Кіріспе
Кабельді басқару немесе оған күш қолдану үшін қолданылатын тік осьті айналу машинасы. Капстан – желкенді кемелерде теңізшілердің арқандарды, кабельдерді және шүберектерді тартып сүйрегендегі күшін арттыру үшін жасалған тік осьті айналу машинасы. Оның жұмыс принципі көлденең осьті желкелі дөңгелектің принципімен ұқсас.
A capstan is a vertical axled rotating machine developed for use on sailing ships to multiply the pulling force of seamen when hauling ropes, cables, and hawsers. The principle is similar to that of the windlass, which has a horizontal axle.
Тарих
Сөз, ежелгі француз тіліндегі капестан немесе кабестан(т) сөзімен байланысты, ескі провансальдық кабестаннан, капестр – "құбырлы арқан" сөзінен, латынша capistrum – "аттың жетекқұрышы", capere – "ұстап алу" сөзінен шыққан сияқты. Бұл сөз 14 ғасырда португал немесе испан теңізшілері арқылы ағылшын тіліне келген деп саналады, шамасы Крест жорықтары кезінде. Бұл құрал да, сөз де испандықтардың өнертабысы деп есептеледі.
Ертедегі түрі
Алғашқы түрінде капстан кеме құрылымы арқылы тік орнатылған, еркін айналатын ағаштан тұратын. Ағашқа жасалған тесіктерге енгізілген белдіктер (балкалар) капстанды айналдыру үшін пайдаланылды. Арқан барабанға бірнеше рет оралғанда тартылып көтерілді. Кернеуді сақтап тұру үшін қарапайым құлып (ракета) қолданылды. Арқандар әрқашан сағат тілімен (жоғарыдан қарағанда) бағытта оралған.
Кейінгі түрі
Капстан темір білікке орнатылған ағаш барабан немесе бөшкеден дамыды. Екі палубадағы екі адамның құбырларды итеруі үшін бір осьте орналасқан екі барабан жиі қолданылатын. Кейінірек капстан толығымен темірден жасалды, ал басындағы тісті дөңгелектер құбырларды сағат тіліне қарсы бағытта итергенде механикалық артықшылықты қамтамасыз етті. Капстанның бір түрі төменгі палубадағы зәкірлі жел желіге білік және тісті дөңгелектер арқылы қосылған. Өзен кемелерінде капстанды кейде бу күшімен айналдырған. Капстандық жетегіштер желкенді траулерлерде (мысалы, Брикшем траулерлерінде) траульден ауларды тарту үшін маңызды құрал болды. Олар қолжетімді болған кезде, бумен жұмыс істейтін капстандық жетегіштер еңбек сақтауға мүмкіндік берді. Бұл кемелердің палубасының астындағы жинақы бу машинасы мен қазандықтан құралды, ол білік арқылы жетегішті төменнен итерді. 1883 жылы Ұлыбританиядағы Балық шаруашылығы көрмесінде Ruston, Proctor and Company компаниясы осы мақсатқа арналған қозғалтқыш, қазандық, білік және капстанды сатты.
Хабаршы
Кемелер мен олардың зәкірлерінің мөлшері артқан сайын, зәкір арқаны немесе тізбегі капстанды айналдыру үшін тым үлкен болып кететін. Сонымен қатар, сулы арқанды немесе тізбекті басқару қиындық тудыратын. Сондықтан, аралық құрылғы ретінде "хабаршы" қолданылатын. Бұл – капстанды айналдыратын үздіксіз арқан немесе тізбек сақинасы болатын. Ал негізгі зәкір арқаны немесе тізбегі уақытша байланыс, мысалы, "ниппер" деп аталатын арқандар арқылы хабаршыға қосылып, тартылатын. Бұл қосымшалар зәкірді кемеге көтеру кезінде бекітіліп, ажыратылатын, осылайша зәкірді тоқтату немесе серпіп тарту қажеттілігінсіз үздіксіз көтеруге мүмкіндік беретін.
Қазіргі заманғы түрі
Қазіргі заманғы капстан электр энергиясымен, гидравликалық, пневматикалық жүйелермен немесе ішкі жану қозғалтқышы арқылы қоздырылады. Көбінесе, бастапқы қозғалтқышпен салыстырғанда жылдамдықты азайтып, күш моментін арттыру үшін беріліс қоробкасы қолданылады.
Ұқсас машиналар
Жахтық терминологиясында винч капистанмен ұқсас принципте жұмыс істейді. Дегенмен, өнеркәсіптік қолданыста "винч" термині көбінесе арқанды барабанға орап сақтайтын машинаны білдіреді. Көптеген кассета ойнатқыштары магниттік лентаны кассетадан алып, ойнату басына жеткізу үшін "капстан" деп аталатын құрылғыны пайдаланады. Ол теңіз құрылғысына ұқсас жұмыс істейді және, мүмкін, содан аталған.
Құрлықтағы пайдалану
Гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін канаттар кейде теміржол тауарлық аймақтарында вагондарды қысқа аралыққа жылжыту немесе итеру үшін қолданылды. Мысалы, Лондондағы Брод-стрит тауарлық станциясы. Аймақ қоймалардың үстіндегі платформада орналасқан, ал платформа локомотивтің салмағын көтере алмайтындықтан, оның орнына арқандар мен канаттар пайдаланылды.