Лао халқының этникалық тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Лао халқы – Оңтүстік-Шығыс Азияда тұратын, лао тілінде сөйлейтін тай этникалық тобы. Олар Лаос халқының басым бөлігін құрайды, жалпы санының 53,2% оларға тиесілі. Лао халқының көпшілігі Тхеравада буддизмін ұстанады. Олар басқа тай халықтарымен, әсіресе (немесе бірдей) лао тілінде сөйлейтін Исан халқымен тығыз байланыста. Батыс тарихнамасында "лао халқы" және "лаостық" терминдері кең мағынада қолданылған. Тарихи түрлі кезеңдерде бұл екі термин де Лаос жергілікті тұрғындарының барлығын, этникалық лаолардан бөлек немесе олармен бірге білдірген. Лаоста француз үкімшілігі 1953 жылы аяқталғаннан бері "лао" термині тек этникалық топты білдіреді, ал "лаостық" – этникалық тегіне қарамастан Лаос азаматын білдіреді. Дегенмен, кейбір елдер әлі де статистикалық мәліметтерде бұл терминдерді шатастырады.

Аттар

Лао сөзінің этимологиясы белгісіз, бірақ ол Ай Лао (лао: ອ້າຍລາວ, тай: อ้ายลาว, вьетнам: Ai Lao) деп аталатын тайпалармен байланысты болуы мүмкін. Бұл тайпалар Қытай мен Вьетнамдағы Хан әулетінің жазбаларында, қазіргі Юньнань провинциясының халқы ретінде кездеседі. Ай Лаодан тараған тайпалардың ішінде Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп барған тай тайпалары да болды. Мишель Ферлустың (2009) сөзінше, лао халқының этнонимі және өзінің атауы (ລາວ); Лаос тұрғындарының ұлты австроазиялық тілдегі "адам" деген сөздің (*k. raw) моносиллабизациясы арқылы қалыптасқан. Лао (lǎo 獠) деп аталатын халықтар, лао және басқа тай-кадай халықтарының ата-бабалары саналады, олар Тан дәуірінде Жоғарғы Тонкинде және Юньнань мен Гуйчжоудың бір бөлігінде қоныстанған.

Лао халқының бөліністері

Лаоста лао және өте жақын туысқан тай халықтары арасында, бір-бірін түсінетін тілдері бар, айырмашылықтар көбінесе аз болады. Олар Лао Лум немесе 'Төмендік Лао' (Lao: ລາວລຸ່ມ láːu lūm , Thai: ลาวลุ่ม, IPA: laːw lum) деп топтастырылады. Осы топтардың көпшілігі көптеген ортақ мәдени ерекшеліктерге ие және өте ұқсас диалектілерде немесе тілдерде сөйлейді, тек тон, сөздік қоры және кейбір сөздердің айтылуында шамалы айырмашылықтар бар, бірақ бұл әдетте әңгімелесуге кедергі келтірмейді. Дегенмен, Ньяу және Футхай сияқты көптеген топтар өздерін ерекше санайды және оларды ерекшелендіретін киімдері болады.

Тай көшінің кезеңі

Ертедегі қытай жазбалары Янцзының оңтүстігіндегі қытай емес халықтарды сипаттау үшін Юэ терминін қолданған. Көктем мен күз кезеңінде (б.з.д. 770-475 жж.) бұл термин оңтүстік-шығыс жағалаудағы мемлекетке қатысты, ол б.з.д. 334 жылы қытайлардың Янцзы арқылы оңтүстікке қоныс аударғанда жойылды. Кейіннен, оңтүстікте бағындырылған халықтарды жалпылама атау үшін «Жүз Юэ» термині қолданылды, түрлі аймақтардағы немесе ерекше белгілері бар топтарды көрсету үшін сөздер қосылды (Phomphan 1988). Қытайлар оңтүстік халықтар туралы көбірек білгенде және басқаша сипаттамалар қолдана бастағанда, біздің заманымыздың басында Юэ терминінің қолданылуы тоқтап қалды (Barlow 2001, тарау 1–2; Taylor 1983, 41–4). Бұл сипаттамаларда Лао немесе Ай Лао халқынан басқа тай топтарының атаулары кездеспейді, олар көбінесе төбеде тұратын топтарға қатысты (Taylor 1983, 172; Cholthira 2001, 22–4). Бұл Лао тайпасының кем дегенде Proto Tai тобы екенін көрсетеді, мүмкін тіпті барлық тай топтары осы ежелгі Лао халқының кіші топтары болар, өйткені Янцзының оңтүстігінде Тай деп аталатын топтың бар екенін көрсететін ешқандай сипаттама жоқ. Сөйтіп, Тай деп аталатын топтар туралы алғашқы сілтемелер 13 ғасырда пайда болды, ал олардың өзін Тай деп атаған немесе Тай деп аталатын топтар туралы сілтемелер жоқ. Алғашқы Proto Tai топтары өздерін Лао халқы деп атағандығының басқа да белгілерін Тай Дам немесе Қара Тай тайпасының жылнамаларында көруге болады: «Уәде етілгендей, экспедиция Мэй Нам Таав (Қызыл өзен) бойымен қайтып келе жатып, бүгінгі Вьетнам мен Қытай шекарасына жақын жерлерден өтті. Олар келгенін белгілеу үшін бұл аймақты Лао Кай деп атады, яғни «Лаолар өткен жер» деген мағынаны білдіреді. Лао Кай қазір Солтүстік Вьетнамдағы провинция. Сондай-ақ, Лао Кайден солтүстікке қарай 5 шақырым жерде әлі де Лао Пхан деп аталатын қала бар, бұл «Лаолар өткен жер» дегенді білдіреді. Кейбір тай халқы әлі де сонда тұрады» (G. E. Hall, SEA тарихы (1981)).

