Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азия тарихының бір саласы

Қазіргі Лаос мемлекетінің аумағын құрайтын Индокитайдың солтүстік және орталық таулы аймақтарында қазіргі заманғы адамның іздері Төменгі Палеолит дәуіріне дейін жетеді. Бұл алғашқы адамдар – Австрало-Меланезиялықтар, Хоабин мәдениетімен байланысты, және олар Лаос пен бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияның таулы және қиын қол жетімді аймақтарында осы күнге дейін қоныстанды. Келесі австроазиялық және австронезиялық теңіз көші-қондары құрлықта қалған Лаосқа аз әсер етті, ал Қытай мен Үндістанның тікелей мәдени байланыстары елге үлкен әсер етті. Лаос XIII ғасырдағы Лан Шан патшалығынан пайда болды, ол 1357 жылдан 1707 жылға дейін біртұтас патшалық ретінде болды, ал 1707 жылдан 1779 жылға дейін Луанг Прабанг, Вьентьян және Чампасак үш қарсыласатын патшалыққа бөлінді. 1779 жылдан 1893 жылға дейін Сиамның бағыныштылығында болды және 1893 жылы Лаос француз протекторатының құрамына қайта біріктірілді. Қазіргі Лаос мемлекетінің шекаралары француз отаршылдық үкіметімен XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында белгіленді. Лаос қазіргі мемлекеті 1953 жылы француз отаршылдық империясынан тәуелсіз ел ретінде туды.

Шектеулері мен зерттеулердің қазіргі жағдайы

Лаоста археологиялық зерттеулер қиын-қыстау және шалғай орналасқан жер бедеріне, елінің барлық аймақтарында екі миллион тоннадан астам жарылмаған оқ-дәрілерді қалдырған ХХ ғасырғы қақтығыстарға, сондай-ақ Лаос үкіметінің коммунистік болғанына, ауылдық билікке және ауылдық кедейлікке байланысты жергілікті тарихқа деген сезімталдыққа байланысты шектеулі болды. Лаос территориясындағы алғашқы археологиялық зерттеулер француз зерттеушілерінің, Француздық Шығыс мектебінің (École française d'Extrême Orient) қолдауымен жүргізілді. Бірақ Лаос азаматтық соғысының салдарынан, Лаостағы археологиялық жұмыстар тек 1990 жылдардан бастап қарқынды дами бастады. 2005 жылдан бері, Орта Меконг археологиялық жобасы (MMAP) Меконг өзені мен оның салаларының бойындағы көптеген нысандарды қазып, зерттеумен айналысып келеді, мақсаты – Меконг өзені мен оның салаларының алқаптарындағы ежелгі адам қоныстануын зерттеу.

Тарихқа дейінгі дәуір

Анатомиялық тұрғыдан қазіргі заманғы адамдардың аңшы-жинаушыларының Оңтүстік-Шығыс Азияға 50 000 жыл бұрыннан бұрынғы көшіп келуі аймақтың қазба қалдықтары арқылы расталған. Бұл көшпендер белгілі бір дәрежеде Хомо эректустың ежелгі тұрғындарымен араласып, көбейген болуы мүмкін, бұл туралы 2009 жылғы Там Па Лин үңгіріндегі қазбалар көрсетіп тұр. Оның жасы 46 000 мен 63 000 жыл аралығында, бұл аймақта табылған қазіргі заманғы адамның морфологиялық ерекшеліктерін сақтайтын ең көне қазба. Жақындағы зерттеулер ертедегі адамдардың көші-қон жолдарының жақсырақ түсінілуіне де көмектеседі, олар жағалау бойымен батыстан шығысқа қарай бірнеше толқындармен қозғалып, бірақ бұрынғы теорияларға қарағанда ішкі аймақтардағы және солтүстікке қарайғы өзен аңғарларын да пайдаланған. Хоабинь дәстүрі ерте мысал ретінде көрінеді, бұл Вьетнамның Хоабинь қаласында және кейін Лаоста табылған үңгірлер мен жартас үңірлеріндегі тас құралдар мен қабыршақталған тас бұйымдарының өнеркәсібі мен мәдени байланысының атауы.

