Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының флоты адмиралы (1885–1966)

Честер Уильям Нимиц (24 ақпан, 1885 – 20 ақпан, 1966) – Америка Құрама Штаттарының флоты адмиралы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың теңіз тарихында АҚШ Тынық мұхиты флотының Бас қолбасшысы және Тынық мұхиты аймақтарының Бас қолбасшысы ретінде маңызды рөл атқарды, соғыс кезінде одақтас әуе, құрлық және теңіз күштерін басқарды. Нимиц – АҚШ Теңіз күштеріндегі су асты кемелері жөніндегі маман. Алғашқы жылдары су асты кемелерін меңгерген ол кейіннен осы кемелердің қозғалтқыштарын бензиннен дизельге ауыстыруды қадағалады, содан кейін әлемдегі алғашқы ядролық қуатты су асты кемесі – «Наутилус» құрылысына келісім алуға ықпал етті, оның қозғалтқыш жүйесі АҚШ-та дизельді су асты кемелерін толықтай ығыстырды. Сонымен қатар, 1917 жылдан бастап ол кемелерді жүріс барысында жабдықтау техникасын әзірлеуші болды, бұл құрал Тынық мұхиты соғысы кезінде АҚШ флотына порттан алыс жерлерде шексіз уақыт бойы жұмыс істеуге мүмкіндік берді. 1939 жылы Теңіз күштерінің Навигация бюросының бастығы болған Нимиц 1945 жылдан 1947 жылға дейін Теңіз операцияларының бастығы қызметін атқарды. Ол флот адмиралы шенімен қызмет еткен АҚШ-тың соңғы тірі офицері болды. Оның құрметіне аталған «Нимиц» супер авиатасымалдағышы – оның класындағы жетекші кеме.

Ерте өмір және білім

Неміс техастық Нимиц 1885 жылғы 24 ақпанда Техас штатының Фредериксбург қаласында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесіне тиесілі болған қонақ үй қазір Тынық мұхиты соғысының ұлттық мұражайы болып табылады. Анна Жозефина (Хенке) мен Честер Бернхард Нимицтің ұлы болған ол, алты ай бұрын, 1884 жылғы 14 тамызда қайтыс болған, дені сау болмаған және ревматизммен ауырған әкесінің орнына келіп, 1890 жылы Анна Честер Б. Нимицтің ағасы Уильям Нимицке (1864–1943) тұрмысқа шықты. Ол неміс тегінен тарайтын әкесінің әкесі, бұрын неміс сауда флотында теңізші болған Чарльз Генри Нимицтің ықпалында өсті. Ол оған: «Теңіз – өмірдің өзі сияқты – қатал талапкер. Екеуімен де жақсы қарым-қатынас жасаудың ең жақсы жолы – барлық біліміңді жинап, барынша тырысу және, әсіресе, өзің бақылай алмайтын нәрселерге алаңдамау», – деген кеңес берді. Оның әкесінің әкесі 1851 жылы Техас атты әскерлері құрамында Техас рейнджері болды, ал кейін Азамат соғысы кезінде Конфедерация армиясында Гиллеспи мылтық компаниясының капитаны қызметін атқарды. Нимиц бастапқыда Армия офицері болу ниетімен Вест-Пойнтқа түсуге өтініш берді, бірақ бос орын болған жоқ. Техас штатының 12-ші сайлау округінің АҚШ өкілі Джеймс Л. Слайден оған АҚШ Әскери-теңіз академиясында бір орын бар екенін және оны ең лайықты үміткерге беретінін айтты. Нимиц бұл оның білімін арттырудың жалғыз мүмкіндігі деп санады және тағайындалуға ие болу үшін көп уақыт оқыды. 1901 жылы Слайден оны Әскери-теңіз академиясына қабылдады және 1905 жылғы 30 қаңтарда 114 студенттің арасында жетінші болып дипломмен бітірді. Оның курстастарының арасында болашақ Екінші дүниежүзілік соғыстың адмиралдары болды: Гарольд Г. Боуэн аға, Артур Б. Кук, Вильгельм Л. Фриделл, Уильям Р. Фурлонг, Стэнфорд С. Хупер, Рояль Э. Ингерсолл, Герберт Ф. Лири, Байрон МакКэндлес, Джон Х. Ньютон, Гарри Э. Шомейкер, Джон М. Смеалли, Джон У. Уилкокс кіші және Уолтер Б. Вудсон.