Әртүрлі тай тайпалары арасындағы ортақ аңыз бойынша, Муанг Тхеннен (ເມືອງແຖນ, เมืองแถน,) шыққан, мүмкін мифтік патша Кун Бором Рачатхириат бірнеше ұлдары болған, олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Қытайдағы басқа муангтарды, яғни қала-мемлекеттерді мекендеп, басқарған. Қытайлар Юэ және Ай Лао деп білген ежелгі халықтардың ұрпақтары тай тайпалары бірінші мыңжылдықтың басында Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп келе бастады, бірақ ірі көлемдегі көші-қон біздің заманымыздың 7-ші және 13-ші ғасырлары арасында, әсіресе қазіргі Сипсонгбанна, Юньнань провинциясы және Гуансиден жүрді. Тайлардың көшіп кетуіне ықтимал себептер: хан қытайлық экспансионизмнен туындаған көшіп кету қысымы, Оңтүстік-Шығыс Азияға моңғолдардың шапқындары, аймақтың қоңыржай климаты және дымқыл күріш өсіруге қолайлы жер, сондай-ақ тайлар мекендеген мемлекеттердің құлдырауы. Тілдік және басқа да тарихи дәлелдерге сәйкес, тай тілінде сөйлейтін тай тайпалары 8-10 ғасырлар аралығында Гуансиден оңтүстік-батысқа қарай Лаос пен Таиландтың қазіргі аумақтарына көшіп барған. Тайлар жергілікті австроазиялық мон-кхмер халықтарын ассимиляциялаған немесе қуып жіберген, ал моңғол және кхмер империясының үндістелген патшалықтарының шетінде қоныстанған. Халықтардың араласуы және кейбір австроазиялық элементтер арқылы үнді философиясының, дінінің, тілінің, мәдениетінің және әдет-ғұрыптарының ағыны тай халықтарын байытты, бірақ тайлар басқа тай муангтарымен байланыста болды.

Лансанг

Тай мемлекеттері кхмер империясының әлсіреуінен пайдаланып, тәуелсіздікке ие болды. Лао халқы өздерінің ұлттық тарихының бастауын осы кезеңмен байланыстырады, себебі көптеген маңызды ескерткіштер, ғибадатханалар, өнер туындылары және классикалық Лао мәдениетінің басқа да элементтері осы заманға қатысты. Осы тұстан бастап, Чао-Прая өзені аңғарындағы Тай мемлекеттерін Сиам деп атауға болады, ал Лан-Шанды Лаос деп атауға болады. "Бір миллион пілдің елі" аталған Ланшан патшалығы 1354 жылы Сомдеж Пхра Чао Фа Нгумның (1354–1373) Муанг Суаға (ເມືອງຊວາ, เมืองซวา) оралуымен құрылды, ол кейін Сиенг Тонг (ຊຽງທອງ, เชียงทอง) деп аталды және қазір Луанг Прабанг деп белгілі. Осы орталықтан Лан Шан өзінің ықпалын бүгінгі Лаос, Таиландтың Хорат жазығы, сондай-ақ Қытайдың оңтүстігіндегі Сипсонгбанна, Вьетнамның солтүстік-батысындағы Сип Сонг Чау Тай, Мьянмадағы Кенгтунг және Камбоджадағы Стунг Тренг аймақтарына дейін кеңейтті. Лан Шан патшалығының қуаты Жібек жолындағы орналасқан орнының арқасында байлыққа және ықпалға ие болды, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы буддизмнің орталығы болды. Патшалық Меконг өзенімен жүргізілетін сауда және Сиам порттарына, теңіз саудасының маңызды торабына апаратын құрлықтағы керуен жолдары арқылы дамыды, сондай-ақ оңтүстік Қытай және басқа Тай мемлекеттерімен байланыс жасады. Фра Чао Суринья Вонгсаның (ພຣະເຈົ້າສຸຣິຍະວົງສາທັມມິກຣາດ, พระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช) (1634–1697) билік кезіндегі алғашқы батыс саяхатшылары патшалықтың алтын, бензоин шайыры, лак және лактан жасалған бұйымдар, емдік шөптер, піл сүйегі, жібек және жібек киімдер, ағаш сияқты экспорттық тауарлардың арқасында гүлденгенін атап өтті. Бұл туралы көптеген ғибадатханалар, әсіресе Сиенг Тонг (қазір Луанг Прабанг) және Вьентьян куәлік етеді. Осы кезеңде Хун Бором туралы аңыздар пальма жапырақтарына жазылып, Лао классикалық эпосы Син Ся жазылды. Теревада буддизмі мемлекеттік дін болды, ал Вьентьян буддистік білімнің маңызды орталығы еді. Буддизмнен басқа, мәдени ықпалдарға патшалыққа біріктірілген Мон бекіністері және кхмерлер кірді. Фра Чао Сай Сетхатхираттың (ພຣະເຈົ້າໄຊເສດຖາທິຣາດ, พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช) (1548–1572) басшылығымен Ланнатхай және Лан Шан патшалықтарының қысқа мерзімді бірігуі сәулет және өнер саласындағы жаңалықтарды әкелді. Ланнатай кітапханалары, оның ішінде көптеген діни әдебиеттер көшірілді. Бұл Мон негізіндегі Туа Тхам, яғни "дхарма жазуын" қабылдауға немесе қайта қабылдауға әкелген болуы мүмкін. Қалалар мен халықтың көп бөлігі күштеп көшіріліп, Исан және Таиландтың орталық аймақтарындағы сирек қоныстанған жерлерге қоныстандырылды, ал қалғандары Лао өнері мен тілінің Таиландтың орталық аймағына таралуына себеп болды. Француздар 1868 жылы Лаоске жеткенде, олар тек азаматтары азайған аймақты ғана тапты, тіпті үлкен Вьентьян қаласы да орманға сіңіп кеткен. Француздар Лао халқын тай ұлтының аймақтық кіші тобына айналудан сақтап қалды, олар Исандағы туыстарындары сияқты "Солтүстік-Шығыс тайлары" деп те аталады. Луанг Прабанг, Чампасак және Вьентьян патшалары арасындағы бұрынғы тарихи бәсекелестіктерге ұқсас, тәуелсіздік алғаннан кейін Лаос Чампасак принці Боун Оум (ເຈົ້າບຸນອຸ້ມ ນະ ຈຳປາສັກ, เจ้าบุญอุ้ม ณ จำปาศักดิ์) басшылығындағы роялистер, принц Суванна Фума (ເຈົ້າສວັນນະພູມາ, เจ้าสุวรรณภูมา) басшылығындағы бейтараптар және оның жартылай інісі принц Супанувонг (ເຈົ້າສຸພານນະວົງ, เจ้าสุภานุวงศ์) басшылығындағы коммунистік Патет Лао (ປະເທດລາວ, ประเทศลาວ, pá tʰêːt lá:w) арасында бөлінді. Суық соғыс және аймақтың Вьетнам соғысына тартылуы салдарынан туған бұл ішкі дағдарыстар 1975 жылы коммунистер жеңіске жеткенге дейін үкіметтік билік үшін ұзаққа созылған күреске әкелді. Лаостағы Азамат соғысы ел үшін ауыр зардаптарға әкелді; алайда, жылдар өте ел көптеген шектеулерді жеңілдетіп, сауда мен бизнеске есік ашты, нәтижесінде Лаос соңғы жылдары Азиядағы екінші ең жылдам дамитын экономика болып табылады. Лаос солтүстік қаласы Луанг Прабангты жаңа туристік бағыт ретінде табысты насихаттауының арқасында бірнеше атақты туристік наградаларға ие болды, оның ішінде туристер Лао буддалық монахтарының таңертеңгі шеруі кезінде садақа беруге қатыса алатын діни орталық ретінде танылды.

