Sua to Luang Prabang. King Visoun, his son Photisarath, his grandson Setthathirath, and his great grandson Nokeo Koumane would provide Lan Xang with a succession of strong leaders who were able to preserve and restore the kingdom despite tremendous international challenges in the years ahead.
Ланна және Аюттаямен соғыс
Король Фотисарат (1520–1550) болған Лана Шанның ұлы патшаларының бірі, ол Ланадан Нанг Йот Кам Типті әйелі ретінде алды, сондай-ақ Аюттхаядан және Лонгвектен кіші әйелдерді алды. Фотисарат буддизмді мемлекеттік дін деп жариялады. 1523 жылы ол Ланадағы Каэо патшасынан Трипитаканың көшірмесін сұрады, ал 1527 жылы патшалықтың барлық аймағында рухқа табынуды тыйым салған еді. 1532 жылы Муанг Фуан көтерілісімен Лана Шандағы бейбітшілік аяқталды, оны толыққанды басуға Фотисарат екі жыл жұмсады. 1533 жылы ол өзінің сарайын Лана Шанның сауда орталығы Вьентьянға көшірді, ол Луанг Прабангтағы астананың төменгі ағысында, Меконг жайылмасында орналасқан. Вьентьян Лана Шанның маңызды қаласы болды және сауда жолдарының тоғысқан жерінде жатқандықтан, оны басып алу қиын болды. Бұл қадам Фотисаратқа патшалықты тиімді басқаруға және Дай Вьет, Аюттхая және күшейіп келе жатқан Бирмамен шектесетін шеткі провинцияларға жауап беруге мүмкіндік берді. 1539 жылы ол Сикхоттабунгқа саяхат жасады және Лан Шанның оңтүстік аймақтық билігін нығайту үшін Тхат Фаномды жақсартты. Сондай-ақ 1539 жылы Фотисарат Аюттхая патшасы Чайрахадан пана сұраған тай ақсұлуын қабылдады, ол сәтсіз көтеріліс жасаған еді. Бұл оқиға Лан Шанға толыққанды шабуылға әкелді, ол 1540 жылы Сала-Камда жеңіліске ұшырады. Лана 1540 жылдары бірнеше ішкі мұрагерлік дауларға тап болды. Әлсіреген патшалықты бірінші болып бірмалықтар басып алды, ал 1545 жылы Аюттхая шабуыл жасады. Екі шабуыл да тойтарыс берілді, бірақ айналасындағы ауылдарға елеулі зиян келтірілді. Лан Шан Ланадағы одақтастарын қолдау үшін күш жіберді. Жауап ретінде Чайрача 1547 жылы екінші армиямен Чианг Майды басып алу үшін аттанды, бірақ ол тағы жеңіліске ұшырады және Аюттхаяға толыққанды шегінуге мәжбүр болды, онда ол оралғаннан кейін дереу қайтыс болды. Ланадағы мұрагерлік даулар жалғасты, бірақ Бирма мен Аюттхаяның агрессивті мемлекеттері арасындағы Лананың орны патшалықты тәртіпке келтіруді қажет етті. Аюттхаяға қарсы көрсеткен көмегі үшін және Ланамен тығыз туыстық байланысы үшін король Фотисаратқа Лана тағына ұлы, принц Сеттхатхиратты отырғызу ұсынылды, ол 1547 жылы Чианг Майде король болып таж киді. Лана Шан саяси билігінің шыңында болды, Фотисарат Лана Шанның королі, ал оның ұлы Сеттхатхират Лананың королі болды. Чианг Май жылнамаларында тіркелген салтанатты сарайлық рәсімде Сеттхатхират Изумруд Будданы жеке палладиумы ретінде алды (кейіннен Вьентьянның палладиумы болады) және ханшайымдар Нанг Тип пен Нанг Тонкхамды әйелдер ретінде алды. Бейбітшілік ұзаққа созылмайды. 1548 жылы бірмалықтар Аюттхаяға шабуыл жасады, бірақ астананы ала алмады; сол жылы Фотисаратқа Бирмадан одақ туралы ұсыныс келіп түсті. Фотисарат одақты қабылдамады, сондай-ақ сегіз жыл бұрын Лана Шанға шабуыл жасауға тырысқан Аюттхаяны қолдамады. 1550 жылы Фотисарат Луанг Прабангқа оралды, бірақ он бес халықаралық делегацияның аудиенциясын күтіп тұрғанда, филге мініп келе жатып апатқа ұшырады.
King Photisarath (1520–1550) was one of the great kings of Lan Xang, he took Nang Yot Kham Tip from Lanna as his queen as well as lesser queens from Ayutthaya, and Longvek. Photisarath was a devout Buddhist, and declared it as the state religion Lan Xang. In 1523 he requested a copy of the Tripiṭaka from King Kaeo in Lanna, and in 1527 he abolished spirit worship throughout the kingdom. In 1532 the period of peace ended for Lan Xang when Muang Phuan rebelled and took Photisarath two years to fully suppress. In 1533 he moved his court to Vientiane, the commercial capital of Lan Xang which was located on the floodplains of the Mekong below the capital at Luang Prabang. Vientiane was the principal city of Lan Xang, and lay at the confluence of trade routes, but that access also made it the focal point for invasion from which it was difficult to defend. The move allowed Photisarath to better administer the kingdom and to respond to the outlying provinces which bordered the Đại Việt, Ayutthaya and the growing power of Burma. In 1539 he made a pilgrimage to Sikhottabong and he also made improvements to That Phanom to reinforce Lan Xang's southern regional power. Also in 1539 Photisarath accepted a Thai noble who was seeking asylum from King Chairacha of Ayutthaya for a failed rebellion. The incident resulted in a series of full scale invasion of Lan Xang which was soundly defeated at Sala Kham in 1540. Lanna had a series of internal succession disputes throughout the 1540s. The weakened kingdom was invaded first by the Burmese and then in 1545 by Ayutthaya. Both attempted invasions were repulsed although significant damage had been done in the surrounding countryside. Lan Xang dispatched reinforcements to support their allies in Lanna. In response, Chairacha set out at the head of a second army in 1547 to take Chiang Mai where he was again defeated and forced into full retreat to Ayutthaya, where he died almost immediately upon his return. The succession disputes in Lanna continued, but the position of Lanna between the aggressive states of Burma and Ayutthaya necessitated that the kingdom be brought back to order. In recognition for his assistance against Ayutthaya, and his strong familial ties to Lanna, King Photisarath was offered the throne of Lanna for his son Prince Setthathirath, who in 1547 was crowned King in Chiang Mai. Lan Xang was at the height of their political power, with Photisarath as King of Lan Xang and Setthathirath his son as King of Lanna. In the elaborate court ceremony recorded in the Chiang Mai Chronicles, Setthathirath took possession of the Emerald Buddha as his personal palladium (which would later become the palladium of Vientiane) and was given the princesses Nang Thip and Nang Tonkham as queens. The peace would not last long. In 1548, the Burmese invaded Ayutthaya but failed to take the capital; that same year Photisarath was approached by Burma with offers of an alliance. Photisarath neither accepted the alliance, nor did he support Ayutthaya which had unsuccessfully tried to invade Lan Xang only eight years earlier. In 1550 Photisarath returned to Luang Prabang, but was killed in an accident while riding an elephant in front of the fifteen international delegations which were seeking an audience.