Неолиттік көші-қон

Лаостың ең алғашқы тұрғындары – австралиялық-меланезиялықтар – австроазиялық тілдер отбасының мүшелері болды. Бұл ең ертедегі қоғамдар «Лао Тхенг» деп аталатын таулық лао этностарының ата-бабалық гендік қорына үлес қосты, ең ірі этникалық топтары солтүстік Лаостағы хаму, ал оңтүстікте брао және катанг болып табылады. Келесі неолиттік көші-қон толқындары динамикалық, өте күрделі деп есептеледі және олар туралы пікірталас қызу жүруде. Зерттеушілер топтарды анықтау және жіктеу үшін лингвистикалық терминдер мен дәлелдерді пайдаланады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ертедегі белгілі мыс және қола өндірісі шамамен б.з.д. 2000 жылдан бері қазіргі Таиландтың солтүстік-шығысындағы Бан Чианг және солтүстік Вьетнамдағы Фунг Нгуен мәдениетінде расталған.

Құмыралар жазығы

Біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырдан біздің заманымыздың 2 ғасырына дейін Сиенг Хуан платосында, Жаралар жазығы деп аталатын мегалитикалық ескерткіштің маңында ішкі сауда қауымдастығы қалыптасты. 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген жазық 1998 жылдан бері жарылмаған оқ-дәрілерден тазартылуда. Құмыралар, ерте темір дәуірінен (б.з.д. 500 жылдан б.з. 800 жылға дейін) қалған тас саркофагтар, адам қалдықтарының, жерлеу заттарының және керамиканың іздерін сақтайды. Кейбір участақтарда 250-ден астам жеке құмыралар кездеседі. Ең биік құмыралардың биіктігі 2,5 метрден аспайды. Оларды жасаған және пайдаланған мәдениет туралы көп мәлімет жоқ. Аймақта темір кенінің болуы және құмыралар осы ескерткіштің авторларының табысты құрлықтағы саудамен айналысқанын көрсетеді.

Фунан патшалығы

Индокитайда пайда болған алғашқы жергілікті патшалық, қытай тарихында Фунан патшалығы деп белгіленген, біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бері қазіргі Камбоджа аумағын, сондай-ақ Оңтүстік Вьетнам және Оңтүстік Таиланд жағалауларын қамтыды. Фунан – үнді мәдениетінің ықпалына бірте-бірте енген патшалық, ол үнді институттарының, діннің, мемлекеттік басқарудың, әкімшіліктің, мәдениеттің, эпиграфияның, жазу және сәулет өнерінің маңызды элементтерін қабылдады және Үнді мұхитындағы тиімді саудамен айналысты.

Шампа патшалығы

Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына қарай австронезиялық қоныс жайлаушылар қазіргі Вьетнамның орталық бөлігінде үнді мәдениетіне жақын Чампа патшалығын құрды. Чам халқы Лаостағы қазіргі Чампасак тұсындағы алғашқы елді мекендерді іргелендірді. VI ғасырға қарай Фунан Чампасак аймағын кеңейтіп, қосып алды, бірақ оның орнына Ченла мемлекеті келді. Ченла қазіргі Лаостың ірі аумақтарын басып алды, себебі ол Лаос жеріндегі ең көне патшалық болып табылады.

Ченла патшалығы

Ертедегі Ченланың астанасы Шрестапура қаласы болды, ол Чампасак маңында және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны – Ват Фу ғибадатханасының жанында орналасқан. Ват Фу – Лаос оңтүстігіндегі кең аумақты ғибадатхана кешені, ол табиғи ортаны әшекейлі құмтас құрылыстармен үйлестірген. Ченла халқы оны 900 жылға дейін күтіп, көркейтіп келді, ал 10 ғасырда кхмерлер оны қайта ашып, одан әрі сәнмен безендірді. 8 ғасырдың соңына қарай Ченла Лаостағы "ចេនឡាដីគោក" және Камбоджадағы Самбор Прей Кук маңында Махендраварман құрған "ចេនឡាទឹកលិច" деп екіге бөлінді. Жер Ченла қытайларға "По Лу" немесе "Вэнь Дан" деген атпен белгілі болды және 717 жылы Тан әулеті сарайына саудалық миссия жіберді. Су Ченла Чампа, Индонезиядағы Ява негізді Матарам теңіз мемлекеттері және соңында қарақшылардың шабуылдарына жиі ұшырады. Осы тұрақсыздықтан кхмерлер пайда болды.