The Tai states took advantage of the waning Khmer Empire and emerged independent. The Lao reckon the beginnings of their national history to this time, as many important monuments, temples, artwork, and other aspects of classical Lao culture harken back to this time period. From this point, one can refer to the Tai states of the Chao Phraya River valley as Siam and, albeit quite anachronistically, Lan Xang as Laos. The Kingdom of Lanxang, the "Land of One Million Elephants", began in 1354 AD, when Somdej Phra Chao Fa Ngum (1354 1373 AD) returned to Mueang Sua (ເມືອງຊວາ, เมืองซวา), thence renamed Xieng Thong (ຊຽງທອງ, เชียงทอง) and now known as Luang Prabang. From this base Lan Xang extended its sphere of influence to all of modern day Laos and the Khorat Plateau of Thailand as well as parts of Sipsongbanna in southern China, Sip Song Chau Tai in northwestern Vietnam, Kengtung in Myanmar, and Stung Treng in Cambodia. The powerful Kingdom of Lan Xang had wealth and influence due to the location of its capital along the Silk Route and also serving as the center of Buddhism in Southeast Asia. The kingdom prospered with riverine traffic along the Mekong and overland caravan routes to the ports of Siam, which had emerged as a bustling entrepôt of sea borne trade, and to southern China and other Tai mueang. The first Western visitors during the reign of Phra Chao Sourigna Vongsa (ພຣະເຈົ້າສຸຣິຍະວົງສາທັມມິກຣາດ, พระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช) (1634–1697 AD) noted how the kingdom prospered off exports of gold, benzoin resin, lac and lacquer ware, medicinal herbs, ivory, silk and silk clothing, and wood. Numerous temples, especially in Xieng Thong (now Luang Phrabang) and Vientiane, attest this. During this time, the legends of Khun Borom were recorded on palm leaf manuscripts and the Lao classical epic Sin Xay was composed. Therevada Buddhism was the state religion, and Vientiane was an important city of Buddhist learning. Cultural influences, besides Buddhism, included the Mon outposts later assimilated into the kingdom and the Khmer. A brief union of the crowns of Lannathai and Lanxang under Phra Chao Sai Sethathirath (ພຣະເຈົ້າໄຊເສດຖາທິຣາດ, พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช) (1548–1572 AD) introduced some architectural and artistic developments. The libraries of Lannathai were copied, including much religious literature. This may have led to the adoption, or possibly re adoption, of the Mon based Tua Tham, or 'dharma script' for religious writings. The cities and much of the population was forcibly removed and settled in the lesser populated regions of Isan and central Thailand and others were enslaved to do corvée projects, resulting in Lao arts and language finding their way into Central Thailand. By the time the French reached Laos in 1868, they found only a depopulated region with even the great city of Vientiane disappearing into the forest. The French prevented and preserved the Lao from becoming a regional sub category of the Thai nation, much like their brethren in Isan, also known as the 'North Eastern Thai'. Like former historical rivalries between the kings of Luang Phrabang, Champasak and Vientiane, post independence Laos was quickly divided between the royalists under Prince Boun Oum of Champasak (ເຈົ້າບຸນອຸ້ມ ນະ ຈຳປາສັກ, เจ้าบุญอุ้ม ณ จำปาศักดิ์), the neutralists under Prince Souvanna Phouma (ເຈົ້າສວັນນະພູມາ, เจ้าสุวรรณภูมา), and the communist Pathet Lao (ປະເທດລາວ, ประเทศลาว, pá tʰêːt lá:w) under his half brother Prince Souphanouvong (ເຈົ້າສຸພານນະວົງ, เจ้าสุภานุวงศ์). These internal divisions, with the Cold War and the region quickly being drawn into the Vietnam War, led to a protracted battle for government control that would not end until the communist victory in 1975. The Laotian Civil War was disastrous for the country; however, over the years the country has since relaxed many of its restrictions, which has opened up the country to trade and business resulting in Laos notably having the second fastest growing economy in Asia in recent years. Laos has garnered several famous tourism awards by successfully promoting its northern city, Luang Prabang, as the newest tourist destination including serving as a religious hub where tourists may participate in almsgiving during morning procession of Lao Buddhist monks.