Сеттхатхират патша және Бірма шабуылдары
1548 жылы Сеттахират патша (Ланна патшасы ретінде) Чианг Саенді өзінің астанасы етіп алды. Чианг Майде әлі де күшті топтар болды, ал Бирма мен Аюттаядан туындаған қауіптер күшейді. Әкесінің қайтысынан кейін Сеттахират Ланнадан кетіп, әйеліне регенттік билік тапсырды. Лан-Шанға келген соң Сеттахират Лан-Шан патшасы болып жарияланды. Бұл оқиға 1551 жылы Ланна патшасы болып сайланған Чао Мекутидің қарсыластарын күшейтті. 1553 жылы Сеттахират патша Ланнаны қайта басып алу үшін әскер жіберді, бірақ жеңіліске ұшырады. 1555 жылы Сеттахират патша Сен Солинтаның басшылығымен Ланнаны қайта басып алуға әскер жіберіп, Чианг Саенді жаулап алды. Сен Солинтаның жетістігі үшін оған Луксай (Жеңімпаз) атағы берілді және Сеттахират патшаға қызын сыйға берді. 1556 жылы Бирманың Байнаунг патшасы Ланнаға шабуыл жасады. Ланнаның Мекути патшасы Чианг Майды қарсылықсыз тапсырды, бірақ әскери оккупация астында бірмалық вассал ретінде қайта орнатылды. 1560 жылы Сеттахират патша Лан Шанның астанасын Луанг Прабаннан Вьентьянға көшірді, ол келесі екі жүз елу жыл бойы астана болып қала берді. Астананың ресми көшірілуі қаланың қорғанысын нығайту, үлкен ресми сарай мен Хо Пхра Кэуді салып, Смарагд Будданы орналастыру және Вьентьяндағы Тхат Луангты жаңғыртуды қамтитын кеңейтілген құрылыс бағдарламасынан кейін болды. Луанг Прабанда Ват Сян Тонг, Лан Шанның бұрынғы астанасы мәртебесін жоғалтқанының орнын толтыру үшін салынды, ал Нахон Фаномда Тхат Фаномға күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1563 жылы Лан Шан мен Аюттая арасында келісімге қол қойылды, ол принцесса Тепкасатридің (анасы Аюттаяның королевасы Суриоттай) некесімен бекітілді. Алайда, Маха Чаккрафат патша принцесса Кэо Фаны алмастыруға тырысты, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Келіспеушіліктердің ортасында, Бирмалықтар солтүстік Аюттаяға Маха Тхаммарачаның, патшалық вице-падишаның және Фицанулок губернаторының көмегімен шабуыл жасады. 1564 жылы ғана Чаккрафат патша Тепкасатри принцессасын үлкен қалыңдықпен Лан Шанға жіберіп, бұзылған одақты қайта жаңартуға тырысты. Сапар барысында Маха Тхаммарача принцессаны тұтқынға алып, оны Бирмадағы билеушілеріне жіберді; ол көп ұзамай немесе жол үстінде өзін-өзі өлтірді. Бирманың күшті әскерінің қатеріне тап болған Чаккрафат патша Лан Шанмен, Аюттаяның солтүстік аймақтарымен және қызымен ықтимал одақтастығынан айырылды. Алдағы шабуылдарды болдырмау үшін Чаккрафат патша Бирманың вассалы болды және өзін де, ұлы Рамесуанды да Байниннаунг патшасына барымта ретінде жіберді, ал тағы бір ұлы Махинтхатиратты Аюттаяда вассал ретінде қалдырды. Содан кейін бирмалықтар солтүстікке қарай Ланнаның Мекути патшасын құлатуға бет бұрды, ол 1563 жылы Аюттаяға жасалған бирмалық шабуылды қолдамаған еді. Чианг Май бирмалықтардың қолына тиген кезде, көптеген босқындар Вьентьян мен Лан Шанға қашып кетті. Сеттахират патша Вьентьянды ұзақ қоршауға қарсы тұра алмайтынын түсініп, қаланы эвакуациялауға және оның қорын тонауға бұйрық берді. Бирмалықтар Вьентьянды басып алғаннан кейін, олар ауылға азық-түлік іздеуге мәжбүр болды, онда Сеттахират патша партизандық шабуылдар мен ұсақ рейдтерді ұйымдастырып, бирма әскерлерін мазалады. Ауру, аштық және қанаушылыққа ұшыраған партизандық соғыстан шаршаған Байниннаунг патшасы 1565 жылы кері шегінуге мәжбүр болды, соның нәтижесінде Лан Шан жалғыз тәуелсіз Тай патшалығы болып қалды.
In 1548 King Setthathirath (as King of Lanna) had taken Chiang Saen as his capital. Chiang Mai still had powerful factions at court, and the threats from Burma and Ayutthaya were growing. Following the untimely death of his father, King Setthathirath left Lanna leaving his wife as regent. Arriving in Lan Xang, Setthathirath was crowned as King of Lan Xang. The departure emboldened the rival factions at court, who in 1551 crowned Chao Mekuti as king of Lanna. In 1553 King Setthathirath sent an army to retake Lanna but was defeated. Again in 1555 King Setthathirath sent an army to retake Lanna at the command of Sen Soulintha, and managed to take Chiang Saen. For his success, Sen Soulintha was given the title Luxai (Victorious) and offered one of his daughters to King Setthathirath. In 1556 Burma, under King Bayinnaung invaded Lanna. King Mekuti of Lanna surrendered Chiang Mai without a fight, but was reinstated as a Burmese vassal under military occupation. In 1560, King Setthathirath formally moved the capital of Lan Xang from Luang Prabang to Vientiane, which would remain the capital over the next two hundred and fifty years. The formal movement of the capital followed an expansive building program which included strengthening city defenses, the construction of a massive formal palace and the Haw Phra Kaew to house the Emerald Buddha, and major renovations to That Luang in Vientiane. In Luang Prabang, Wat Xieng Thong was constructed perhaps in compensation for the loss of status as the former capital of Lan Xang, and in Nakhon Phanom major renovations were made to That Phanom. In 1563, a treaty was signed between Lan Xang and Ayutthaya, which was sealed by the betrothal of Princess Thepkasattri (whose mother was Queen Suriyothai of Ayutthaya). However, King King Maha Chakkraphat instead tried to exchange Princess Kaeo Fa, which was immediately rejected. In the midst of the disagreement, the Burmese invaded northern Ayutthaya with the assistance of Maha Thammaracha the royal viceroy and governor of Phitsanulok. It was only then in 1564 that King Chakkraphat sent Princess Thepkasattri to Lan Xang along with a massive dowry in an attempt to buy back the broken alliance. While the procession was en route, Maha Thammaracha ambushed the princess and sent her to his overlords in Burma; she committed suicide shortly thereafter or en route. Facing the threat of a superior Burmese force, King Chakkraphat had lost a potential alliance with Lan Xang, the northern territories of Ayutthaya and his daughter. To prevent further incursions, King Chakkraphat became a vassal of Burma and had to deliver both himself and his son Prince Ramesuan as hostages to King Bayinnaung leaving another son Prince Mahinthrathirat as a vassal in Ayutthaya. The Burmese then turned north to depose King Mekuti of Lanna, who had failed to support the Burmese invasion of Ayutthaya in 1563. When Chiang Mai fell to the Burmese, a number of refugees fled to Vientiane and Lan Xang. King Setthathirath, realizing that Vientiane could not be held against a prolonged siege, ordered the city to be evacuated and stripped of supplies. When the Burmese took Vientiane they were forced into the countryside for supplies, where King Setthathirath had organized guerrilla attacks and small raids to harass the Burmese troops. Facing disease, malnutrition and demoralizing guerrilla warfare, King Bayinnaung was forced to retreat in 1565 leaving Lan Xang the only remaining independent Tai kingdom.