Ерте мансап

Нимиц Сан-Францискодағы «Огайо» линкорына қосылып, оның үстінен Қиыр Шығысқа қарай жүзіп кетті. 1906 жылдың қыркүйегінде ол «Балтимор» крейсеріне ауыстырылды; 1907 жылдың 31 қаңтарында, заң бойынша талап етілетін екі жыл теңізде болғаннан кейін, ол енсін (лейтенант) шеніне кірісті. 1907 жылы Азия станциясында қызметін жалғастырды, «Панай» канонерлік қайығында, «Декатур» эсминецінде және «Денвер» крейсерінде кезекпен қызмет етті. 1908 жылдың 7 шілдесінде, Филиппинде, енсін Нимиц басқарып тұрған «Декатур» эсминеці лайға батып қалды. Бұл оқиға навигациялық қателікке байланысты болды. Нимиц портың толқын кестелерін тексермегендіктен, су деңгейі төмен болған кезде Батангас портына кірді, нәтижесінде «Декатур» келесі күні таңертең су көтерілгенге дейін лайда батып қалды, оны бір бу кемесі босатып алды. Нимиц «USS Ranger» кемесімен АҚШ-қа оралды, ол мектеп кемесіне айналдырылды, ал 1909 жылдың қаңтарында Бірінші суасты флотилиясында оқуды бастады. Сол жылдың мамыр айында ол флотилияның басшығына тағайындалды, сонымен қатар «Плунгер» (кейін «А 1» деп аталды) басшылығын да қоса алды. 1910 жылдың қаңтарында енсін шенінен лейтенант шеніне тікелей көтерілді. 1910 жылдың 2 ақпанында «Снаппер» (кейін «С 5» деп аталды) суасты кемесі қолданысқа түскен кезде оған басшылық етті. 1910 жылдың 18 қарашасында «Нарвал» (кейін «D 1» деп аталды) суасты кемесінің басшылығын қабылдады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1913 жылдың жазында Нимиц (неміс тілін еркін білетін) Германияның Нюрнберг қаласындағы Maschinenfabrik Augsburg Nürnberg (M. A. N.) дизельді қозғалтқыштар зауытында және Бельгияның Гент қаласында қозғалтқыштарды зерттеді. Нью-Йорк теңіз кемежайына оралғаннан кейін, ол 1916 жылғы 23 қазанда "Мауми" кемесінің бас инженері және аға офицері болды. АҚШ 1917 жылғы сәуірде Германияға соғыс жариялағаннан кейін, Нимиц "Мауми" кемесінің бас инженері болды, ал кеме Атлантиканы кесіп өткен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің эсминецтердің бірінші эскадрильясына жанармай құю кемесі ретінде қызмет етті. Оның жетекшілігімен "Мауми" кемесі алғашқы рет жүріп тұрып жанармай құю операциясын жүзеге асырды. 1917 жылғы 10 тамызда Нимиц АҚШ Атлантика флотының Су асты кемелері күшінің қолбасшысы, контр-адмирал Сэмюэл С. Робисонның көмекшісі болды. 1918 жылғы 6 ақпанда Нимиц штаб бастығы болып тағайындалды және COMSUBLANT штаб бастығы ретіндегі еңбегі үшін мақтау қағазымен марапатталды. 16 қыркүйекте ол Әскери-теңіз операциялары бастығының кеңсесіне баяндады, ал 25 қазанда оған Су асты кемелерін жобалау жөніндегі кеңестің аға мүшесі міндеті қосымша жүктелді.