Лао тілінде Таиландта

Исанның кей жерлері Ланшанның бір бөлігі болғанмен, көптеген лаостар зорлықпен аз қоныстанған оңтүстік және батыс аймақтарына қоныстандырылды немесе Сиамға адал лао муанг тұрғындарының санын арттыру үшін жіберілді. 20-ғасырдың басына дейін Пetchabun таулары арқасында аймақ Тайландтың қалған бөлігінен салыстырмалы түрде оқшауланған қалды. Исанның Орталық Тайландтан оқшаулануы және Исан халқының көптігі, олар өз мәдени мұраларына берілгендіктен, лао мәдениетін сақтауға көмектесті. Исан – лао, вьетнам, чам, мон, кхмер және басқа тай топтарының қосылған көпұлтты аймақ болғанымен, көпшілігі лаостарды құрайды. Орталық тайлардың Исан аймағында лао мәдени және саяси үстемдігіне төнген қаупі салдарынан түрлі тайландыру саясаты қабылданды, бұл көпұлтты Исан халқын Тайландқа толық интеграциялауға бағытталды. Аймақтағы ең үлкен қауіп лао үстемдігі деп есептелгендіктен, санақтағы «лао» санаты алынып тасталды және қатаң шаралар қолданылды. Лао халқына немесе оның тарихына қатысты барлық сілтемелер жойылды, тіл мектептер мен кітаптардан тыйым салынды, осылайша елде лао әсері жойылды. Аймақ негізінен ауыл шаруашылығымен айналысып, Тайландтың басқа аймақтарына қарағанда кедей болып қала берді, көптеген адамдар жұмыс табу үшін Виентьян, Бангкок немесе шетелге кетеді. Дегенмен, аймақта дәстүрлі мәдениетке қызығушылық жаңадан оянды, ол Тайланд мәдениетіне ұқсас болғанымен, ерекше еді. Аймақ жедел қарқынмен қалаланып, көптеген ірі қалалар пайда болды. Халықтың көптігі және сайлаудағы дауыс беру блогы ретінде Исанның маңызды рөліне байланысты, ұлттық үкімет аймақтың инфрақұрылымын, бизнесін және білімін жақсартуға көбірек назар бөлді, бірақ кедейлік пен аймақтық ерекшеліктер Исанның дамуына кедергі келтіруде. Соңғы кезде Лао БАҚ-тары, оның ішінде Лао музыкасы мен теледидары Исан аймағына қайта оралды, себебі Лао теледидарының спутниктік сигналы Исанда қолжетімді. Лао поп-музыкасына деген қызығушылықтың артуымен Лао концерттері Лаоста ғана емес, Тайландтың Исан аймағында да өткізілуде, осылайша Лао поп-музыкасының жаңа тай жанкүйерлері пайда болуда. Тайландтың ұлттық телеарналары Лао БАҚ-тарын Тайланд бойынша, ал Лао БАҚ-тары Тайланд БАҚ-тарын Лаоста көрсетуде, нәтижесінде Тайландтың басқа аймақтарында (солтүстік, орталық және оңтүстік) тұратын тай халқы Лаос халқымен жаңа туыстық сезімдерге бөленді. Тарихи деректерге сәйкес, Анувонг көтерілісінен (1828) кейін, Рама III патшаның тұсында Лаос халқы Тайландтың басқа аймақтарына, мысалы, Бангкокқа үлкен көші-қон жасады. Бұл лаостар қазіргі уақытта тайлармен толық араласып кеткен. Рама IV патшаның тұсында Тайландта шамамен бір миллион лаос тұрғаны тіркелген. Бангкокта ғана шамамен 200 000 лаос тұрды. Бангкоктегі лаос қауымдастықтарына Тхонбури жағындағы Банг И Хан және Банг Сай Кай, сондай-ақ Фра Нахон жағындағы Банг Кхун Пхром (Бангкок ядросы) жатады. Банг Сай Кайда тұратын лаостар әлі де ата-бабаларынан қалған дәстүрлерді сақтап келеді.

Although parts of Isan were settled and were part of Lanxang, many of the Lao were forcibly settled in the lesser populated southern and western regions or sent to boost the populations of Lao mueang loyal to the Siamese. The area was relatively isolated from the rest of Thailand by the Petchabun mountains until the beginning of the 20th century, when a direct rail link was built to Nakhon Ratchasima. The region's isolation from Central Thailand and the large population of people in Isan, who were still attached to their cultural heritage, helped preserve Lao culture. Though Isan is a multi ethnic region containing a mixture of Lao, Vietnamese, Cham, Mon, Khmer, and other Tai groups, it is majority Lao, and the Central Thais' perceived threat of Lao cultural and political dominance in the Isan region resulted in various Thaification policies being enacted to finally integrate the multi ethnic Isan people into Thailand. Since Lao dominance was seen as the greatest threat in the region, 'Lao' was removed as a category in the census, and heavy handed policies were enacted. References to Lao people or its past were removed and the language was banned from schools and books, erasing Lao influence and impact to the country. Although the region remains mainly agricultural and poorer compared to other regions of Thailand, and many leave the region to find work in Vientiane, Bangkok or abroad, the region has enjoyed a renewed interest in traditional culture which is quite distinct although similar to Thai culture. The region is becoming increasingly more urban, and many large cities have sprung up. Due to the large population and Isan's important function as a voting bloc in elections, more attention to improving the region's infrastructure, business and education has come from the national government although poverty and regionalism are still impediments to Isan's development. In recent times, Lao popular media, including Lao music and television, has found its way back into the Isan region since Lao TV satellite signal is reachable in Isan. With the rediscovered interest in Lao pop music, Lao concerts are not only held in Laos, but also in Isan region of Thailand, thus, continually garnering new Thai fans of Lao pop music. Thailand's national channels have also broadcast Lao media throughout Thailand, as well as Thai media in Laos, resulting in Tai populations located in the other regions of Thailand (northern, central, and southern) discovering a renewed kinship with the people of Laos. Historically, Laotians living in other regions of Thailand, such as the capital Bangkok, have experienced massive immigration from Vientiane after Anouvong's Rebellion (1828) during the King Rama IIIs' reign, these Laotians have completely blended with the Thais nowadays. In the King Rama IV's reign, it was recorded that there are about one million Laotians throughout Thailand. Only in Bangkok, there are approximately 200,000 Laotians. The Lao communities in Bangkok include Bang Yi Khan and Bang Sai Kai on the Thonburi side as well as Bang Khun Phrom on the Phra Nakhon side (Bangkok core). The Laotians who living in Bang Sai Kai still inherit some traditions or cultures from their ancestors.