Жасырын жоспарлар
1567 жылы Махинтратират патша Сеттхатират патшаға Аюттаяның Пхицанулокта Махатмамарачатиратқа қарсы қарсы шабуыл жасап, Бірмаға қарсы көтеріліс жасау жоспарын ұсынды. Бұл жоспар Аюттаядағы корольдік флот көмегімен Лан-Шаннан Нан өзенінен өтетін құрлықтық шабуылды қамтиды. Махатмарахатхат сол кезде Бірмада болған, ал Маха Чаккрафатқа Аюттаяға оралуға рұқсат берілді, өйткені Бірмада Шан аймақтарында шағын көтерілістер болды. Бұл жоспар ашылып, Фицанулокқа қосымша күш жіберілді. Фитсанулоктың тым бекіністі екенін түсінген Сеттхатират патша шабуылдан бас тартты, бірақ Вьентьянға кері қайтқанда, оның қарсы тұста шабуыл жасады, онда бес қудалаушы бірмалық генерал қаза тапты. Осы әлсіздікті пайдаланып, Чаккрафат патша Фицанулокқа екінші шабуыл жасауға бұйрық берді, ол қаланы сәтті басып алды, бірақ қайта-қайта ауыр зардап шеккеннен кейін оны қысқа уақытқа ғана ұстай алды. 1568 жылы Байннаунг патша көтеріліске қарсы үлкен шабуыл жасады. 1569 жылдың басында Аюттая қаласы тікелей қауіпке ұшырады және Вьентьян күш-жабдық жіберді. Бірмалықтар күш-жігер алуды жоспарлаған еді, бірақ Сеттхатират патша тұзаққа түсіп қалды. Екі күндік күрес аяқталғаннан кейін Лан Шанның күштері Пэчабун маңындағы Па-Сак аңғарында жеңіске жетті, бұл кезде Нахон-Фаномнан келген қолбасшы генералдардың бірі Аюттаяға қарай оңтүстікке қарай бұрылды. Бірмалықтар бірігіп, бөлінген күштерді жоя алды, ал Сеттхатират патша Виентьянға қарай шегінуге мәжбүр болды. Бірмалықтар содан кейін өз шабуылдарын Аюттаяға бағыттап, қаланы басып алды. Сеттхатхират патша Вьентьянға жеткенде дереу эвакуация жасауға бұйрық берді. Бірмалықтарға Аюттаяны басып алғаннан кейін қайта топтасуға және демалуға бірнеше апта қажет болды, бұл Сеттхатхиратқа өз күштерін жинап, ұзақ мерзімді партизандық соғыс жүргізуді жоспарлауға мүмкіндік берді. Бірмалықтар Вьентьянға жетіп, жеңілдетілген қорғаныстағы қаланы басып алды. 1565 жылы Сеттхатхират Вьентьяннан солтүстік-шығысқа қарай Нам Нгум өзенінің маңында орналасқан базасынан партизандық жорық бастады. 1570 жылы Байнаунг кері шегінді, Сеттхатират қарсы шабуыл жасады және 30 000-нан астам адам тұтқынға алынды, сонымен қатар 100 фил мен 2300 пил сүйегі Бірмадан кері қайтты. 1571 жылы Аюттая патшалығы мен Лан На бірмалық вассалдар болды. Бірмалықтардың шабуылынан Лан-Шанды екі рет қорғаған Сеттхатхират патша кхмер империясына қарсы жорық жүргізу үшін оңтүстікке қарай қозғалды. Кхмерлерді жеңу Лан Шанды нығайтып, оған маңызды теңізге шығу, сауда мүмкіндіктері және ең бастысы, 1500-ші жылдардың басынан бастап қолданылып келе жатқан еуропалық атыс қаруын беруі мүмкін еді. Хмер жылнамаларында Лан Шанның әскерлері 1571 және 1572 жылдары басып кіргені, екінші шабуыл кезінде патша Баром Реача І-і филдермен дуэльде қаза тапқаны жазылған. Кхмерлер жиналып, Лан Шан кері шегінген болса керек, Сеттхатхират Аттапеу маңында жоғалып кеткен. Бірма мен Лао елдерінің жылнамаларында оның шайқаста қаза тапқаны туралы ғана айтылған. Сеттхираттың генералы Сен Сольинта Лан Шан экспедициясының қалдықтарымен Вьентьянға оралды. Ол дереу күдікке ұшырады, ал Вьентьянде азаматтық соғыс өршіді, өйткені мұрагерлік дау орын алды. 1573 жылы ол патша регенті болып шықты, бірақ оған қолдау жетіспеді. Бейненаунг толқындар туралы хабар алғаннан кейін Лан Шанның дереу берілуін талап етіп, елшілерін жіберді. Сен Солинта елшілерді өлтірді. 1574 жылы Бейнаунг Вьентьянға шабуыл жасады, Сена Соулинта қаланы эвакуациялауға бұйрық берді, бірақ оған халық пен әскердің қолдауы болмады. Вьентьянды бірмалықтар басып алды. Сен Солинта Сеттхираттың мұрагері принц Нокео Куманмен бірге тұтқын ретінде Бирмаға жіберілді. Бірмалық вассал Чао Та Хьюа Вьентьянды басқаруға қалды, бірақ ол тек төрт жыл билік жүргізді. Бірінші Таугу империясы (1510-99) құрылды, бірақ ішкі көтерілістерге тап болды. 1580 жылы Сен Соулинта бірмалық вассал ретінде қайтып келді, ал 1581 жылы Байнаунг оның ұлы Нанда Байин Тоңго империясын басқаруда қайтыс болды. 1583 жылдан 1591 жылға дейін Лан Шанда азаматтық соғыс болды.
In 1567, King Mahinthrathirat approached King Setthathirath with covert plans for Ayutthaya to rebel against Burma by launching a counterattack against Mahathammarachathirat in Phitsanulok. The plan would involve an overland invasion from Lan Xang with assistance from the royal navy in Ayutthaya passing up the Nan River. Mahathammarachathirat was in Burma at the time, and Maha Chakkraphat had been allowed to return to Ayutthaya as Burma was facing small rebellions in the Shan areas. The plan was discovered and reinforcements were sent to Phitsanulok. Realizing Phitsanulok was too fortified, King Setthathirath withdrew his attack, but set up a devastating counter ambush on his retreat to Vientiane in which five pursuing Burmese generals were killed. Seizing on the weakness, King Chakkraphat ordered a second attack on Phitsanulok in which he successfully took the city, but could only briefly hold it having suffered repeated heavy losses. King Bayinnaung sent a massive invasion in 1568 in response to the uprising. In early 1569, the city of Ayutthaya was directly under threat and Vientiane sent reinforcements. The Burmese had planned on the reinforcements however and King Setthathirath fell into a trap. After a two day struggle the Lan Xang forces prevailed at the Pa Sak Valley near Phetchabun, at which point one of the commanding generals from Nakhon Phanom broke south toward Ayutthaya. The Burmese rallied and were able to destroy the divided forces, and King Setthathirath had to retreat toward Vientiane. The Burmese then focused their attack on Ayutthaya and took the city. King Setthathirath upon reaching Vientiane ordered an immediate evacuation. The Burmese took several weeks to regroup and rest having taken Ayutthaya, which allowed Setthathirath to rally his forces and plan for prolonged guerrilla warfare. The Burmese arrived in Vientiane and were able to take the lightly defended city. Just as in 1565, Setthathirath began a guerrilla campaign from his base near the Nam Ngum, northeast of Vientiane. In 1570 Bayinnaung retreated, Setthathirath counterattacked and more than 30,000 were taken prisoner, along with 100 elephants, and 2,300 pieces of ivory from the retreating Burmese. In 1571, the Ayutthaya Kingdom and Lan Na were Burmese vassals. Having twice defended Lan Xang from Burmese invasions, King Setthathirath moved south to conduct a campaign against the Khmer Empire. Defeating the Khmer would have greatly strengthened Lan Xang, giving it vital sea access, trade opportunities, and most importantly, European firearms which had been growing use since the early 1500s. The Khmer Chronicles record that armies from Lan Xang invaded in 1571 and 1572, during the second invasion King Barom Reacha I was slain in an elephant duel. The Khmer must have rallied and Lan Xang retreated, Setthathirath went missing near Attapeu. The Burmese and Lao Chronicles record only the presumption that he died in battle. Setthathirath's general Sen Soulintha returned to Vientiane with the remnants of the Lan Xang expedition. He fell under immediate suspicion, and a civil war raged in Vientiane as a succession dispute took place. In 1573, he emerged as king regent but lacked support. Upon hearing reports of the unrest, Bayinnaung dispatched emissaries demanding the immediate surrender of Lan Xang. Sen Soulintha had the emissaries killed. Bayinnaung invaded Vientiane in 1574, Sen Soulintha ordered the city to be evacuated but he lacked the support of the people and the army. Vientiane fell to the Burmese. Sen Soulintha was sent as a captive to Burma along with Setthathirath's heir Prince Nokeo Koumane. A Burmese vassal, Chao Tha Heua, was left to administer Vientiane, but he would rule only four years. The First Taungoo Empire (1510–99) was established but faced internal rebellions. In 1580 Sen Soulintha returned as a Burmese vassal, and in 1581 Bayinnaung died with his son King Nanda Bayin in control of the Toungoo Empire. From 1583 to 1591 a civil war took place in Lan Xang.
