Мортон Линдольм Дейо: Американдық Әскери Теңіз Шығаруларының Батыры

Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының адмиралы (1887–1973)

Вице-адмирал Мортон Линдгольм Дейо (1 шілде 1887 – 10 қараша 1973) – Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерінің офицері, Екінші дүниежүзілік соғыста теңіз жағалау артиллериялық қолдау күштерінің командирі. 1887 жылдың 1 шілдесінде Нью-Йорк штатының Пафкипси қаласында дүниеге келген. 1911 жылы АҚШ Әскери-теңіз академиясын бітіріп, 38 жыл қызмет еткен. Әскери қызметтегі ең жоғары шені – контр-адмирал, зейнетке шыққанда вице-адмирал атағын алған. Ол үш жеке құрмет медалімен, "Құрметті қызмет" медалімен (Navy Distinguished Service Medal) және "Алтын жұлдыз" орденімен марапатталған. Дейо Атлант және Тынық мұхит флоттарында қызмет еткен. Атлант мұхитында ол Перл-Харборға жасалған жапон шабуылына дейін Англияға бағытталған одақтас конвойларын алғашқы американдық эскортпен қамтамасыз еткен эсминецтерге қолбасшылық еткен. Кейін Нормандияға шабуыл кезінде Юта-Бичтегі теңіз жағалау артиллериялық қолдауға, Шербур қаласын бомбалау кезіндегі 129-шы топқа және Оңтүстік Францияға шабуыл кезінде басшылық еткен. Тынық мұхитына ауысқаннан кейін контр-адмирал Дейо 13-ші крейсер дивизиясының (CruDiv 13) құрамына кірген. Окинава шайқасы үшін шабуыл және оккупацияға арналған артиллериялық және жабық күштерге басшылық еткен. Шабуыл кезінде, жапондық "Ямато" соғыс кемесін тоқтатуға дайындалғанда, соңғы теңіз командирі болып, соғыс кемелерінен шайқас желісін құрған. Соғыс аяқталғанда, Кюсюдегі Сасебода жапон күштерінің капитуляциясын қабылдап, Батыс Жапонияның одақтас оккупациясын басқарған.

Ерте мансап

Мортон Дейоның құрлықтағы мансабы, оның карьерасының әр кезеңіндегі теңіздегі міндеттерімен үйлесіп өтті. АҚШ Әскери-теңіз академиясындағы оқуы оны инженерлік және теңізшілік салаларында даярлады. Ол 1911 жылғы түлектердің қатарында бітірді. Академиядағы жылдарының көп бөлігі екі жылдық ротация кезінде суперинтендант, капитан Джон М. Бойердің басшылығымен өтті. Содан кейін Дейо алғашқы теңіз сапарына "Вирджиния" соғыс кемесінде қатысты.