Соғыс аралығы

1919 жылдың мамыр айынан 1920 жылдың маусым айына дейін Нимиц «Оңтүстік Каролина» линкорында аға офицер болып қызмет етті. Содан кейін ол «Чикаго» крейсерін басқарды және Гавайидегі Перл-Харборда орналасқан 14-ші суасты кемелер дивизиясының қолбасшысы міндетін атқарды. Ол қолбасшылық қызметінде R 14 кемесінің саяхатымен байланысты оқиғаны тергеді. Тергеуден кейін тәртіптік шараларды қолданудағы әділдігі үлгі болып есептелді, бұл оның сенімді және қабілетті лидер ретіндегі беделін нығайтты. 1922 жылдың жазында материкке оралған ол Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Әскери-теңіз колледжінде оқыды. 1923 жылдың маусым айында ол Ұрыс флоты командирінің көмекшісі және штаб бастығы, кейіннен АҚШ Флотының Бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1926 жылдың тамызында ол Калифорния университетіне (Беркли) барып, әскери-теңіз резервтік офицерлер корпусының бірінші бөлімшелерін құрды және бағдарламаны кеңейтуді сәтті жақтады. Нимиц дизельдік қозғалтқышпен болған апатта бір саусағының бөлігін жоғалтты, қалған бөлігін машина оның Аннаполис жүзігіне соқтығысқанда ғана сақтап қалды. 1929 жылдың маусымында ол 20-шы суасты кемелер дивизиясын басқарды. 1931 жылдың маусымында ол Сан-Диегода (Калифорния) «Ригель» эсминец тіреуші кемесінің және қызметтен шығарылған эсминецтердің басшысы болды. 1933 жылдың қазанында ол «Аугуста» крейсерін басқарды және Қиыр Шығысқа аттанды, онда желтоқсан айында «Аугуста» Азия флотының флагмандық кемесіне айналды. «Аугустаны» басқарған кезде оның заң кеңесшісі Чести Пуллер болды. 1935 жылдың сәуірінде Нимиц үш жылға Навигация бюросының көмекші бастығы болып оралды, содан кейін Крейсерлік дивизияның 2-ші бөлімінің командирі болды. 1938 жылдың қыркүйегінде ол 1-ші жауынгерлік дивизияны басқарды. 1939 жылдың 15 маусымында ол Навигация бюросының бастығы болып тағайындалды. Осы кезеңде Нимиц үлкен кемелерді жүріп тұрғанда жанармаймен қамтамасыз ету бойынша тәжірибелер жүргізді, бұл болашақ соғыста Әскери-теңіз күштерінің табысының кілтті факторы болды. 1940 жылдан 1941 жылға дейін Нимиц Вирджиния штатының Арлингтондағы Армия-теңіз күштерінің клубының президенті болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жапония Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін он күн өткен соң, 1941 жылдың 7 желтоқсанында президент Франклин Д. Рузвельт контр-адмирал Нимицті АҚШ Тынық мұхиты флотының (CINCPACFLT) бас қолбасшысы етіп тағайындады. Нимиц дереу Вашингтондан Гавайиге аттанды және Грейлинг су асты кемесінің жоғарғы палубасында өткен салтанатты шарада қолбасшылық міндетін қабылдады. 