Лан Шан қайта қалпына келтірілді
Принц Нокуо Куман Таунгу сарайында он алты жыл тұтқында болды, ал 1591 жылы жиырма жасқа толды. Лан Шандағы сангха Нандабайин патшаға Нокуо Куманды Лан Шанға вассал патша ретінде қайтаруды сұрап, елшілік жіберді. 1591 жылы ол Вьентьян қаласында тәж кигізілді, әскер жинады және Луанг Прабангқа жорық жасады, онда қалаларды қайта біріктірді, Лан Шанның тәуелсіздігін жариялады және Тунгу империясына деген барлық бағыныштылықты жойды. Король Нокуо Куман содан кейін Муанг Пхуанға, одан кейін орталық провинцияларға аттанды, Лан Шанның барлық бұрынғы аумақтарын біріктірді. 1593 жылы король Нокуо Куман Ланнаға және Таунгу принці Тхаравадди Минге қарсы шабуылға шықты. Тхаравадди Мин Мьянмадан көмек сұрады, бірақ империядағы көтерілістер кез келген қолдау көрсетуге кедері келтірді. Үмітсіздікке ұшыраған Тхаравадди Мин Аюттаядағы бірмалық вассал, король Наресуанға өтініш жіберді. Король Наресуан үлкен әскер жіберіп, Тхаравадди Минге қарсы шықты, осылайша Мьянманы Аюттаяны тәуелсіз мемлекет деп мойындауға және Ланнаны вассалдық патшалық ретінде қабылдауға мәжбүр етті. Король Нокуо Куман Аюттая мен Ланнаның біріккен күші өзінен басым екенін түсініп, шабуылды тоқтатты. 1596 жылы король Нокуо Куман кенеттен, мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Ол Лан Шанды біріктіргенмен және патшалықты сыртқы басқындықтан қорғай алатын деңгейге жеткізгенімен, мұрагерлік дау туды және 1637 жылға дейін әлсіз патшалардың тізбегі билік құрды.
Prince Nokeo Koumane had been held in the Taungoo court for sixteen years, and by 1591 was about twenty years old. The sangha in Lan Xang sent a mission to King Nandabayin asking for Nokeo Koumane to be returned to Lan Xang as a vassal king. In 1591 he was crowned in Vientiane, gathered an army and marched to Luang Prabang where he reunited the cities, declared Lan Xang independence and cast off any allegiance to the Toungoo Empire. King Nokeo Koumane then marched toward Muang Phuan and then to the central provinces reuniting all the former territories of Lan Xang. In 1593 King Nokeo Koumane launched an attack against Lanna and the Taungoo Prince Tharrawaddy Min. Tharrawaddy Min sought assistance from Burma, but rebellions throughout the empire prevented any support. In desperation a request was sent to the Burmese vassal in Ayutthaya King Naresuan. King Naresuan dispatched a large army and turned on Tharrawaddy Min, forcing the Burmese to accept Ayutthaya as independent and Lanna as a vassal kingdom. King Nokeo Koumane realized he was outnumbered by the combined strength of Ayutthaya and Lanna and called off the attack. In 1596, King Nokeo Koumane died suddenly and without an heir. Although he had united Lan Xang, and restored the kingdom to a point that it could repel an outside invasion, a succession dispute took place and a series of weak kings followed until 1637.
Лан Шанның алтын дәуірі
Соринья Вонгса патша (1637-1694) тұсында Лан Шан 57 жыл бойы бейбітшілік пен қалпына келтіру кезеңін бастан өткізді. Осы кезеңде Лан Шан сангхасы бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азиясынан діни білім алу үшін монахтар мен қарындастарды тартқан биліктің шыңына жетті. Әдебиет, өнер, музыка, сарай билері қайта жанданды. Соринья Вонгса патша Лан Шанның көптеген заңдарын қайта қарады және соттар құрды. Ол сондай-ақ сауда келісімдерін және айналасындағы мемлекеттер арасындағы шекараларды белгілейтін келісімдер сериясын жасады. 1641 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының өкілі Геррит ван Вюйстофф Лан Шанмен ресми сауда байланыстарын орнатты. Ван Вюйстофф сауда тауарлары туралы егжей-тегжейлі еуропалық мәліметтер қалдырды және Лунвек және Меконг арқылы Лан Шанмен компанияның байланыстарын орнатты. 1642 жылы иезуит миссионері Джованни Мария Лерия Лан Шанға келген алғашқы католик миссионері болды. Бес жылдан кейін, ол буддизм басым елде дінге көндіруде аз ғана жетістікке жетті және 1647 жылы Вьетнам арқылы Макаоға оралды. Ол Лан Шанның гүлденген кезінде Вьентьяндағы патша сарайының куәгерлік сипаттамасын қалдырды. Сарай және Вьентьян қаласының барлық аумағы 1827-1828 жылдардағы Лао-Сиам соғысында тайлықтар тарапынан толығымен қиратылды.
Under the reign of King Sourigna Vongsa (1637–1694) Lan Xang experienced a fifty seven year period of peace and restoration. During the period the Lan Xang sangha was at the apex of power, drawing monks and nuns for religious study from throughout Southeast Asia. Literature, art, music, court dance experienced a revival. King Sourigna Vongsa revised many of the laws of Lan Xang and established judicial courts. He also concluded a series of treaties which established both trade agreements and boundaries between the surrounding kingdoms. In 1641, Gerritt van Wuysthoff with the Dutch East India Company made formal trade contacts with Lan Xang. Van Wuysthoff left detailed European accounts of trade goods, and established Company relations with Lan Xang via Longvek and the Mekong. In 1642, Father Giovanni Maria Leria, a Jesuit, was the first Catholic missionary to arrive in Lan Xang. After five years, he had very little success with conversions in the heavily Buddhist country and returned to Macao, via Vietnam in 1647. He left an eyewitness description of the royal palace in Vientiane during the height of power in Lan Xang. The palace and the entire city of Vientiane were completely destroyed by the Thai during the Lao Siamese War of 1827–28.