Кариб теңізі қызметі

Мортон Дейо теңіздегі алғашқы қызметтерін Кариб теңізінде атқарды. Мортон Дейо «Вирджиния» соғыс кемесінде теңізде көмір тиеу операцияларына қатысқан шамада болды. «Вирджиния» кемесімен қызмет еткен жылдары ол Мексиканың Тампико және Вера-Круз қалаларында бекініп тұрды. Кейін Дейо «Дункан» эсминцінде қызмет етті. 1914 жылы «Дункан» Кариб теңізіне оқу-жаттығулары, нысанаға оқ ату және жаттығулар үшін барды. 1914 және 1915 жылдары Дейо капитан Эдвард У. Эберлдің басшылығымен «Вашингтон» бронекрейсерінде қызмет етті. Кеме дипломатиялық қызмет үшін Санто-Доминго, Доминикан Республикасында; Вера-Круз, Мексикада; Кап-Гаити, Гаитиде орналасты, және дағдарыс қайталанғанда Пуэрто-Платаға, Доминикан Республикасына қайтып келді. Дейо үйленуге және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға дейін Кариб теңізіндегі соңғы сапарын «Дженкинс» эсминцінде жасады. Ол Мексиканың Тампико қаласына барды, кейіннен АҚШ-тың Вера-Крузды басып алуына көмектесті. «Дженкинске» мүмкін болатын неміс суасты қайықтарын іздеу үшін патрульдік операцияларды жүргізу тапсырылды. 1916 жылы Дейо Мария Тен Эйк Декатур Майоға үйленді. 1920–1921 жылдары Бостон, Бірінші әскери-теңіз округінің командирінің көмекшісі ретінде Дейо 1920 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін сақталған әскери-теңіз округін жаңарту процесіне қатысты. Бірінші округ 1919 жылы Екінші округті қосып алды және Армия округтеріне жақындасу үшін жағалау жолағынан ішкі штаттарды қамтыды. Округ өз толық штаттық қызметкерлерін алды, жаңа операциялық функцияларды алды және әкімшілік және логистикалық жауапкершілікті кеңейтті. Әскери-теңіз округінің ережелерін реформалау туралы ұсыныстар Бірінші дүниежүзілік соғыстың сабақтарын қамтитын етіп қайта қарастырылуы керек еді. Бұл – негізгі теңіз стратегиясы. Махан: «жеткіліксіз жағалау қорғанысы соғыс флотына кері әсер етеді, ол барлық қимылдарында басып алған порттардың қауіпсіздігі үшін жауапкершіліктен босатылуы керек» деп жазған. Дейоның келесі тағайындамасы Доминикан Республикасының Санто-Доминго қаласындағы АҚШ әскери губернаторының көмекшісі болып табылды. Бір кемеде қызмет ету және екінші кемені басқару Дейоны саяси және дипломатиялық тұрғыдан сезімтал рөлдегі құрлықтағы қызметке дайындады. 1914–1915 жылдары Дейо Санто-Доминго, Доминикан Республикасы, Вера-Круз, Мексика және Гаитидегі Кейп-Айтиенге қатысты қызметтері кезінде «Вашингтон» бронекрейсерінде қызмет еткен. Капитан Эдвард У. Эберл АҚШ-тың конституциялық үкімет құруға бағытталған, «көзделген» сайлаулар арқылы үкімет пен көтерілісші күштер арасындағы келісімге келу әрекеттерінде белсенді болды. Осы кезде командир-лейтенант Дейоның алғашқы командасы «Моррис» эсминці болды, ол бұрынғы Австро-Венгрия империясының елдері арасында саяси және дипломатиялық міндеттерді орындайтын «Адриатикалық отрядына» тіркелді. 1921–1923 жылдары Дейо Санто-Домингоның американдық оккупациясын аяқтаған әскери губернатордың штабында қызмет етті. Сол кездегі әскери губернатор Уоррен Хардингтің Доминикан Республикасының Вильсон оккупациясын аяқтау туралы сайлауалды уәдесін орындау үшін тағайындалған адамы болды. Контр-адмирал Сэмюэл Робисон 1921 жылдан бастап қызмет етті. Оккупация ресми түрде 1924 жылдың 1 шілдесінде аяқталды. 1923 жылы Дейо «Калифорния» соғыс кемесіне штабтық әскер қайығының құрамына тағайындалды.