1941 жылдың 31 желтоқсанында қолбасшылыққа кіріскен кезде ол адмирал шеніне көтерілді. Әдетте, қолбасшылықты алмастыру рәсімі соғыс кемесінде өтетін болған, алайда Перл-Харбордағы барлық соғыс кемелері шабуыл кезінде батып немесе зақымданған еді. Тынық мұхитындағы соғыстың ең қиын кезеңінде қолбасшылыққа келген адмирал Нимиц кемелердің, ұшақтардың және жабдықтардың жетіспеушілігіне қарамастан, жапондықтардың ілгерілеуін тоқтату үшін күштерін ұйымдастырды. АҚШ жапондық дипломатиялық теңіз кодын бұзып, JN 25 теңіз кодын жетілдіргендіктен, Нимицке үлкен артықшылық болды. Жапондықтар Перл-Харборға шабуыл жасамас бұрын радиобайланысты тоқтатты, бірақ оқиғалар тым жылдам дамығандықтан, Гавайиде оқылып жатқанын білмейтін кодталған радиохабарларға сүйенуге мәжбүр болды. 1942 жылдың 24 наурызында жаңадан құрылған АҚШ-Британдық Бірлескен Штабтар директива шығарды, онда Тынық мұхиты аймағы американдық стратегиялық жауапкершілік аймағы деп белгіленді. Алты күннен кейін АҚШ Бірлескен Штабтары (JCS) театрды үш аймаққа бөлді: Тынық мұхиты аймақтары, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағы (генерал Дуглас Макартур басқарады) және Оңтүстік-Шығыс Тынық мұхиты аймағы. JCS Нимицті "Тынық мұхиты аймақтарының бас қолбасшысы" деп тағайындады, ол аталған аймақтағы барлық одақтас күштерін (әуе, құрлық және теңіз) операциялық бақылауда ұстады. Гавайидегі Нимиц және Вашингтондағы Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Эрнест Кинг генерал Дуглас Макартурдың Жапонияға Жаңа Гвинея, Филиппин және Формоза арқылы шабуылдау жоспарын қабылдамады. Олар Окинаваға дейін Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі жапондық күштердің көп бөлігін айналып өтуге мүмкіндік беретін аралдан аралға өту жоспарын ұсынды. Президент Рузвельт екі тарапқа да келісімге келді, Макартур мен Нимицке жеке-жеке театрларды берді. Екі Тынық мұхиты театры Германияға басымдық беруді жақтаған генералдар Джордж Маршалл мен Дуайт Эйзенхауэрдің наразылығын тудырды. Кинг пен Нимиц Макартурға бірқатар теңіз күштерін берді, бірақ көптеген авианосецтерді өзінде қалдырды. Бірақ Жапонияға шабуыл жоспарланған кезде, Макартурға жалпы қолбасшылық берілді. Нимиц Коралл теңізі мен Мидуэй шайқастарында жапондық күштердің басымдығына қарсы маңызды қорғаныс шараларын жүргізді. Коралл теңізіндегі шайқас жалпы шығын бойынша жеңіліс болғанымен, Жаңа Гвинея аралындағы Порт-Морсбиге жапондықтардың шабуылына тосқан стратегиялық табыс ретінде бағаланды. Шайқаста екі жапондық авианосец уақытша істен шығарылды, бұл жапондықтарды Мидуэй операциясында пайдаланудан айырды. Теңіз күштерінің барлау бөлімі жапондықтар Мидуэйге шабуыл жасайтынын болжады, сондықтан Нимиц барлық қолдағы күштерін қорғануға жөнелтті. Мидуэй шайқасында жапондық авианосецтердің ауыр жоғалтулары 1942 жылдың қалған бөлігінде теңіз әуе күштерінің тепе-теңдігіне әсер етті және Оңтүстік Тынық мұхитындағы жапондық шабуылдық қауіптерді бейтараптандыруға көмектесті. Гуадалканал шайқасы кезіндегі теңіз шайқастары екі тарапты да қатты әлсіретті. Бірақ құрлықтағы әуе күштерінің артықшылығымен, нәтижелер Гуадалканалды бақылауға жеткілікті болды. АҚШ және одақтас күштері Соломон аралдары мен Жаңа Гвинея кампаниясымен қалған жапондық шабуылдық қауіптерді бейтараптандыруға кірісті, сонымен қатар ірі флоттық операцияларға дайындық жасады. 