Мұрагерлік даулар
Патша Соуринья Вонгса енгізген заңдық реформалар ақсүйектер мен шаруаларға тең дәрежеде қолданылды, ал мұрагер ханзада сарай қызметкерімен адалдықтан жаңылысқанда, патша оның өлімін бұйырды. 1694 жылы Соуринья Вонгса қайтыс болғаннан кейін, ол екі жас немересін (Принц Кингкицарат және Принц Интасом) және екі қызын (Принцесса Кумар және Принцесса Сумангала) таққа талапкер етіп қалдырды. Мұрагерлік дау кезінде патшаның жүрегі ағайыны Принц Сай Онг Хью көзге түсті; Соуринья Вонгсаның немерелері Сипсонг Паннаға, ал Сумангала ханшайымы Чампасаққа қашып кетті. 1705 жылы Принц Кингкицарат Сипсонг Паннадағы ағасынан шағын әскер алып, Луанг Прабангқа қарай жорық жасады. Сай Онг Хуэдің ағасы, Луанг Прабангтың губернаторы қашып кетті және Кингкицарат Луанг Прабангта қарсы патша ретінде таж кигізілді. 1707 жылы Лан Шан бөлініп, Луанг Прабанг және Вьентьян патшалықтары құрылды. 1713 жылы Вьентьянға қарсы көтерілістен кейін Чампасак патшалығы пайда болды. Лао патшалықтары 1779 жылға дейін тәуелсіздікте болды, содан кейін Сиамның бағынышты мемлекеттеріне айналды. Дегенмен, патшалықтар монархиялық тамырларын және белгілі бір автономия деңгейін сақтап қалды. Мысалы, Вьентьянның Huế-дегі вьетнамдық сараймен де тәуелділік қарым-қатынасы болды, бұл қарым-қатынас Анувонг, Вьентьянның соңғы патшасы басқарған тәуелсіздік үшін жасалған Лаос көтерілісінің (1826–1829) нәтижесінде Сиам-Вьетнам соғысының (1831–34) себебіне айналды. Бұл саяси жағдай Вьентьян патшалығы үшін 1828 жылға дейін, ал Луанг Прабанг және Чампасак патшалықтары үшін 19-20 ғасырлардың соңына дейін сақталды.
The legal reforms which King Sourigna Vongsa put in place applied to the nobility and peasantry equally, and when the crown prince committed adultery with a palace attendant the king ordered his death. When Sourigna Vongsa died in 1694, he left two young grandsons (Prince Kingkitsarat and Prince Inthasom) and two daughters (Princess Kumar and Princess Sumangala) with claims to the throne. A succession dispute took place where the king's nephew Prince Sai Ong Hue emerged; Sourigna Vongsa's grandsons fled into exile in Sipsong Panna and Princess Sumangala to Champasak. In 1705, Prince Kingkitsarat took a small force from his uncle in Sipsong Panna and marched toward Luang Prabang. Sai Ong Hue's brother, the governor of Luang Prabang, fled and Kingkitsarat was made crowned as a rival king in Luang Prabang. In 1707 Lan Xang was divided and the kingdoms of Luang Prabang and Vientiane emerged. In 1713 the Kingdom of Champasak emerged after a rebellion against Vientiane. The Lao kingdoms remained independent until 1779 when they then would become vassals to Siam. However, the kingdoms maintained their monarchical roots and a degree of autonomy. For instance, Vientiane also had a tributary relationship with the Vietnamese court at Huế, a relationship that, in the wake of the failed Laotian Rebellion for independence (1826–1829) of Anouvong, the last king of Vientiane, became a casus belli for the Siamese–Vietnamese War (1831–34). This political situation would last until 1828 for the Kingdom of Vientiane and the late 19th/20th centuries for the Kingdoms of Luang Prabang and Champasak.
Саяси ұйым
Меконг өзені Лан Шан патшалығының саяси және экономикалық артериясын құрады, сондықтан өзеннің қытай тіліндегі атауы Лан Канг (瀾滄) Лао патшалығымен бірдей мағынаға ие. Өзен Лан Шан халқына, саудасына және әскерлеріне аймақтық билік орталықтары арасында жылжуға мүмкіндік берді, сонымен қатар маңызды географиялық және қорғаныс кедергілерін жасады. Ірі тасқын сарқырамалары Луанг Прабанг, Вьентьян және Чампасак аймақтарының (және кейінгі патшалықтардың) шегараларын белгіледі. Хоне сарқырамасы мен Си Фан Дон аймағы кеме жүруге жарамсыз болды және Лан Шанды өзен арқылы болатын шабуылдан табиғи түрде қорғады. Лан Шанның маңызды қалалары Луанг Прабанг, Вьентьян, сондай-ақ Нонг Хай, Муанг Пхуан, Муанг Са немесе Муанг Чампа Нахон (Чампасак), Нонг Хай, Сихоттабонг (кейінірек Тахек, Нахон Фаном және Сакон Нахон), және Сианг Хун (Жиньхон) (кейінірек Муанг Синг) қалалары Сіп Сонг Панна аймағында орналасқан. Бұл ірі қалалар «муанг» немесе «виенг» деп аталып, мықты бекіністер мен қала қабырғаларымен ерекшеленді. Лаостың жылнамаларында бес қолдаушы қала және тоқсан жеті шекаралық «муанг» тіркелген. Қолдаушы қалалар Хорат жазығында орналасқан және сауда немесе әскери маңыздылығына байланысты құрылған. Сай Фонг – кхмер сауда бекеті, ол лаостың жазу және өнер мәдениетінің орталығы ретінде танымал болды. Вьенг-Хук Ван Вюйстофф еңбектерінде айтылған, ол Вьентьянның «порты» болды, онда 1827 жылы Лао-Сиам соғысында жойылғанға дейін қытай саудагерлерімен сауда жасалған. Вьентьянның оңтүстігінде, Хорат жазығында Нонг Буа Лампху (немесе Муанг Дан) ірі бекінілген қала болып саналды және дәстүрлі түрде Лао патшалықтарының мұрагерлері басқарды. Нонг Буа Лампху 1571 жылы Лаостың Аюттаяны жеңген жері болды, сондай-ақ 1827 жылы Анувонг патшасына қарсы үлкен шайқас болған орын, сол кезде Таиланд қаланың символдық маңызына байланысты оны толығымен қиратты. Оңтүстік Хорат жазығындағы Рой-Эт қаласы да жақсы бекітілген, ол Пэо, Мун және Чи өзендері арасындағы ірі сауда орталығы ретінде кхмерлермен құрылған. Сауда қалалары Лoeи және Сонг Храм өзеніндегі Нонг Хан Нойда да болды. «Муанг» немесе «қала-мемлекеттер» мандала деп аталатын жүйеде патшаның аймақтық билігіне бағынышты тәуелсіз саяси бірліктерді құрады. Әр қаланың басшысы қала иесі немесе чао муанг болды. Мандала сауда мен салықтың маңызды өзара байланысты жүйесін құрады, ол аймақтық аумақтардан гөрі ресурстарды және жергілікті халықты бақылауға негізделген. Соғыстар мен күріш өндірісіне үлкен еңбек күші қажет болды. Оңтүстік-Шығыс Азияда басып алушы әскерлердің халықты салық жинау, әскери қызметке алу немесе жұмыс күшіне тарту үшін оңай қолжетімді жерге күшпен көшіруі кең таралған. Соғыс та сыйлықтар арқылы байлықты қалыптастырудың маңызды құралы болды, сондықтан мандала жүйесінде бір уақытта бірнеше аймақтық билікке сыйлық төлеу жиі кездесетін жағдай еді.