Early assignments at sea placed Morton Deyo in the Caribbean. Morton Deyo was aboard the battleship Virginia about the time she participated in coaling at sea operations. In the years of his service aboard Virginia, she would take station off Tampico and Vera Cruz, Mexico. Deyo next served aboard the destroyer Duncan. In a tour cut short by decommissioning in 1914, Duncan went to the Caribbean for training, target practice and exercises. In 1914 and 1915, Deyo served aboard the armored cruiser Washington under Captain Edward W. Eberle, commanding. The ship was stationed off of Santo Domingo, Dominican Republic, for diplomatic service; Vera Cruz, Mexico; Cap Haitien, Haiti; and returned to Puerto Plata, Dominican Republic, when a crisis recurred there. Deyo's last tour in the Caribbean before marriage and World War I was aboard the destroyer Jenkins. She sailed to Tampico, Mexico and later supported the U. S. occupation of Vera Cruz. Jenkins was assigned patrol operations to search for possible German U boats. Deyo married Maria Ten Eyck Decatur Mayo in 1916. As an aide to the Commandant, First Naval District, Boston, 1920–1921, Deyo was a part of an ongoing upgrading of Naval District that would remain in place from 1920 to the outbreak of World War II. The First District absorbed the Second in 1919, and it expanded from a coastal strip to encompass inland states to more nearly correspond to Army districts. The District acquired its own full time staff, gained new operational functions, and expanded administrative and logistical responsibilities. Proposal for reform of the Naval district regulations were to be revised to embody the lessons of World War I. This is fundamental naval strategy. Mahan had written, "deficient coast protection reacts unfavorably upon the war fleet, which in all its movements should be free from any responsibility for the mere safety of the ports it quits." Deyo's next assignment was as an aide to the U. S. military governor at Santo Domingo, Dominican Republic. Service aboard one ship and command of another prepared Deyo for duty ashore in a politically and diplomatically sensitive role. In 1914–1915, Deyo had served on the armored cruiser Washington during service related to Santo Domingo, Dominican Republic, Vera Cruz, Mexico, and Cape Haitien, Haiti. Capt. Edward W. Eberle, commanding, was active in U. S. attempts to mediate between government and insurgent forces towards a constitutional government with "observed" elections. When then Lieutenant Commander Deyo had his first command, of the destroyer Morris, he was attached to the "Adriatic Detachment" performing political and diplomatic duties among nations of the former Austro Hungarian Empire. In 1921–1923, Deyo served on the staff of the military governor closing out the American occupation of Santo Domingo. The military governor at the time was Warren Harding's appointment to fulfill his campaign promise to end the Wilson occupation of the Dominican Republic. Rear Adm. Samuel Robison served from 1921. The occupation officially ended July 1, 1924. In 1923 Deyo was assigned to the staff Battleship Fleet, aboard the battleship California.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1918 жылы Бостондағы Бірінші әскери-теңіз округінің жаңа штаттық қызметкерлерінің бірі ретінде Дейо эсминецтерде теңізшілікке оқытуды жүргізді. Ол, Контр-адмирал Альберт Гливс Атлантикалық флоттың эсминецтер күшінің қолбасшысы болғаннан кейін, Атлантикадағы конвой операцияларына қосымша жауапкершілік алған жылы тағайындалды. Кейін ол Әскери-теңіз күштерінің штатты офицерлерінің құрамына еніп, «Солтүстік Тынық мұхиты» әскери кемесіне ауыстырылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде миллиондаған адамдар мен олардың жабдықтарын тасымалдау беспрецедентті жағдайды тудырды. Порттық және лоцмандық кемелердің экипаждары, жағалаудағы барлаушылар мен патрульдік кемелер, жаңа сауда кемелері, сүйемелдеуші кемелердің барлығына оқыту қажет болды. Бірінші әскери-теңіз округінде Дейо эсминецтермен жұмыс істеді.

1920-жылдар Тынық мұхиты

Дейо 1925-1926 жылдары «Сиэтл» кемесіндегі адмирал Сэмюэл Робисонның он офицерден тұратын жеке штабына бекітілді. Қазіргі кезде лейтенант-командир болған Дейо, флаг-лейтенант ретінде штабтағы ең кіші офицер еді. Штаб бастығының көмекшісі, одан кейін командир Честер В. Нимиц лауазымдары келесі деңгейде болды. Кариб теңізінде броньды крейсерде қызмет өткергеннен кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыста Солтүстік Атлантикадағы эсминецтерде, ал Тынық мұхитын кесіп өтетін крейсерлерде қызмет еткеннен соң, Дейо 1926-1929 жылдар аралығында Әскери-теңіз академиясында үш жылдық оқу курсын оқытуға тағайындалды. Ол Суперинтендант контр-адмирал Луис М. Нултонның қызмет мерзімінде тағайындалды және Доминикан Республикасында бірге қызмет еткен контр-адмирал Сэмюэл С. Робисон басшылығымен оқуын аяқтады. Ол «Слоат» эсминцінің командирі болу үшін қайтадан теңізге шықты. Теңізде командир ретіндегі өте жақсы көрсеткіштері оның Теңіз соғыс колледжінің штабына оқуын аяқтағаннан кейін бірден тағайындалуына әкелді. 1934 жылы ол «Милвоки» жеңіл крейсерінің бас офицері ретінде қайтадан теңізге шықты.