Дваравати қала-мемлекет патшалықтары

Қазіргі Лаос пен Таиландтың солтүстік және орталық бөліктері мен Таиландтың солтүстік-шығысындағы аймақта моңғол халқы 8-шы ғасырда Ченла патшалықтарының ықпалынан тыс, өздерінің патшалықтарын құрды. 6-шы ғасырда Чао-Прая өзені аңғарында моңғол халықтары бірігіп, Дваравати патшалықтарын құрды. Солтүстікте Харипунджая (Ламфун) Двараватиге қарсы күш ретінде пайда болды. 8-шы ғасырға қарай моңғолдар солтүстікке жылжып, Фа Дает (Таиландтың солтүстік-шығысы), Шри Готапура (Сихоттабонг) қазіргі Та Хек (Лаос), Муанг Суа (Луанг Прабанг) және Чантабури (Вьентьян) қалаларын қамтитын "муанг" деп белгілі қала-мемлекеттерін құрды. 8-шы ғасырда Шри Готапура (Сихоттабонг) осы ерте қала-мемлекеттердің ең күштісі болып, Меконг өзенінің орталық аймағындағы сауданы бақылады. Қала-мемлекеттер саяси жағынан байланыссыз болғанымен, мәдени жағынан ұқсас болды және бүкіл аймаққа Шри-Ланка миссионерлері арқылы Тхеравада буддизмін таратты. Тай халықтарының шығу тегі туралы көптеген теориялар бар, оның ішінде Тай халықтарының Нанжао патшалығымен байланысы, бірақ бұл теория дұрыс емес деп дәлелденді. Қытай Хань әулетінің оңтүстік әскери жорықтары туралы жылнамаларында қазіргі Юньнань және Гуанси аймақтарында тұратын тай-кадай тілдерінде сөйлейтін халықтар туралы алғашқы жазбалар кездеседі. Джеймс Р. Чемберлен (2016) тай-кадай (Кра Дай) тілдер отбасының б.з.д. 12-шы ғасырда Янцзы өзенінің орталық алабында пайда болғанын, бұл Чу және Чжоу әулеттерінің құрылуымен сәйкес келетінін болжайды. Кра және Хлай (Рей/Ли) халықтарының б.з.д. 8-шы ғасырда оңтүстікке қарай көшіп қонуынан кейін, б.з.д. 6-шы ғасырда Бэй Тай халықтары бүгінгі Чжэцзян провинциясының жағалауына қарай бөліне бастады, нәтижесінде Юэ мемлекеті құрылды. Оңтүстік-батыс тай тіліндегі қытай сөздерінің қарыздары мен басқа да тарихи дәлелдерге сүйене отырып, Питтаяват Питтаяпорн (2014) тай тілінде сөйлейтін тай тайпаларының қазіргі Гуанси мен Солтүстік Вьетнамнан Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлық бөлігіне б.з.д. 8-шы мен 10-шы ғасырлар аралығында көшіп келгені мүмкін екенін болжайды. Май Тхук Луан басшылығымен көтеріліс болды, ол Гуандун провинциясындағы Наньюэ патшалығының патшасы деп жариялады. 722 жылғы көтерілістен кейін шамамен 60 000 адамның басы кесілді. 726 жылы қазіргі Гуансиде лао көшбасшысының көтерілісін басудан кейін 30 000-нан астам көтерілісшілер тұтқындалып, басы кесілді. 756 жылы тағы бір көтеріліс 200 000 жақтаушыны жинады және төрт жылға созылды. 860-шы жылдары қазіргі Солтүстік Вьетнамның көптеген жергілікті тұрғындары Нанчаодан келген шабуылшыларға жақтасты, ал содан кейін олардың 30 000-ға жуығы басы кесілді. 1040-шы жылдары А Нонг есімді күшті аналық шаман, оның басты күйеуі және олардың ұлы Нонг Жигао көтеріліс ұйымдастырып, Наннинді басып алды, Гуанчжоуды елу жеті күн қоршады және оларға қарсы жіберілген бес қытай армиясының қолбасшыларын өлтірді. Олар жеңілгенге дейін, олардың көптеген басшылары өлтірілді. Осы үш қанды ғасырдың нәтижесінде тайлар оңтүстік-батысқа қарай көшіп-қонуға кірісті. 2016 жылы тай және лаос халықтарының митохондриалдық геномдарының картасы екі этностың да тай-кадай (ТК) тілдер отбасынан шыққандығын көрсетеді. Тай тайпасы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жаңа мекенінен кхмерлер мен моңғолдардың, ең бастысы буддалық Үндістанның ықпалына ұшырады. Тай патшалығы Ланна 1259 жылы (қазіргі Таиландтың солтүстігінде) құрылды. Сухотай патшалығы 1279 жылы (қазіргі Таиландта) құрылды және шығысқа қарай кеңейіп, Чантабури қаласын басып алды және оны Виенг Чан Виенг Кам (қазіргі Вьентьян) деп атады, ал солтүстікке қарай Муанг Суа қаласын 1271 жылы басып алып, оны Сиенг Донг Сиенг Тонг деп атады, яғни "Донг өзенінің жанындағы Жалын ағаштары қаласы" (қазіргі Луанг Прабанг, Лаос). Тай халқы құлдырап бара жатқан Кхмер империясының солтүстік-шығысындағы аймақтарды толық бақылауға алды. Сухотай патшасы Рам Хамханның өлімінен және Ланна патшалығындағы ішкі даулардан кейін Виенг Чан Виенг Кам (Вьентьян) және Сиенг Донг Сиенг Тонг (Луанг Прабанг) 1354 жылы Лан Шан патшалығы құрылғанға дейін тәуелсіз қала-мемлекеттер болып қала берді. Сухотай патшалығы және кейіннен Аюттхая патшалығы құрылды және "Менам өзенінің жоғарғы және орталық аңғарларындағы кхмерлерді басып алып, аумағын кеңейтті".