The Mekong River formed the political and economic arteries for the Kingdom of Lan Xang, so much so that the Chinese name for the river Lán Cāng 瀾滄 is synonymous with the Lao kingdom. The river provided the means for the people, commerce and armies of Lan Xang to move between regional power centers, but also formed important geographic and defensive barriers. Major rapids formed the boundaries between the areas (and subsequent kingdoms) of Luang Prabang, Vientiane and Champasak. The Khone Falls and Si Phan Don region were not navigable and provided a natural defense for Lan Xang from invasion coming upriver. The major cities of Lan Xang were located in Luang Prabang, Vientiane including the towns in Nong Khai, Muang Phuan, Muang Sa or Muang Champa Nakhon (Champassack), Nong Khai, Sikhottabong (which in later periods would become Thakhek, Nakhon Phanom, and Sakon Nakhon), and Xiang Hun (Jinghong) (later Muang Sing) in Sip Song Panna. These major cities were known as "muang" or "vieng" and were classified based on substantial fortifications and city walls, the Lao chronicles record five supporting cities, and ninety seven border "muang." Supporting cities were found along the Khorat Plateau, and were based on trade or military importance. Say Fong was a Khmer trading post which became famous as a Lao cultural center for writing and arts. Vieng Khuk was mentioned by Van Wuysthoff, and was the "port city" for Vientiane, where trade between Chinese merchants took place before being destroyed in the Lao Siamese War in 1827. South of Vientiane on the Khorat Plateau, Nong Bua Lamphu (or Muang Dan) was a major fortified city and traditionally administered by the Lao crown princes. Nong Bua Lamphu was where the Lao defeated Ayutthaya in 1571, and was the site of a major battle against King Anouvong in 1827 when the city was totally destroyed by Thailand for its symbolic importance. Roi Et on the southern Khorat Plateau was also heavily fortified, and had been founded by the Khmer as a major trading center between the Pao, Mun and Chi Rivers. Trade cities also existed at Loei, and Nong Han Noi on the Song Khram River. The mueang or "city states" formed independent polities bound to the regional power of the king in a system known as a mandala. Each city was headed by a city lord or chao mueang. The mandala formed an important interdependent system of trade and tribute, which was based more on controlling resources and local populations than it was regional territories. Both wars and the production of rice required large scale labor forces. In Southeast Asia it was common practice for an invading army to forcibly move a population to where they may be more accessible for taxation, conscription or corvee labor. War was also an important means of generating wealth via tribute, and it was not uncommon in the mandala system to pay tribute to more than one regional power at a time.
Қоғам
Лан Шан сауда мен құрлықтағы этникалық көші-қон арқасында этникалық әртүрлілікке ие болды. Көптеген тау тайпалары Лао Тхенг (оның ішінде жергілікті топтар мен Мон-Кхмерлер) және Лао Сунг сияқты кең мәдени санаттарға біріктірілді. Лао лумдар этникалық тұрғыдан басымдық құрды, және Тай Дам, Тай Даэн, Тай Лу, Тай Юань және Пхуан халықтарын қамтитын бірнеше жақын тай тайпалары болды. Лан Шанның күрделі этникалық әртүрлілігінің салдарынан, қоғам құрылымы өте қарапайым болды, әсіресе көршілес тай халқының сакида жүйесімен немесе кхмерлердің күрделі касталық жүйесімен және құдай патшалық немесе девараджа тұжырымымен салыстырғанда. Лао қоғамы діни және әлеуметтік билікке бөлінді, патша отбасы ең жоғарыда тұрды, одан кейін ақсүйектер, содан соң саудагерлер, қолөнершілер, шаруалар және жалпы жұмысшыларды қамтитын шаруалар келді. Жүйенің сыртында, бірақ бәрінен жоғары сангха немесе дін қызметкерлері болды, олар әлеуметтік мобильділікті ғана емес, сонымен қатар білім беруге мүмкіндік берді. Тау халқы немесе Лао Тхэунг, сондай-ақ қаптар немесе "тұтқындар" әлеуметтік жүйеден тыс болды, олар соғыста тұтқынға алынған немесе қылмыстық құқық бұзулар немесе қарыздар үшін жұмыс істеген адамдар еді. Сиамдықтар, кхмерлер және шан саудагерлерінің көп бөлігін құрады, бірақ ірі сауда қалалары мен Муанг Пхуан аймағында қытай және вьетнамдықтардың шағын топтары да болды.
Lan Xang had ethnic diversity from trade and overland ethnic migrations. The multiple hill tribe peoples were grouped into the broad cultural categories of Lao Theung (which included most indigenous groups and the Mon Khmer) and Lao Sung. The Lao Loum were ethnically dominant and there were several closely related Tai groups which included the Tai Dam, Tai Daeng, Tai Lu, Tai Yuan, and Phuan people. Perhaps because of the complicated ethnic diversity of Lan Xang the structure of society was fairly straightforward, especially in comparison to the neighboring Thai people with the sakdi na system or the Khmer with their complex caste system and concepts of a divine kingship or devaraja. Lao society was divided with the religious and secular authority of the royal family at the top, followed by nobles, and then the peasantry which included merchants, artisans, farmers, and general laborers. Outside the system but above all were the sangha or clergy, which provided not only social mobility but also a means for education. The hill peoples or Lao Theung were outside the social system, along with the kha or "prisoners" which were either taken in war or were working for criminal offences or debts. Siamese, Khmer and Shan formed the majority of the itinerant merchants, but there were small populations of Chinese and Vietnamese around major trading cities and in Muang Phuan.
Дін
Тхеравада буддизмі 1527 жылы король Фотхисараттан бастап Лан Шанның мемлекеттік діні болды, бірақ Фа Нгумнан бері мәдени мұраның дамитын бөлігіне айналды. Лан Шанның ауылдарында, монастырьларында және қалаларында күнделікті өмірдің көп бөлігі жергілікті ғибадатхана немесе ват айналасында өрілді. Ғибадатханалар білім беру орталықтары болды, және барлық еркектер өмірінің кем дегенде бір бөлігін монах немесе жаңа монах ретінде діни ой-толғаныстарға берді деп күтілді. Патшалар сангханы қолдау арқылы және жаңа ғибадатханаларды салу немесе күтіп ұстау арқылы өзінің билігін бекіте алды. Лан Шанда Фра Банг, Фра Кео ("Зүміргүл" Буддасы), Фра Саэкхам және Фра Лук ("Чампасақтың кристалды Буддасы") сияқты патшалықтың рухани нышандары және қорғаушылары болған бірнеше құдіретті Будда мүсіндері болды. Анимизм Лао тайпаларының ең ерте, берік және маңызды сенімдерінің бірі болды, және Лан Шанда басталган дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар Лао руханиятының маңызды бөлігі болып қала береді. Лао Сунг және Лао Тхенг тайпалары арасында анимизм басым дін болды. Лао Лум халқы ежелгі мифтік жыландардың, нгуактардың, өзендерде мекендеп, айналасындағы жерді қалыптастырып, өзендер мен су қоймаларындағы маңызды нүктелерді қорғап отырады деп сенді. Меконг өзенінің ең ерте аты – Нам Най Нгу Луанг, яғни "Жоңғар жыланның ұлы өзені". Нгуактар мен буддизмге "бағынышты" болған нагалар жаңбыр жаудыруға немесе пішін өзгертуге қабілетті деп есептелді, ал нагалар, әсіресе, Вьентьян және Луанг Прабанг қалаларын қорғайтын рухтар деп саналды. Нагалар лаос ғибадатханаларында да, жібек тоқымаларында да мифтер мен аңыздардағыдай кең таралған мотивтерге айналды. Нага Лан Шан патшалығының күшті символы болды, сондықтан 1893 жылы Таиланд Лаосқа айналатын аумақтарды беруге мәжбүр болғанда, Таиланд патшалары Таиландтың гаруда символы Лан Шанның нагасын жеп жатқан бейнесін көрсететін жаңа мемлекеттік мөрлер жасады, бұл аумақтық жоғалту ұмытылмағанын көрсететін ишара болды. Табиғи әлемде Сасана Фи құрамына кіретін көптеген рухтар мекендеді. Фи – ғимараттардың, аумақтардың, табиғи орындардың немесе құбылыстардың рухтары; олар адамдарды қорғайтын, немесе зиян келтіре алатын ата-бабалардың рухтарын да қамтиды. Фи, яғни жерлердің немесе қалалардың қорғаушы құдайлары, мерекелерде қоғамдық жиындар мен тағамдар ұсынылып тойланады. Бұл рухтар лаос халық әдебиетінде кеңінен кездеседі. Фи табиғат құбылыстарына, соның ішінде адам ауруларына әсер етеді деп сенді, сондықтан баци мыңжылдықтар бойы лаос халқының жеке басын және діни денсаулығын сақтаудың маңызды бөлігі болды. Рухтар үйлері – табиғат пен табиғаттан тыс әлеммен тепе-теңдікті қамтамасыз ету үшін қолданылатын маңызды халықтық дәстүр болды. Астрология да табиғи және рухани әлемді түсінудің маңызды бөлігі болды және әлеуметтік тыйымдар мен әдет-ғұрыптарды сақтаудың маңызды мәдени құралы болды.