Атлантикадағы Екінші дүниежүзілік соғыс

Атлантикадағы эскорт қызметіндегі тәжірибесі, Тынық мұхитындағы флот штабындағы қызметі және жапондық экспансия кезіндегі операциялар мен соғыс жоспарларына қатысқан Азия эскадрильясы штабындағы жұмысының нәтижесінде Дейо 1939 жылдан 1941 жылға дейін Әскери-теңіз күштерінің көмекші гидрографы, содан кейін соғыс оны қайтадан теңізге жібергенге дейін Әскери-теңіз күштері хатшысының көмекшісі ретінде дайындалды. Кейін капитан болған Дейо 4.1.1 операциялық тобының командирі және 11-ші эсминец эскадрильясының командирі болды. Оның тобына 44 сауда кемесін эскорттау міндеті жүктелді, олардың ішінде сәнді лайнерден бастап, Levant кемесі сияқты ескі кемелер де болды. Оның "Эрикссон" және "Эберл" кемелері топтағы жалғыз заманауи эсминецтер еді. Қалғандары – "төрт флейташы", олардың "құрылғылары ескірген және отын сыйымдылығы төмен" болды, соның ішінде екі басқа эскадрон командирінің кемелері де бар еді. Канадтық эскорттар конвойді алғашқы 350 миль бойы қорғады, содан кейін американдықтар, ал "Момп" нүктесіне дейін британдық кемелер Британияға жеткізілді. Содан кейін Дейо үш американдық және бір исландтық сауда кемесімен бірге американдық эсминецтермен Исландияға бет алды. Суасты қайықтары шабуыл жасаған жоқ, бірақ теңізшілердің тәжірибесі жетіспеді. Олар конвойдан 1000 метр қашықтықта, тыныш, айлы түндерде ғана патрульдеуден және тұман болған жағдайда позицияда тұрудан, теңіздің жағдайы мен көрінуіне қарамастан 5000 метр қашықтықта патрульдеуге көшті. Суасты қайықтарын іздеу бір сағаттан астам уақытқа созылды. Дегенмен, осы конвойды эскорттау үшін қосымша жұмыс қажет болды. Артта қалғандар, бұзылған кемелер және баяу қозғалғандар дұрыс емес формация құрды, оны қоршау қиын болды. Конвой судың үстінде тұра алмады, сондықтан артта қалғандарды теңізде жөндеу үшін уақыт беру үшін көптеген бағыттар өзгертілді. Бірақ "Нигаристан" кемесі қатты жел мен толқындарда батып кеткенде, "Эберл" кемесі барлық 63 адамнан тұратын экипажды құтқарып алды. АҚШ-қа оралғаннан кейін "капитан Дейо өзінің есебінде" суастына қарсы соғысқа, "басшылыққа, теңізшілікке және оқ атуға" қатысты бірқатар сынды пікірлер білдірді. 1944 жылдың 6 маусымында контр-адмирал Дейо батыс "Нептун" операциясының "U" күштеріне қолдау көрсетті, ол Нормандияға түскен кезде американдық бірінші армияның Юта және Омаха жағалауларына қонуын қолдады. Дейо Шербурды бомбалау кезінде 129-шы жедел топтың (CTF 129) командирі болды және генерал Коллинстің VII корпусына Франциядағы Шербурды басып алуға көмектесті. Американдық және британдық кемелер портовый қаланың жағалау батареяларымен және оларды қоршап тұрған неміс қорғанысымен дуэльге шықты. "Техас" линкор және "Бартон", "Лаффи" және "О'Брайен" эсминецтері жаудың оғынан зақымдалды. 1944 жылдың тамызында Дейо Оңтүстік Францияға шабуыл жасау үшін теңіз бомбалауына басшылық етті және Франция үкіметінен Құрмет легионы офицері атағын алды.

With accumulating experience in escort service in the Atlantic, fleet staff service crossing the Pacific, and Asiatic Squadron staff duty for operations and war plans during Japanese expansion, Deyo was prepared for Main Navy assignments from 1939 to 1941 as the Navy's assistant hydographer, then aide to the Secretary of the Navy until war sent him to sea again. Then a Captain, Deyo was escort commander of Task Unit 4.1.1 and the Commodore of Destroyer Squadron 11. His group was tasked to escort 44 merchant ships ranging from a luxury liner to a rusty ship of the Levant. His pennant Ericsson and the Eberle were the only modern destroyers in the group. The others were "four pipers" with "outmoded equipment and low fuel capacity" including the ships of two other squadron commanders. Canadian escorts protected the convoy for the first 350 miles, then the Americans until point "Momp" when the British escorted ships to Britain. Deyo then proceeded with the American destroyers to Iceland with three American merchantmen and one Icelandic. There was no submarine attack, but the Navy destroyers were inexperienced in their seamanship. They progressed from patrolling only on calm moonlit nights within 1,000 yards of the convoy and staying on station if there was fog, to patrolling 5,000 yards out whatever the sea condition or visibility. U boat searches were extended to over an hour at a time. Still there was extra work to escorting this convoy. Stragglers, breakdowns and laggards created a ragged formation which was difficult to cordon. The convoy could not sit in the water, so it made numerous course changes to buy time for at sea overhaul of those falling behind. Nevertheless, when the Nigaristan sank in high winds and rolling seas, the Eberle rescued the entire 63 man crew. On return to the U. S., "Captain Deyo made a number of adversely critical comments in his report" relative to the demands of anti submarine warfare, "leadership, seamanship and marksmanship." On 6 June 1944, now Rear Admiral Deyo commanded the western Operation Neptune Force "U", supporting the landing of the American First Army at Utah and Omaha beaches during the Normandy landings. Deyo served as Commander, Task Force 129 (CTF 129) during the Bombardment of Cherbourg, and supported General Collins' Army VII Corps in taking Cherbourg, France. The American and British ships dueled port city shore batteries and surrounding German defenses. The battleship Texas and destroyers Barton, Laffey, and O'Brien were all damaged by enemy fire. Deyo commanded the naval bombardment for the invasion of Southern France in August 1944 and received Legion of Honour, Officer by the Government of France.