Хан Бором туралы аңыз

Тайлардың Лаосқа көшіп келу тарихы мифтер мен аңыздарда сақталған. "Кхун Бором тарихы" немесе Нитан Кхун Бором лао халқының шығу мифтерін еске түсіреді және оның жеті ұлының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тай патшалықтарын құру жолындағы ерліктерін баяндайды. Мифтерде сонымен қатар Кхун Боромның заңдары жазылған, ол лао халқының ортақ құқығы мен ұлттық санасын қалыптастыруға негіз болды. Хаму тайпасы арасында олардың халық қаһарманы Тао Хунның ерліктері "Тао Хун Тао Чхэуанг" эпосында суреттеледі, ол көш-қон кезеңіндегі тайлардың келуіне қарсы жергілікті халықтардың күресін көрсетеді. Кейінгі ғасырларда лао халқы өзі бұл аңызды жазбаша түрде сақтап, Лаос әдебиетінің құнды мұрасына айналдырды және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Тхеравада буддизмі мен тай мәдениетінің ықпалына дейінгі өмірдің сипаттамаларының бірі болды.

Өңірлік патшалықтар (17071779)

1707 жылдан бастап Лао корольдігі Лан Шан Вьентьян, Луанг Прабанг және кейіннен Чампасак аймақтық корольдіктеріне бөлінді (1713). Вьентьян Корольдігі үштің ішіндегі ең күштісі болды, Вьентьян Хорат платосы (қазіргі Таиландтың бөлігі) бойынша ықпалын кеңейтіп, Луанг Прабанг Корольдігімен Сиенг Хуан платосының (қазіргі Вьетнамның шекарасында) бақылауы үшін күресті. Луанг Прабанг Корольдігі 1707 жылы Лан Шанның королі Ся Онг Хуеге Соринья Вонгсаның немересі Кингкицараттың наразылық білдіруімен құрылған аймақтық корольдіктердің алғашқысы болды. Ся Онг Хуе және оның отбасы Соринья Вонгсаның билігінде сүргінге айдалғанда Вьетнамнан пана сұраған. Ся Онг Хуе Вьетнам императоры Ле Дуй Хиптің қолдауын алды, оның шарты Лан Шанға Вьетнамның жоғарылығын мойындау болды. Вьетнам армиясының басшылығымен Ся Онг Хуе Вьентьянға шабуыл жасап, таққа талапкер Нантарат патшасын өлімге кесті. Бұған жауап ретінде Соринья Вонгсаның немересі Кингкицарат көтеріліс жасап, Сипсонг-Паннадан өз әскерімен Луанг Прабангқа қарай жорық жасады. Кейін Кингкицарат оңтүстікке қарай жылжып, Вьентьяндағы Ся Онг Хуеге қарсы тұрды. Ся Онг Хуе қолдау үшін Аюттая Корольдігіне жүгінді, бірақ жіберілген армия Ся Онг Хуеге көмектесудің орнына Луанг Прабанг пен Вьентьян арасындағы бөліністі шешуге қатысты. 