Theravada Buddhism was the state religion of Lan Xang beginning with King Photisarath in 1527, but had been a growing part of cultural legacy since Fa Ngum. Within the villages, monasteries and towns of Lan Xang much of daily life revolved around the local temple or wat. The temples were centers of learning, and all males were expected to spend at least some part of their life in religious contemplation as a monk or novice. Kings could establish their legitimacy through supporting the sangha and caring for or constructing new temples. Lan Xang had several powerful Buddha images which served as palladiums and spiritual symbols of the kingdom which included the Phra Bang, Phra Keo (the "Emerald" Buddha), Phra Saekham, and Phra Luk (the crystal Buddha of Champasak). Animism was also one of the earliest, enduring and most important belief systems to the Lao Tai groups, and the traditions and practices which began in Lan Xang have remained a vital part of Lao spirituality. Among the ethnic hill tribes of the Lao Sung and Lao Theung animism was the dominant religion. The Lao Loum believed that ancient mythical serpents known as ngueak inhabited major waterways, carving out the surrounding countryside and protecting key points along rivers or other bodies of water. The earliest name for the Mekong River was Nam Nyai Ngu Luang or "Great River of the Giant Serpent." Ngueak, and the nāga which have been "tamed" by Buddhism, were believed to bring rains, or change shape, and nāga in particular were believed to be protection spirits which inhabited the cities of Vientiane and Luang Prabang in Lan Xang. Nāga have endured as common motifs not only in myth and legend, but also on Lao temples, and silk weavings. Nāga became a potent symbol of the kingdom of Lan Xang, so much so that when Thailand was forced to cede the territories which would become Laos in 1893, the kings of Thailand ordered new state seals which showed the garuda symbol of Thailand feeding on the nāga of Lan Xang as a thinly veiled threat that the territorial loss had not been forgotten. The natural world was also home to a number of spirits which are part of the Satsana Phi. Phi are spirits of buildings or territories, natural places, or phenomena; they are also ancestral spirits that protect people, or can also include malevolent spirits. The phi which are guardian deities of places, or towns are celebrated at festivals with communal gatherings and offerings of food. The spirits run throughout Lao folk literature. Phi were believed to influence natural phenomena including human illness and thus the baci became an important part of Lao identity and religious health over the millennia. Spirit houses were an important folk custom which were used to ensure balance with the natural and supernatural world. Astrology was also a vital part to understanding the natural and spiritual worlds and became an important cultural means to enforce social taboos and customs.
Экономика
Лан Шан Оңтүстік-Шығыс Азиядағы құрлық арқылы жүзегін ашатын сауда жолдарының орталығы болды. Солтүстік және солтүстік-батыста Бурма мен Ланнадан келген құрлықтағы сауда жолдары Лан Шан және Сипсонг Панна (Шишуанбанна) арқылы Юньнаньға қарай өтетін, онда олар Қытайдың шай және жылқы сауда жолымен қосылатын. Луанг Прабангтағы сауда Меконг өзенімен Вьентьянға дейін ағып, одан кейін Нан және Чао Прая өзендерінің бастауына құрлық арқылы немесе Корат жазығынан Рой Этке дейін өгіз арбасымен немесе пілмен құрлық арқылы тасымалдануы мүмкін. Шығыс жағынан Анам таулары кедергі келтірді, бірақ Муанг Пхуан мен Ксам-Нэуа аймақтары Вьетнаммен тұрақты сауда-саттық орындары болды. Тахек пен Чампасактан сауда Меконг өзенімен Хонг аралына дейін ағып, онда тауарлар Си-Фан-Дон мен Кон шарлауығынан өтіп, Меконгпен қайтадан қосылып, оңтүстіктегі кхмерлерге жеткізілді. Лао саудагерлері (лам) Лао Тхенг және Лао Сунг аймақтарына мата, темір және күміс үшін орман өнімдерін алмастыруға баратын, олар үлкен өзендерге жеткенше бамбук салаларында өзен арқылы жүзіп жүретін. Лаостың негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері - жабысқақ күріш және орман ағашы болды. Екеуі де еңбекке көп талап ететін және құрлық арқылы тасымалдау қиын болған. Лан Шанда түбірлі дақылдар, банан, лақтар, қияр, ямс, су буқасы, тауық, шошқа және басқа да үй жануарларын өсіру кең таралған. Орман өнімдерін тасымалдау оңай болды және олар жоғары бағамен сатылды. Піл, піл сүйегі, бензоин шайыры (буранға ұқсас), лак (лакты жасау үшін қолданылатын), кардамон, ара шайы, мүйіз, қасқыр терісі және түрлі терілер саудаға шығарылды. Әсіресе Қытай мен Жапонияда сұранысқа ие болған елен терісі саудасы маңызды болды, ол Аюттхая сауда бекеттері арқылы нарыққа жетті. Лаостың жібек, тоқу, алтын және әсіресе күміс шеберлігіне жоғары сұраныс болды. Ауылдар белгілі бір қолөнерге немесе шеберлікке маманданған, олар құралдар, қару-жарақ, қыш ыдыстар, қағаз, зергерлік бұйымдар, алкоголь (лао лао), пілдерді оқыту немесе басқа да ерекше кәсіптер жасады. Мұң Пхуанда темір кені қазылды, ал қалайы мен асыл тастар Луанг Прабангтың солтүстігінде немесе Анам тауларының шығысында қазылды. Луанг Прабанг Лан Шанның діни және патшалық астанасы ретінде маңызды болды, бірақ Вьентьян ең үлкен және ең көп халқы бар қала болды (сондай-ақ 1560 жылдан бастап саяси астана) және осылайша маңызды коммерциялық маңызы болды. Вьентьян бастапқыда Чандапури немесе "Ай қаласы" деп аталған Мон қаласы болды. Лаостар атауын "Сандал ағашы мен миллион наганың қабырғалы қаласы" дегенді білдіретін Vieng Chanthaburi Sisattanak деп өзгертіп, кейін оны Vieng Chan (Вьентьян) деп қысқартты. Хаммуандағы Сикхоттабонг пен Након Фаном да Лан Шанның орталық аймағында аймақтық сауда орталықтары болды, дәл Рой-Эт Корат жазығында құрлық арқылы сауда үшін маңызды болды.