1943 жылы Мидуэй жапондық кемелерге қарсы АҚШ мүмкіндіктерін арттыра отырып, алдыңғы қатардағы су асты кемелерінің базасына айналды. 1943 жыл жауынгерлік жағынан салыстырмалы түрде тыныш болды, бірақ ол шешуші болды, өйткені Нимиц Тынық мұхитының орталық аймағындағы жапондық күшті жою үшін ірі флоттық шабуылдарды бастауға қажетті материалдық және адам ресурстарын жинады. Бұл кампания 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың ақпанына дейін Гилберт және Маршалл аралдары кампаниясымен басталды, содан кейін Трук лагунасындағы стратегиялық жапондық базасы жойылды, ал Мариан аралдары кампаниясы жапондық отанды жаңа стратегиялық бомбалаушылардың қашықтығына жеткізді. Нимицтің күштері 1944 жылдың 19-20 маусымындағы Филиппин теңізі шайқасында жапондық флотқа шешуші жеңіліс сыйлады, бұл Сайпан, Гуам және Тиниан аралдарын басып алуға мүмкіндік берді. Оның флот күштері орталық және шығыс Каролин аралдарындағы жаудың бекіністерін оқшаулады және тікелей қатарынан Пелелиу, Ангаур және Улити аралдарын бағындырды. Филиппинде оның кемелері 1944 жылдың 24-26 қазанындағы Лейте шығанағы шайқасында жапондық теңіз күшінің көп бөлігін жойды. Филиппиннің жапондықтар басып алуымен Индонезиядан Жапонияның энергиямен қамтамасыз ету жолдары тікелей қауіпке түсті, бұл олардың соғыс күшін әлсіретті. 1944 жылдың 14 желтоқсанында Конгресс қабылдаған заңмен флот адмиралы – Теңіз күштеріндегі ең жоғары шен – орнатылды. Ертесі күні президент Франклин Рузвельт Нимицті осы шенге тағайындады. Нимиц 1944 жылдың 19 желтоқсанында осы лауазымға қасты ант берді. 1945 жылдың қаңтарында Нимиц Тынық мұхиты флотының штаб-пәтерін Перл-Харбордан соғыстың соңына дейін Гуамға көшірді. Нимицтің әйелі соғыс жылдарында континенттік АҚШ-та қалды және күйеуімен Гавайиде немесе Гуамда бірге болған жоқ. 1945 жылы Нимицтің күштері Иво Джима және Окинаваға сәтті десант шабуылдарын жүргізді және жапондық отандық суларына шабуыл жасады. Сонымен қатар, Нимиц B-29 Superfortress бомбалаушыларымен жапондық порттар мен су жолдарына мина қою операциясын жүргізу үшін Армия Әуе күштерімен келісім жасады, бұл "Аштық операциясы" деп аталды және жапондық логистиканы қатты бұзды. 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Нимиц Токио шығанағындағы Миссури кемесінде Жапонияның ресми капитуляциясына АҚШ өкілі ретінде қол қойды. 1945 жылдың 5 қазанында, Вашингтонда "Нимиц күні" деп ресми түрде жарияланған күні, президент Гарри С. Трумэн Нимицке "1944 жылдың маусымынан 1945 жылдың тамызына дейінгі АҚШ Тынық мұхиты флоты мен Тынық мұхиты аймақтарының бас қолбасшысы ретінде ерекше еңбегі үшін" үшінші рет Теңіз күштерінің еңбегі үшін медалін (Navy Distinguished Service Medal) тапсырды.