Географиялық таралуы

Лаоста шамамен 3,6 миллион лаостық тұрады, олар халықтың шамамен 68% құрайды (қалғанының көп бөлігі таулы тайпалар). Лаостың этникалық лаостары Лао Лум («Жазық жердегі лаостар») (Lao: ລາວລຸ່ມ, Thai: ลาวลุ่ม, IPA: laːw lum) құрамына кіреді. Лаостың шағын қауымдастықтары Таиланд пен Камбоджада, негізінен Лаостың бұрынғы аумағы Стунг Тренгте (лао тілінде Сюнг Тэнг) және Вьетнамда қоныстанған. Лаостардың 500 000-нан астам адамнан тұратын шетелдегі қауымдастығы бар. Лаостан тысқары Индокитайға көші-қон алғаш рет Лаоста француз отаршылдығы кезінде, 20 ғасырдың басында басталды. Лао студенттері мен жұмысшылары осы кезеңде Францияға келді, олардың ішінде Лао корольдік отбасының мүшелері де болды, ал кейбіреулері тұрақты түрде қоныстанды. Дегенмен, Лаостан көшіп келгендердің көпшілігі Лаостағы Азамат соғысынан (Вьетнам соғысының бір бөлігі) және жаңа коммунистік Патет Лао үкіметінен қашқан босқындар болды. Лао босқындарына баспана берген негізгі елдер АҚШ, Франция, Канада және Австралия болды. Германия, Жапония, Аргентина және Сингапур сияқты басқа елдер де лаос босқындарын қабылдады. 2010 жылғы АҚШ халық санауы бойынша елде 200 000-нан астам лао текті американдықтар бар екені анықталды, бұл Хмонг пен Миенді қамтамайды, бірақ ұлттық және этникалық идентификация арасындағы шатасуларға байланысты Тай Дам, Хму және басқа да шығу тегі бар адамдарды қамтуы мүмкін. 2012 жылғы есеп бойынша Францияда шамамен 140 000 этникалық лаостың тұрғандығы анықталды, олардың жартысынан астамы Париж және оны қоршаған Иль-де-Франс аймағында тұрады. Таиландта шамамен 20 миллион лао Исан тұрады, олар негізінен Таиландтың солтүстік-шығысындағы Хорат платосында және Бангкокта және оның айналасында қоныстанған. Таиланд үкіметі лао Исанның өзін лаостық деп тануына немесе лаостық ретінде тануына тарихи түрде кедергі келтірген.

Тіл

Лао тілі – тай-кадай тілдер тобына жататын, тоналды, аналитикалық, оң жаққа тармақталатын, дұрыс айту үшін сөздерді түсіріп айтуға болатын тіл. Сөздік қорының көп бөлігі тай тектік, бірақ пали және санскрит тілдерінен, сондай-ақ мон-кхмер тілдерінен де маңызды үлес қосылған. Әліпбисі – үнділік негіздегі әліпби. Лао тілінде бес негізгі диалект бар, олардың барлығы бір-бірін түсінеді және лао халқы олардың барлығы бір тілдің түрлері деп санайды.

Лаостағы лаос

Лао тілі (ພາສາລາວ) – Лаос Халықтық Демократиялық Республикасының мемлекеттік тілі және оның ресми жазуы – лао әліпбиі. Лао Лумның көпшілігінің, демек, лаос халқының көп бөлігінің басты тілі ретінде, бұл тіл білім беру, үкімет және ресми қолдану салаларында басым тіл ретінде мойындалған. Ол Таиланд халқының шамамен үштен бірін құрайды және Исан отбасыларының 88%-ы үшін негізгі тіл болып табылады. Лао тілі маңызды аймақтық тіл ретінде және Исан (сонымен қатар лаос) өкілдігінің символы ретінде өз маңыздылығын сақтап келеді, бірақ тай тілінің кеңінен таралуы салдарынан қолданылуы азайып барады.

Дін

Лаостағы дін өте синкретикалық болып табылады және үш негізгі көзден пайда болған, бірақ көптеген лаостықтар өзінің Тхеравада буддисті екенін айтса да, көптеген дәстүрлер анимистік амалдардан туындаған.

Буддизм

Буддизм (ພຣະພຸດທະສາສນາ, พระพุทธศาสนา,) Лаостағы ең көп таралған және мемлекеттік дін болып табылады, елдің 67%-ы және барлық лао этносы осы дінді ұстанады. Бұл көрсеткіштер одан да жоғары болуы мүмкін, себебі буддизм әдетте анимистік сенімдес саналатын көптеген басқа этникалық топтарға да ықпал еткен. Бұл сонымен қатар Исан және Лаос шекарасының сыртындағы көптеген ұлттардың басым діні. Олардың көпшілігі Тхеревада сектасын (ເຖຣະວາດ, เถรวาท,) ұстанады, бірақ Махаяна буддизмінің тарихи ықпалы сақталған және лаостар арасында қоныстанған вьетнамдық және қытайлық азшылықтар үшін бұл негізгі секта болып табылады, сонымен қатар ол анимистік тәжірибелермен бірігіп кеткен. Лао қауымдастығындағы храм – қауымдық істердің орталығы, онда ауыл тұрғындары алаңдатарлық мәселелерді талқылауға немесе монахтардан кеңес және нұсқау сұрау үшін жиналады, ал көптеген ер адамдар діни білімдерін арттыру және ізгі амал жасау үшін монастырға баруы күтіледі. Діни өмірдің ең маңыздысы – буддалық бес заң (ປັນຈະສິນ, , เบญจศีล,), атап айтқанда, кісі өлтіруден, ұрлық жасаудан, сексуалдық бұзық мінезден, жалған сөйлеуден және ішімдік ішуден бас тарту. Лао мәдениеті мен мінез-құлқының, буддалық сенімнен туындаған ерекшеліктері: төзімділік, үлкендерге және отбасылық иерархияға құрмет, өзімшілдік, дүниелік игіліктерге және уайымдарға байланыспау, кіші туыстарға қамқорлық жасау, әдептілік, өзін-өзі мойынсыну және қарапайымдылық. Негізгі сенімдерге қайта туу және карма жатады. Буддизммен байланысты маңызды мерекелер: Бун Фра Вет (ບຸນພຣະເວດ, บุญพระเวส, ), Магха Пуджа (ມະຄະບູຊາ, มาฆบูชา), Сонгкхан (ສັງຂານ, สงกรานต์), Весак (ວິສາຂະບູຊາ, วิสาขบูชา), Васса (ວັນເຂົ້າພັນສາ, วันเข้าพรรษา), Ван Авк Панса (ວັນອອກພັນສາ วันออกพรรษา), Катина (ກະຖິນ, กฐิน). Бұл күндерден басқа, ай фазалары кезіндегі буддалық тынығу күндері (ວັນພຣະ, วันพระ, ) және храм жәрмеңкелері де храмдарға барып, дұға ету, рухани мәселелер бойынша монахтардан кеңес сұрау және азық-түлік, ақша беру немесе храм жұмысына көмектесу үшін тұрақты уақыт болып табылады, бұл лао тілінде тамбун (ທໍາບຸນ, ทําบุญ, ) деп аталады.