Lan Xang was at the center of the overland trade routes in Southeast Asia. In the north and northwest the overland trade routes from Burma and Lanna passed through Lan Xang and Sipsong Panna ( Xishuangbanna ) toward Yunnan, where they would join with the Chinese Tea Horse Road. Trade in Luang Prabang would flow down the Mekong to Vientiane where it could then be transported overland to the headwaters of the Nan and Chao Praya rivers, or overland by ox cart or elephant over the Khorat Plateau to Roi Et. In the east the Annamite Range formed a barrier, but the areas of Muang Phuan and Xam Neua were regular points of commerce with Vietnam. Trade from Thakhek and Champasak flowed down the Mekong to the Island of Khong, where the goods would then be portaged past Si Phan Don and the Khone Falls to join with the Mekong again and on to the Khmer in the south. Lao merchants (lam) would travel to Lao Theung and Lao Sung areas to exchange cloth, iron and silver for forest products, which would be floated via streams on bamboo rafts until they met with larger rivers. The principle Lao agricultural crops were glutinous rice and forest timber. Both were labor intensive and were difficult to transport using the overland routes. Subsistence farming of root crops, bananas, gourds, cucumbers, yams, water buffalo, chickens, pigs and other domesticated animals was indigenous within Lan Xang. Forest products were generally easier to transport and traded at a higher value. Elephants, ivory, benzoin resin (similar to Frankincense), lac (used in lacquer production), cardamom, beeswax, rhinoceros horn, along with porcupine quills and a variety of skins were commonly traded. Of particular importance was the deer skin trade, which was in high demand in China and Japan and would reach its way to market having gone through Ayutthayan trade posts. Lao craftsmanship in silk production, weaving, gold, and especially silver was in high demand. Villages would specialize in a particular craft or skill where they would manufacture tools, weapons, pottery, paper, jewelry, alcohol (lao lao), elephant training or other unique trades. Iron ore was mined in Muang Phuan, tin and gems would also be mined in the north of Luang Prabang or east along the Annamite Range. Luang Prabang was important as the religious and royal capital of Lan Xang, but Vientiane was the largest most populous city (as well as the political capital beginning in 1560) and thus was of crucial commercial importance. Vientiane was originally a Mon city named Chandapuri or "City of the Moon." The Lao would change the name to Vieng Chanthaburi Sisattanak which means "Walled City of Sandalwood and a Million Nagas," later shortening it further to simply Vieng Chan (Vientiane). Sikhottabong in Khammouan and Nakon Phanom were also regional trading powers for central Lan Xang, just as Roi Et was crucial for overland trade on the Khorat Plateau.
Құлдырау
Лаостың халқы Лан Шанның төрт жүз жылдық кезеңінде ерекше мәдени, тілдік, діни және саяси тарихын дамытты. Лаостағы монархия Лан Шан дәстүрлерінің тікелей жалғасы болды және 1975 жылға дейін Кхун Ло әулеті арқылы жеті жүз елу жыл бойы сақталды. Лан Шанның көрші мемлекеттермен салыстырғанда әлсіреуінің басты себептері географиялық ерекшеліктері, ішкі саяси құрылымдардың нашарлығы, ауыл шаруашылығы өндірісінің шектеулігі және халықаралық қару саудасы болды. Лан Шанның салыстырмалы аумағына қарамастан, ол тарихы бойы теңізге шығу мүмкіндігіне ие болған жоқ. Патшалықтағы маңызды көлік арнасы болған Меконг өзенінің тек белгілі бір бөліктерінде ғана жүзуге болады. Лан Шанның төңірегінде халық саны көп және күшті көрші мемлекеттер орналасқан: Минг Қытайы, Бирма, Аюттая, Сухотай, Ланна, Đại Việt және Кхмер. Саяси жағынан алғанда, аймақтық тәуелсіздікке ие муянг және дворяндардың феодалдық жүйесі сақталды. Монархтардың таққа отыруы тек тұңғыш ұлға негізделмеген, Сена (ірі корольдік отбасы мүшелері, министрлер және генералдар кіретін кеңес) және Сангха (жоғары рухтылардың өкілдері) заңдылық пен жеке қасиеттерін ескере отырып, лайықты мұрагерді таңдаған. Фа Нгум мен Самсентай жасаған мемлекеттік бюрократия бастапқыда әскери құрылымға негізделген, меритократия арқылы әлеуметтік мобильділікке мүмкіндік берген. Алайда, уақыт өте келе әлеуметтік теңсіздік күшейді және бюрократия мұрагерлік атаққа негізделді. Лан Шандағы саяси институттар, әсіресе монархтардың таққа отыру кезінде, дау-дамай мен тұрақсыздыққа себеп болды. Лан Шанның саудасы мен экономикасы құрлық арқылы жүзеге асырылатын, құндылығы жоғары тауарларға негізделген. Күріш сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау қиын болғандықтан, оларға салық салынып, аймақтық муянгтар тұтынып отырған. Меконг өзенінің бойындағы тар алқаптар мен климат тек жабысқақ күріштің кейбір түрлеріне ғана қолайлы болды. Бұл күріш түрлерінің өнімділігі төмен және Таиландта өсірілетін жүзу күрішіне қарағанда көп еңбек талап ететін. Аюттая мен Таиланд қытай, мұсылман және еуропалық саудагерлермен күріш саудасынан үлкен пайда тапты. Лан Шанның құнды тауарларына деген сұраныс әлемдік нарыққа жету үшін делдалдық патшалықтар арқылы өтуі керек еді. Мысалы, жапондықтардың орман өнімдеріне деген сұранысы артқанда, саудадан сиамдықтар пайда көріп отырды. Теңіз саудасы Лан Шанның солтүстігіндегі шай жолдарынан, Меконг және Чао Прая өзендері бойындағы саудадан және Вьетнаммен құрлық арқылы жүзеге асырылатын саудадан гөрі маңыздырақ болды. Еуропалықтармен қару-жарақ саудасы 1511 жылы Аюттаяда басталды, ал Лан Шанға алғашқы еуропалық сауда миссиясы 1640 жылдары ғана келді. Еуропалық қару-жараққа қол жеткізу Бирманың Лан Шанға жасаған шабуылдары кезінде шешуші рөл атқарды және он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда Вьетнам мен Таиландпен болған соғыстарда маңыздырақ атанды.
The Lao developed a distinct cultural, linguistic, religious, and political history during the four hundred year period of Lan Xang. The monarchy in Laos, which was a direct continuation from the traditions of Lan Xang would continue for seven hundred and fifty years through the Khun Lo Dynasty until 1975. The decline of Lan Xang vis à vis their neighboring kingdoms was primarily due to geography, weak internal political structures, limited agricultural production, and the international arms trade. Despite its relative size, Lan Xang was landlocked throughout its history. The Mekong River, which formed the major means of transportation in the kingdom, is navigable only along certain stretches. Surrounding Lan Xang were populous and powerful neighboring states: Ming China, Burma, Ayutthaya, Sukhothai, Lanna, the Đại Việt and the Khmer. Politically, a feudal system of relatively independent mueang and nobles held regional autonomy. The succession of the monarchs was never based solely on primogeniture, as both the Sena (a council which could include senior royal family members, ministers, and generals) and Sangha (senior members of the clergy) would choose a suitable successor based on both legitimacy and individual merit. The state bureaucracy as originally designed by Fa Ngum and Samsenthai was along a military structure which included some social mobility through meritocracy. Over time however social distinctions became more entrenched and the bureaucracy became based on hereditary title. The political institutions in Lan Xang created disputes and instability especially during royal successions. Trade and the economy of Lan Xang were based on high value commodities which could be easily transported using overland trade routes. Agricultural products like rice were too heavy for transport, and were both taxed and consumed by the regional mueang. The narrow valleys and climate along the Mekong was suitable for only certain varieties of glutinous rice. The rice varieties were both low yield, and labor intensive in comparison to the floating rice grown in Thailand. Both Ayutthaya and Thailand profited immensely from the international rice trade with the Chinese, Muslim and European traders. The demand for Lan Xang's high value trade commodities had to pass through intermediary kingdoms to reach world markets, thus for example when Japanese demand for forest products increased it was the Siamese which benefited from the trade. Maritime trade routes became more important than the Tea Routes in northern Lan Xang, the river trade along the Mekong and Chao Praya, or the overland trade with Vietnam. Trade with Europeans for weapons began as early as 1511 in Ayutthaya, and by contrast the first European trade mission to Lan Xang was not until the 1640s. Access to advanced European weapons proved decisive during the Burmese invasions of Lan Xang and would become more important in subsequent wars with Vietnam and Thailand during the eighteenth and nineteenth centuries.