Кіріспе
Institut de Radioastronomie Millimetrique (IRAM) – халықаралық ғылыми-зерттеу институты және миллиметрлік толқын ұзындықтарындағы радиоастрономияның Еуропадағы жетекші орталығы. Оның миссиясы – ғаламды зерттеу, оның пайда болуын және эволюциясын әлемдегі ең озық радиоқондырғылардың екеуімен зерттеу: NOEMA обсерваториясы (Солтүстік кеңейтілген миллиметрлік массив), қазіргі уақытта он бір 15 метрлік антеннадан тұратын массив, француз Альп тауларында, теңіз деңгейінен 2550 метрден жоғары биіктіктегі Платто-де-Бюрде орналасқан. NOEMA – Солтүстік жарты шардың ең қуатты миллиметрлік обсерваториясы. IRAM 30 метрлік телескопы, испандық Сьерра-Невада (Андалусия, Испания) тауларында, 2850 метр биіктікте орналасқан. Бұл телескоп – миллиметрлік толқын ұзындығы диапазонында астрономиялық зерттеулер үшін әлемдегі ең үздік жеке табақшалы құрылғы. Екі орын да Жер атмосферасындағы су буының сіңуін азайту үшін биік орналасқан. Телескоптарды IRAM-нің Гранададағы және Гренобльдегі кеңселер мен зертханалары қолдайды. IRAM штаб-пәтері Гренобльдің жанындағы Гренобль Альп Университетінің кампусында орналасқан. IRAM ұйымында 120-дан астам ғалым, инженер, техник және әкімшілік қызметкер жұмыс істейді. Институттың зертханалары жоғары жиілікті технологияның барлық саласын қамтиды. IRAM қызметкерлері IRAM нысандары үшін және халықаралық астрономиялық қауымдастық үшін жаңа технологияларды әзірлейді.
The NOEMA observatory (NOrthern Extended Millimeter Array), an array of currently eleven 15 meter antennas located in the French Alps on the Plateau de Bure at more than 2550 meters above sea level. NOEMA is the most powerful millimeter observatory of the Northern Hemisphere. The IRAM 30 meter telescope, located at 2850 meters altitude on Pico Veleta in the Spanish Sierra Nevada (Andalucia, Spain). The telescope is the world's premier single dish facility for astronomical research in the millimeter wavelength range. Both sites are at high altitude to reduce the absorption by water vapour in Earth's atmosphere. The telescopes are supported by the IRAM offices and laboratories in Granada and Grenoble, respectively. The IRAM headquarters are on the campus of Université Grenoble Alpes near Grenoble. More than 120 scientists, engineers, technicians and administrative personnel work for the IRAM organization. The institute's laboratories cover the complete field of high frequency technology. IRAM staff develop cutting edge technology for the IRAM facilities and to the benefit of the international astronomical community.
Құрылыстар мен зерттеулер
IRAM-ның негізгі қызметі – олардың құрамын, физикалық параметрлерін және тарихын анықтау үшін Күн жүйесінде, біздің Галактикамызда және космологиялық қашықтықтағы басқа галактикалардағы көбінесе суық затты (жұлдызаралық молекулалық газ және ғарыштық шаңды) зерттеу болып табылады. Ыстық ғаламға сезімтал оптикалық астрономиямен (жұлдыздардың температурасы көбінесе бірнеше мың градус Цельсий) салыстырғанда, NOEMA немесе IRAM 30 метрлік телескоп сияқты миллиметрлік толқын диапазонында жұмыс істейтін радиотелескоптар суық ғаламды (шамамен 250 градус Цельсий) зерттейді. Олар ғаламдағы алғашқы галактикалардың қалыптасуын, галактикалардың ортасындағы аса ірі қара тесіктерді бақылауға, жақын галактикалардың химиялық эволюциясы мен динамикасын талдауға, органикалық молекулаларды және өмірдің негізгі элементтерін анықтауға, сондай-ақ жұлдыздардың және планеталық жүйелердің қалыптасуын зерттеуге мүмкіндік береді. IRAM-ның құралдары жаңа технологияларды енгізіп, көптеген астрономиялық жаңалықтар ашты. NOEMA бүгінгі күнге дейін белгілі ең алыс галактиканы байқады. IRAM 30 метрлік телескоппен бірлесіп, жақын маңдағы галактикалар мен олардың газының толық және егжей-тегжейлі радиосуреттерін жасады. NOEMA сонымен қатар екі жұлдыздан тұратын жүйені қоршап тұрған газ дискісінің алғашқы суретін алды (Dutrey et al., 1994 ж.). Оның антенналары мұндай дискілердің біріндегі қуыстықты бірінші рет тіркеді, бұл жаңа жұлдыздың айналасында планеталық дененің бар екендігін және оның траекториясындағы материяны сіңіріп алатынын көрсететін маңызды көрсеткіш (GG Tau, Piétu et al., 2011 ж.). IRAM құралдары бүгінгі күнге дейін белгілі жұлдызаралық молекулалардың үштен бірін ашты (ApJ, 2018, Brett A. McGuire). IRAM-ның екі обсерваториясы да Event Horizon Telescope (EHT) – жаһандық радиотелескоптар желісінің құрамына кіреді. 2017 жылы IRAM қара тесіктің алғашқы суретін жариялауға әкелген байқауларға қатысты.
Тарих
IRAM 1979 жылы құрылған және француз-герман-испан ынтымақтастығымен жұмыс істейді. Оның серіктес институттары – Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы (CNRS, Франция), Макс Планк қоғамы (MPG, Max Planck Gesellschaft, Германия) және Instituto Geográfico Nacional (IGN, Испания). Бүгінде институт ғылыми көпұлттық ынтымақтастықтың үлгісі деп есептеледі.
Дүниежүзілік аудит
IRAM бүкіл әлем бойынша 5000-нан астам астрономның ғылыми зерттеулерін қолдайды. Институт Солтүстік Америка мен Қытайдағы жоғары беделді университеттермен және ғылыми-зерттеу ұйымдарымен, сондай-ақ Оңтүстік жарты шардағы ALMA обсерваториясы сияқты басқа радиоастрономиялық мекемелермен тығыз ғылыми серіктестіктер орнатып келеді. 2016 жылы Мичиган университетінің астрономия факультеті NOEMA-ға қол жеткізуге мүмкіндік беретін келісімге қол қойды. 2017 жылы Нанкин университеті (Қытай) және Пурпл тау обсерваториясы (Қытай ғылым академиясы) да осы келісімге қосылды. IRAM өз техникалық және құралдық тәжірибесін де бөліседі. Еуропалық ғарыш агенттігі сияқты халықаралық ұйымдар IRAM-ның жетістіктерін өз ғарыш миссияларында пайдаланады.