Buddhism (ພຣະພຸດທະສາສນາ, พระพุทธศาสนา, ) is the most popular and state religion in Laos, practised by 67% of the country, and nearly all of the ethnic Lao. The numbers may be much higher, as Buddhism has also influenced many other ethnic groups that are generally considered animist. It is also the predominant religion of Isan and most of the nations beyond Laos' frontiers. Of these, most are of the Therevada Sect (ເຖຣະວາດ, เถรวาท, ) although historical influences of Mahayana Buddhism remain and it is the main sect of Vietnamese and Chinese minorities that have settled amongst the Lao and it has become syncretic with animistic practices. The temple in a Lao community is the centre of community affairs, where villagers gather to discuss concerns or ask monks for their wisdom and guidance, and most men are expected to enter the monastery at some point to further their religious knowledge and make merit. Paramount to religious living are the five Buddhist precepts (ປັນຈະສິນ, , เบญจศีล, ), viz., to abstain from killing, stealing, sexual misconduct, lying and intoxication. Lao cultural and behavioural traits that stem from Buddhist belief include tolerance, respect for elders and family hierarchy, selflessness, detachment to worldly good and concerns, caring for younger siblings, politeness, self negation, and modesty. Basic beliefs include rebirth and karma. Important holidays related to Buddhism include Boun Phra Vet (ບຸນພຣະເວດ, บุญพระเวส, ), Magha Puja (ມະຄະບູຊາ, มาฆบูชา), Songkhan (ສັງຂານ, สงกรานต์), Vesak (ວິສາຂະບູຊາ, วิสาขบูชา), Vassa (ວັນເຂົ້າພັນສາ, วันเข้าพรรษา), Wan Awk Pansa (ວັນອອກພັນສາ วันออกพรรษา), Kathina, (ກະຖິນ, กฐิน). In addition to these days, the Buddhist sabbath days (ວັນພຣະ, วันพระ, ), during the phases of the moon, and temple fairs are also regular times to visit the temples, pray, ask advice of the monks for spiritual concerns, and donate food, money, or help out with temple chores, known in Lao as tambun (ທຳບຸນ, ทำบุญ, ).

Лаостың халықтық діні

Лаос халықтық діні – моң-кхмер тайпаларының көпшілігінің, сондай-ақ жақында келген хмон-миен және тибет-бирман азшылықтарының иелік діні, буддизмге дейінгі тайлардың дәстүрлі діні. Дегенмен, кейбір тай тайпалары бүгінге дейін халықтық дінді ұстанады. Лаос этносы үшін анимизм буддизммен және кейбір индуист элементтерімен бірігіп кеткен. Әр түрлі уақытта қудаланғанына қарамастан, ол лаос діни дәстүрінің маңызды бөлігі болып табылады. Әртүрлі құдайлар (ຜີ, ผี, ) ғимараттардың немесе аумақтардың, табиғи орындардың, заттардың немесе құбылыстардың қамқоршылары ретінде құрметтеледі; олар сондай-ақ ата-бабалар рухтары және адамдарды қорғайтын басқа да рухтар, тіпті зұлым рухтарды да қамтиды. Ғибадатханалардың фи ваты (ຜີວັດ, ผີวัด) және қалалардың лак муанг (ຫລັກເມືອງ, หลักเมือง, ) сияқты жерлердің қорғаушы құдайлары қоғамдық жиындармен және тағамдық құрбандықтармен тойланады. Пантеонға индуизмнен келген құдайлар да кіреді. Құдайлар кең таралған, ал кейбіреулері ғаламдық элементтермен байланысты: аспан, жер, от және су. Лаос халқы сондай-ақ денені қорғайтын отыз екі рух, кхван (ຂວັນ, ขวัญ, ) деп аталатын рухтарға сенеді, ал маңызды оқиғалар немесе қиындықтар кезінде рухтарды денеге байланыстыру үшін баци (ບາສີ, , บายศรี, ) рәсімдері өткізіледі, себебі олардың жоқтығы ауруға немесе зиянға алып келеді деп есептеледі. Тайландта кең таралған рух үйлері Лаоста сирек кездеседі, себебі король Фотосираттың (16 ғасыр) тұсында рухтарға табынуға тыйым салынған. Қазіргі Лаоста рух үйлерінің тәжірибесі Таиландтан шектеулі деңгейде қайта әкелінді. Гүлдер, құрбандықтар, шамдар ұсынылып, рухтардан қорғау және көмек сұралып, өзгерістер немесе қиындықтар кезінде кеңес алынады. Табиғат құдайларына ағаштарда, тауларда немесе ормандарда мекендейтін құдайлар жатады. Адамдардың рухтарына ата-бабалар немесе өмірдің әртүрлі кезеңдерінде келетін періштелер, жақсырақ белгілі вадалар кіреді. Зұлым рухтарға бұрынғы өмірінде жамандық жасаған немесе қайғылы өлімге ұшыраған адамдар жатады, мысалы, қорқынышты фи-поб (ຜີປອບ, ผีปอบ) және вампирлік фи-дип (ຜີດິບ, ผีดิบ). Фиге сондай-ақ индуистік емес, жергілікті құдайлар, фи-таендер (ຜີແຖນ, ผีแถນ) да кіреді. Мофи (mo phi ຫມໍຜີ, หมอผີ), "болжаушылар" – жергілікті жерде оқытылған шамандар, ырым-жырымдарда және жеке рухтарымен, жалпы құдайлармен байланыста мамандар. Транс, табиғаттан тыс күшпен күштелген қасиетті заттар немесе саксит, иеліктер және лам фи фа (ລໍາຜີຟ້າ, ลําผีฟ้า, ) немесе баци сияқты рәсімдерді қолдана отырып, шаманға жиі қиындықтар, қудалау, ауру немесе басқа да бақытсыздықтар туған кезде кеңес беріледі, себебі олардың себебі зұлым немесе ренжіген рухтар болуы мүмкін. Олар діни мерекелерде де көбінесе болады.