1713 жылы оңтүстік Лао ақсүйектері Соринья Вонгсаның немере інісі Нокасад басшылығымен Ся Онг Хуеге қарсы көтерілісін жалғастырды, нәтижесінде Чампасак Корольдігі құрылды. Чампасак Корольдігі Ксе Банг өзенінен оңтүстікке қарай Стунг Тренгке дейін, сондай-ақ Хорат платосындағы Мун және Чи өзендерінің төменгі ағысындағы аумақтарды қамтыды. Луанг Прабанг пен Вьентьянға қарағанда халық саны аз болғанымен, Чампасак Меконг өзені арқылы аймақтық күш пен халықаралық сауда үшін маңызды орынға ие болды. 1760 және 1770 жылдары Сиам мен Бірма патшалықтары қатал қарулы бәсекелестікке түсіп, өздерінің күштерін арттыру және жауларына бермеу үшін Лао патшалықтарымен одақтар іздеді. Нәтижесінде, бәсекелестік одақтарды пайдалану Луанг Прабанг пен Вьентьянның солтүстік Лао корольдіктері арасындағы қақтығысты одан әрі күшейтті. Лаостың екі ірі корольдігінің біреуімен Бірма немесе Сиам одақ құруға тырысса, екіншісі әдетте қалған тарапты қолдауға бейім болар еді. Альянстар желісі XVIII ғасырдың екінші жартысындағы саяси және әскери жағдайға байланысты өзгеріп отырды. 1943 жылы вьетнамдықтардың саны шамамен 40 мыңға жетті, олар Лаостың ірі қалаларында көпшілікті құрады және өз көшбасшыларын сайлау құқығына ие болды. Нәтижесінде Вьентьян халқының 53%, Тахекте 85% және Пакседе 62% вьетнамдықтарды құрады, Луанг Прабангтан басқа, онда халықтың көп бөлігі Лаос ұлтынан болды. АҚШ Лаостан өтетін Хо Ши Мин жолын жоюға және коммунистік күштерді жеңуге тырысты. Солтүстік Вьетнам да Патет Лаоға күшті қолдау көрсетіп, Лаосқа бірнеше рет басып кірді. Лаос үкіметі мен армиясы соғыс кезінде АҚШ-тың қолдауын алды. АҚШ Лаос корольдік күштерін де, бейресми әскерлерді де даярлады, олардың көп бөлігі Хмонг және басқа да этникалық азшылықтардан құралды. Париж бейбіт келісімдерінен кейін АҚШ күштері Вьетнамнан шығарылып, Патет Лао мен үкімет арасындағы келісім жаңа коалициялық үкімет құруға әкелді. Алайда Солтүстік Вьетнам Лаостан шығарған жоқ, ал Патет Лао Вьетнам мүдделерінің прокси-армиясы болып қала берді. 1975 жылдың сәуір айында Оңтүстік Вьетнам коммунистік күштердің қолына түскеннен кейін, Солтүстік Вьетнамның қолдауымен Патет Лао аз қарсылықпен толық билікті алды. 1975 жылдың 2 желтоқсанында король тақтан басқарылды және Лао Халықтық Демократиялық Республикасы құрылды. Азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін Лаостың үш миллион халқының шамамен 300 мыңы Тайландқа шекарадан өтіп кетті.