Соғыстан кейінгі кезең

1945 жылғы 26 қарашада Нимицтің Әскери-теңіз операцияларының бастығы (CNO) лауазымына ұсынылуы АҚШ Сенатымен бекітілді, ал 1945 жылғы 15 желтоқсанда ол флот адмиралы Эрнест Дж. Кингті қызметтен босатып, оның орнына өтті. Ол Президентке екі жылдық мерзімге ғана, одан артық емес, CNO қызметін атқаруға дайын екенін жеткізді. Нимиц әлемдегі ең қуатты теңіз флотын соғыс жылдарындағы күшінің бір бөлігіне дейін қысқартудың қиын міндетін алды, сонымен бірге ұлттық саясатты қолдауға қажетті күш-қуат пен дайындық деңгейіндегі белсенді және резервтік флоттарды құрып, олардың жұмысын қадағалады. 1946 жылы Нюрнберг процесінде Германияның бас адмиралы Карл Дёництің ісін қарау кезінде Нимиц, Тынық мұхитындағы соғыс кезінде өзі де қолданған, шектеусіз су асты кемелерімен соғыс жүргізу тәжірибесін қолдаған affidavit ұсынды. Бұл дәлелдер Дёництің тек 10 жылға сотталуына ықпал еткен деп кеңінен есептеледі. Нимиц 1947 жылы капитан Хайман Г. Риковердің командалық тізбегін айналып өту туралы ұсынысын қолдау арқылы, әлемдегі алғашқы ядролық қуатпен жұмыс істейтін "Наутилус" кемесін салуға бағытталған АҚШ Әскери-теңіз флотының болашағы үшін жаңа бағытты қабылдады. Техас штатының Фредериксбург қаласындағы Нимиц мұражайында көрсетілгендей: "Нимицтің CNO лауазымындағы ең маңызды жетістігі, әрине, адмирал Хайман Риковердің су асты кемелерін дизельдік двигательдерден ядролық двигательдерге ауыстыруға жасаған күш-жігерін қолдауы болып табылады".

Әскери флоттың адмиралы ретінде белсенді емес қызмет

Нимиц 1947 жылғы 15 желтоқсанда Бас теңізшілер офисінен (CNO) зейнеткерлікке шықты және төртінші Әскери-теңіз қызмет медалінің орнына үшінші Алтын жұлдызбен марапатталды. Алайда, флот адмиралы шені – өмір бойына берілетін тағайындама болғандықтан, ол өмірінің соңына дейін толық жалақы мен әлеуметтік жәрдемдермен әскерде қызметін жалғастырды. Ол әйелі Кэтринмен бірге Калифорния штатының Беркли қаласына көшті. 1964 жылы ауыр жарақат алғаннан кейін, ол Кэтринмен Сан-Франциско шығанағындағы Ерба Буэна аралындағы ӘҚШ Теңіз күштерінің гарнизонына көшті. Сан-Францискода Нимиц Батыс теңіз аймағындағы Теңіз күштері министрінің арнайы кеңесшісі қызметін атқарды, бұл қызмет көбінесе рәсімдік сипатта болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапониямен қарым-қатынасты жақсартуға көмектесті, 1905 жылғы Цусима шайқасында адмирал Хейхачиро Тогоның туы болған «Микаса» жапондық императорлық теңіз кемесін қайта жаңғыртуға қаржы жинауға көмектесті. 1949 жылдан 1953 жылға дейін Нимиц БҰҰ тағайындаған Жамму және Кашмир аймағындағы халық қалаулылардың әкімшісі болып қызмет етті. Оның әкімшілік лауазымына Пәкістан келісім білдірсе, Үндістан бас тартты. Нимиц Сан-Францискодағы Богемия клубының мүшесі болды. 1948 жылы ол Солтүстік Африка мен Италиядағы әскери науқандарымен танымал болған АҚШ армиясының генералы Марк Кларқтың құрметіне Богемиялық кеш өткізді. Нимиц 1948 жылдан 1956 жылға дейін Калифорния университетінің регенті болып қызмет етті, бұрын ол Теңіз күштерінің офицерлерін даярлау корпусы бағдарламасы бойынша теңіз ғылымдарының профессоры болып жұмыс істеген. Нимиц 1964 жылғы 17 қазанда Калифорния университетінде «Нимиц күні» мерекесінде құрметпен еске алынды.