Laotian folk religion is the indigenous religion of most of the Mon–Khmer and more recent Hmong–Mien and Tibeto Burman minorities, as well as the traditional religion of the Tais before Buddhism, although some Tai tribes to this day are still folk religious. For the ethnic Lao, animism has become interwoven with Buddhism and some Hindu elements. Despite suppression at various points in time, it continues to be a large part of Lao religious tradition. A variety of gods (ຜີ, ผี, ) are worshiped as tutelary deities of buildings or territories, of natural places, things or phenomena; they are also ancestral spirits and other spirits that protect people, and include malevolent spirits. Guardian deities of places, such as the phi wat (ຜີວັດ, ผีวัด) of temples and the lak mueang (ຫລັກເມືອງ, หลักเมือง, ) of towns are celebrated with communal gatherings and offerings of food. Gods of Hindu derivation are included in the pantheon. Gods are ubiquitous, and some of them are connected with the universal elements: heaven, earth, fire, and water. Lao people also believe in thirty two spirits known as khwan (ຂວັນ, ขวัญ, ) that protect the body, and baci (ບາສີ, , บายศรี, ) ceremonies are undertaken during momentous occasions or times of anxiety to bind the spirits to the body, as their absence is believed to invite illness or harm. Spirit houses, while common in Thailand are rare in Laos, owing to prohibitions on the worship of spirits in the reign of King Photisarath (16th century). In modern Laos, to a very limited extent the practice of spirit houses has been reimported from Thailand. Offerings of flowers, incense, and candles are given, and the spirits are consulted during changes or times of hardness for protection and assistance. Natural deities include those that reside in trees, mountains, or forests. Guardian spirits of people often include ancestors or angelic beings who arrive at various points in life, better known as thewada. Malevolent spirits include those of people who were bad in past lives or died of tragic deaths, such as the ghastly phi pob (ຜີປອບ, ผีปอบ) and the vampirical phi dip (ຜີດິບ, ผีดิบ). The phi also include the indigenous, non Hindu gods, the phi thaen (ຜີແຖນ, ผีแถน). Mophi (mo phi ໝໍຜີ, หมอผี), "tellers", are locally trained shamans, specialists in the rituals and in communication with their personal spirits and gods in general. Using trances, sacred objects imbued with supernatural power, or saksit, possessions, and rituals like lam phi fa (ລຳຜີຟ້າ, ลำผีฟ้า, ) or baci, the shaman is often consulted during times of trouble, hauntings, and illness or other misfortune that might be caused by malevolent or unhappy spirits. They are also usually present during religious festivals.

Индуизм

Хиндуизм Кхмер империясының көп бөлігіне басты ықпал етті, және сол дәуірдегі Ват Фу сияқты ғибадатханаларында индуистік тақырыптардың мысалдарына тап болуға болады. Ғибадатханалар көбінесе ежелгі индуистік қасиетті орындарының үстіне салынған, ал индуистік құдайлардың мүсіндері мен бейнелері ғибадатханалардың сыртында жиі кездеседі. Лао халқының индуизмге қатысты маңызды ықпалы индуистік рәсімдерінен көрінеді, бірақ Лао халқы индуизмге көрші тай тай халқына қарағанда әлдеқайда аз әсерленген. Лао халқы Рамаянаны жергілікті нұсқасына бейімдеп алды, ол Phra Lak Phra Ram (ພຣະລັກພຣະຣາມ, พระลักษมณ์พระราม,) деп белгілі. Лао нұсқасы Лао жаратылыс мифімен байланыстырылған және қате түрде жатака әңгімесі деп есептеліп, осылайша жоғары құрметке ие. Көптеген сарай билері осы оқиғаның негізінде құрылған. Хиндуизм анимизм мен буддизммен оңай үйлесіп кетті, сондықтан көптеген индуистік құдайлар пи-таен деп есептеледі, ал буддистік монахтар брахмандық рәсімдердің көп бөлігін қабылдады. Лао халқына тән ерекшелік – су жолдарына билік ететін жылан тәрізді жартылай құдайлар – Нагаларға құрмет көрсетуі.