Тынық мұхиттағы Екінші дүниежүзілік соғыс

Адмирал Дейоның Тынық мұхитындағы ең маңызды жетістігі – Окинаваға шабуыл жасау және оны басып алу кезіндегі артиллериялық атуды және жабу күштерін басқару болды. Ол Окинава маңындағы қызметі үшін Әскери-теңіз күштерінің ерекше қызмет медалімен марапатталды. Контр-адмирал Дейо контр-адмирал Лоренс Т. Дюбоздан 13-ші крейсер дивизиясын (CruDiv 13) қабылдады. Дивизияға төрт жеңіл крейсер кірді: Билокси, Бирмингем, Мобил және Санта-Фе. 1945 жылдың 24 наурызынан 4 мамырына дейін контр-адмирал Дейо басқаратын 54-ші жедел топ Керама Ретто және Окинаваның оңтүстік-шығыс жағалауын бомбалауға линкорлар, крейсерлер мен эсминецтерді жетектеді. Соғыстан кейін ол Солтүстік Жапонияға оккупациялық күштерді орналастыруға жетекшілік етті.

Қырғи қабақ соғыс

Мортон Дейоның соңғы қызмет орны, 1946 жылдан 1949 жылға дейін, Бостон әскери-теңіз базасында орналасқан Бірінші әскери-теңіз округінің коменданты болды. Бірінші әскери-теңіз округі Коннектикут штатынан басқа Жаңа Англия штаттарындағы барлық әскери-теңіз қызметінің әкімшілік бақылауын жүзеге асырды. Әртүрлі қызметтер арасындағы және ведомствоаралық келіспеушіліктерді шешу, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Ұлы Суық Соғысқа қадам басқандағы маңызды мақсаты болды. 1945 жылдың қыркүйегінен бастап округ комендантының талаптары, теңіздегі командалыққа лайықты офицердің талаптарымен сәйкес келуі керек еді, ал кеме құрылысы (мамандық) командалары енді бір офицердің басқаруында болмауы тиіс еді. Дейо округ комендантының жаңа талаптарына сай келді және бұрын Бостонда екі рет коменданттың нұсқаушысы және көмекшісі ретінде қайта ұйымдастыру кезінде қызмет еткен. "Фарбер комитеті" соғыс аяқталғанға дейін командалық келіспеушіліктерден туындаған тиімсіздіктерді зерттеді. Реформаның басты ерекшелігі округтік қызметке қатысты түрлі биліктерге байланысты болды. Комендант округтегі барлық іс-қимылдарға армия округтеріне ұқсас, үйлестіруші "әскери басшылыққа" ие болуы керек еді. Әскери-теңіз министрі қанағаттанарлық қарым-қатынастарды қамтамасыз етуге бағыт берді. Жергілікті қарым-қатынастар, техникалық білім, басшылық және дипломатиялық шеберліктерімен Мортон Дейо осыны іске асыруға таңдалған адам болды. Ол қызметтен шыққанда вице-адмирал шеніне көтеріліп, зейнеткерлікке шықты. Зейнетке шыққаннан кейін Мэн штатының Киттери Пойнт қаласындағы Хук Ковта тұрды. 1959 жылы ол Синсинатидің Нью-Гэмпшир қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. Адмирал Дейо 1973 жылдың 10 қарашасында Мэн штатының Киттери Пойнт қаласындағы үйінде қайтыс болды.

Есімдес

"Дейо" эсминері вице-адмирал Дейоның құрметіне аталған 27-ші және бірінші кеме болды. 1980 жылдың 22 наурызында қолданысқа енгізілді. "Дейо" соңғы рет Норфолк, Вирджиния портына тікелей қарасты. 2003 жылдың 6 сәуірінде Әскери-теңіз күштерінің тізімінен шығарылып, 2005 жылдың 25 тамызында Атлантика мұхитында нысана ретінде батырылды.