Лаостың асханасы

Лаостың асханасы тай және камбоджа асханалары сияқты басқа да аймақтық асханаларға ұқсас, бірақ бірнеше ерекше ерекшеліктері бар. Лаостың ең танымал тағамдары – ларб және жасыл папайя салаты, екеуі де Лаоста пайда болған. Лаостағы лао және Исан асханалары аз ғана ерекшеленеді, негізгі айырмашылық – лао асханасында тай асханасының ықпалы болмауы, ал Исан асханасында Лаостағы француздық ықпалдың көп бөлігі жоқ. Күріш – негізгі тағам, ал негізгі сорты – жабысқақ күріш немесе хао нио (ເຂົ້າຫນຽວ, ข้าวเหนียว), ол Исан мен Солтүстік Тай дастарханында да кездеседі, себебі екеуі де лао асханасының ықпалында болған. Кейде оның орнына лапша немесе күріштің басқа, аз танымал түрлері қолданылса да, әдетте оны әртүрлі соустармен, шикі көкөністермен және бірнеше тағамдармен бірге ұсынады. Көптеген тағамдар өте ащы, көптеген түрлі бұрыштармен және күшті шөптермен, ашытылған балық соустарымен дәмделген. Тропиктік климат пен таулы аймақтар Лаостың әртүрлі климаттық аймақтарына және көптеген жеуге жарамды өсімдіктерге ие болуына мүмкіндік береді, сондықтан дәстүрлі лао асханасының көп бөлігі жабайыдан жиналған көкөністер мен шөптерден, күріш егістіктерінен алынған арамшөптерден және бақшалардан тұрады. Қырықұйрық, лақтар, капуста, жиде, қанатты бұршақ, түйнек, су шөптері, манго, помело, папайя және қызыл қант сияқты көптеген көкөніс және жеміс түрлері өсіріледі. Тамақпен бірге шикі көкөністерді жиі жейді, ол тілді салқындатуға көмектеседі. Ең танымал ет – тұщы су балығы, одан екі дәмдеуіш – балық соусы (ນ້ໍາປາ, ; น้ำปลา Nampla) және падаек (ປາແດກ, ; ปลาร้า Pla ra) дайындалады. Шошқа, тауық, үйрек, сиыр еті, жұмыртқа, су буығы да жиі қолданылады. Ақуыздық тағамдарға кесірткелер, жәндіктер, бақалар және орманнан алынатын жабайы бұғылар кіреді. Көбінесе шай, кофе және алкоголь, соның ішінде жергілікті күріш шарабы – лао лао (ເຫລົ້າລາວ, เหล้าลาວ) ішеді. Асханасы анисте және укропты қолдануымен ерекшеленеді, бұл айналасындағы асханаларда сирек кездеседі. Лаос көбінесе өте ауылдық ел болған, және көптеген адамдар ауыл шаруашылығымен айналысып, күрішті ең маңызды егін ретінде өсіреді. Өзен аңғарлары мен жазықтарда тұратын лао этносы, таулы аймақтардағы халықтар сияқты егіншілікпен айналыспайды. Дәстүрлі халық музыкасы – лам лао (ລໍາລາວ, ลําลาว), бірақ ол морам (лао: ຫມໍລໍາ, หมอลํา) деп те аталады, бұл Исан тілінде жиі қолданылатын термин. Тайландтық әртістер Лаоста да, лаостық әртістер Тайландта да танымал, бұл тайлықтардың ықпалына қарамастан, Лао мәдениетін Исанда сақтап қалуға көмектеседі. Музыкада кхене (Lao: ແຄນ, Isan: แคน) аспабы жиі қолданылады.

The cuisine of Laos is similar to other regional cuisines such as Thai and Cambodian cuisines, but has several unique distinguishing traits. Lao cuisine's most famous dishes are larb and green Papaya salad, both originated in Laos. The cuisines of the Lao in Laos and Isan have diverged only minutely, with the key differences is that Lao cuisine lacks the influences of Thai cuisine and Isan cuisine lacks many of the French influences in Laos. Rice is the staple, and the main variety is glutinous rice or khao nio (ເຂົ້າຫນຽວ, ข้าวเหนียว, ), which is also a feature on Isan and Northern Thai tables since both have been influenced by Lao cuisine. Although sometimes replaced by noodles or other, less popular varieties of rice, it is commonly served with an accompaniment of various dips and sauces, raw vegetables, and several dishes that are shared together. Many dishes are very spicy, fiered by the numerous varieties of chili peppers and made pungent by the strong herbs and fermented fish sauces. The tropical climate and mountainous areas gives Laos a wide variety of climates and also a rich bounty of edibles, so much of traditional Lao cuisine is composed of vegetables and herbs gathered from the wild, weeds from the rice fields, as well as vegetable plots. A rich plethora of vegetable and fruit varieties are grown, including cucumbers, gourds, cabbage, snakebeans, winged beans, yams, water spinach, mangoes, pomelos, papayas, and sugarcane. Raw vegetables often accompany a meal to help cool the tongue. The most popular meat is freshwater fish, which is also used to make two flavourings, fish sauce (ນ້ຳປາ, ; น้ำปลา Nampla) and padaek (ປາແດກ, ; ปลาร้า Pla ra). Other common meats include pork, chicken, duck, beef, eggs, water buffalo. Protein intake includes a wide range of delicacies, including lizards, insects, frogs, and wild deer that also come from the forests. Common beverages are tea, coffee, and alcohol, including the native rice wine, lao lao (ເຫລົ້າລາວ, เหล้าลาว, ). The cuisine is noted for its use of mint and dill, relatively rare in surrounding cuisines. Laos has been generally a very rural country, and most of the people support themselves by agriculture, with rice being the most important crop. As inhabitants of river valleys and lowlands that have been long settled, ethnic Lao do not practise swidden agriculture like upland peoples. The traditional folk music is lam lao (ລຳລາວ, ลำลาว, ), although it is also known as morlam (Lao: ໝໍລຳ, หมอลำ, ) which is the preferred term in Isan language. Artists from Thailand are also popular in Laos and vice versa, which has re enforced Lao culture in Isan despite heavy Thaification. The music is noted for the use of the khene (Lao: ແຄນ, Isan: แคน, ) instrument.

Басқа дереккөздер

Лаостың АҚШ-тағы қоныстану үлгілері. Этнологтан Лаос және Таиландта қолданылатын тілдер туралы мәліметтер. Тонгчай Винничакул. «Сиам картасы». Гавай университетінің баспасы, 1984. Уайт, Дэвид. «Таиланд: Қысқаша тарих» (2-ші басылым). Йель университетінің баспасы, 2003. Ксайксана Шампанконе. «Лао тағамы және өмірдің мәні». Вьентьян баспасы, 2010.