Франц Ягерштеттер: Намыс пен сенімнің шейіті

Кіріспе

Ар-ождан алдындағы қарсыласушы, шейіт және қасиетті Франц Йегерстаттер (ағылшын тілінде Jaegerstaetter деп те жазылады; туған күні Франц Губер, 20 мамыр 1907 жылы – 9 тамыз 1943 жылы) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австриялық ар-ождан алдындағы қарсыласушы. Йегерстаттер нацистік Германия үшін соғысудан бас тартқаны үшін өлім жазасына кесіліп, атқыланды. Кейіннен ол шейіт деп жарияланып, католик шіркеуі оны қасиетті деп жариялады.

Өмір

Ягерштаттер Жоғарғы Австрияның Санкт-Радегунд ауылында дүниеге келді. Бұл Зальцбург пен Бранау-ам-Инн арасындағы шағын елді мекен, онда тұрғындардың басым бөлігі католик болатын. Ол үй шаруасымен айналысатын Розалия Губер мен фермер Франц Бахмайердің ұлы еді. Әке-шешесі үйленуге мүмкіндік таппағандықтан, Францты әжесі Элизабет Губер тәрбиеледі, ол өте діңге жақын әйел ретінде танымал болған. Оның биологиялық әкесі 1915 жылы, Франц жеті-сегіз жасқа толғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. 1917 жылы анасы Генрих Ягерштаттерге тұрмысқа шықты. Генрих баласы болмағандықтан, ол әйелінің ұлын асырап алды және Франц 1936 жылы үйленгеннен кейін шаруашылықты оған берді. Бала кезінде Франц өте жақсы оқыды және көп кітап оқыды, заң бойынша рұқсат болғандықтан, 14 жасқа толғаннан кейін мектепті тастады. Ауыл тұрғындары Францты жастық шағында "күлді, күшті, көңілді, жарық мінезді, ер жүрек адам" деп еске алады, ол ақылды және "қатыгез" болған, әдетте өзінің қызығушылықтарында "басқалардан озып" және жаңа нәрсені бірінші болып сынап көруді қалаған; ол ауылында мотоцикл алған алғашқы адам болды. Жастық шағында дінсіз болмағанмен, үнемі шіркеуге барып тұрды, бірақ кейінірек танымал болған құлшынысын ешкім болжамаған, тіпті ол бірде ауылдың пасторын Исадан кейін Марияның басқа балалары болуы мүмкін екендігі туралы сұрап, ұялтқан. Жасырау Франц жақсы төбелесші ретінде де есінде қалды, ол көп рет топтық төбелесшілікке қатысқан. Бірде ол жергілікті қыздарға көңіл бөлген Heimwehr мүшелерімен болған төбелес салдарынан бірнеше күн түрмеде отырды. 1933 жылдың тамызында Ягерштаттер мен жергілікті шаруаның қызметшісі Терезия Ауэрдің арасында заңсыз туған қызы Хилдегард дүниеге келді. Кейбір достары Ягерштаттердің қыздың әкесі екеніне күмән келтірсе де, ол ерікті түрде оның күтіміне ақша төледі және жиі баратын. Бұл қыздың тууына байланысты жағдайларға байланысты, Ягерштаттер осы уақытта "көшіп кетуге" мәжбүр болды, ол бірнеше жыл бойы Санкт-Радегундтан кетуге мәжбүр болды және Айзенерц темір кенішінде жұмыс істеді. 1930 жылдардың ортасында Ягерштаттер моральдық және діни жағынан өзгере бастады, оның көршілері оны "күнделікті адамдар түсінбейтіндей" деп еске алады, "оның ішінде жоғары күш болғандай", бірақ басқалары оның өзгеруі біртіндеп болғанын айтады. 1936 жылдың 9 сәуірінде ол Франциска Шванингерге (04 наурыз 1913 – 16 наурыз 2013) үйленді, ол өте діңге жақын әйел еді. Тойдан кейін жұбайлар Римге саяхат жасады, онда олар Папа Пий XI-нің батасын алды. Қоғамның көпшілігі Ягерштаттердің дінін өзгертуін әйелінің ықпалына немесе Папаны көруіне байланысты деп есептеді, бірақ басқа да дәлелдер оның әйелді таңдауы мен Римге сапар шегу шешімі бұрыннан болған дінге айналудан әсер алған болуы мүмкін екенін көрсетеді; бір досы Ягерштаттердің 1934 немесе 1935 жылдың соңында темір кеніштен оралғаннан кейін дінге бейімделгенін байқағанын еске алды. Олардан үш қыз туды: Розалия (1937 жылдың 1 қыркүйегінде туған), Мария (1938 жылдың 4 қыркүйегінде туған) және Алоизия (1940 жылдың 5 мамырында туған). 1938 жылдың наурыз айында неміс әскерлері Австрияға кіргенде, Ягерштаттер Радегунд мэрі болудан бас тартты. Ол 10 сәуірдегі референдумда Аншлюске қарсы дауыс берген ауылдағы жалғыз адам болды; бірақ жергілікті билік оның наразылығын басып, бірауыздан мақұлдау жариялады. Ол өзінің қаласындағы көптеген католиктердің нацистерді қолдағанын көріп, қатты қорқып: "Менің ойымша, біздің еліміздегі нағыз христиандық сенім үшін бұдан да қайғылы уақыт болуы мүмкін емес" деп жазды. 1941 жылы ол шаруашылықтан босатылды. Әскери қызметте болған оқиғалары, шіркеуге жасалған қысым, сондай-ақ нацистердің Т4 эвтаназия бағдарламасы туралы хабарлар, ол соғыстың моральдық мәнін зерттей бастады. Ол тіпті Линцке барып, бұл мәселені өзінің епископымен талқылады, бірақ әңгімеден кейін епископтық мәселелерді шешуге қорыққандай көрінді.

Jägerstätter was born in Sankt Radegund, Upper Austria, a small village between Salzburg and Braunau am Inn where nearly everyone was Catholic. He was the child of Rosalia Huber, a chambermaid, and Franz Bachmeier, a farmer. As his parents could not afford a marriage, Franz was first cared for by his grandmother, Elisabeth Huber, who had a reputation as an exceptionally devout woman. His biological father was killed in World War I in 1915, when Franz was seven or eight years old. In 1917, his mother married Heinrich Jägerstätter. As the marriage produced no children of Jägerstätter's own, he adopted his wife's son and gave over the farm to him after Franz married in 1936. As a boy, Franz was a better than average student and an avid reader, apparently leaving school after his 14th birthday, as permitted by law. His fellow villagers remembered the Franz of early manhood fondly as "a jolly, robust, fun loving, hot blooded, 'he man' type," intelligent and "bull headed," who tended to be "ahead of the crowd" in his interests and to wish to be the first to try something new; he was the first in his village to own a motorcycle. While he was not irreligious in his youth and regularly went to Mass, there was nothing to foreshadow the devotion he was known for in later years, and he once embarrassed the pastor of the village by asking him about the possibility that the Virgin Mary had other children after Jesus. The young Franz was also remembered as a good fighter who was involved many times in gang violence. On one occasion, he spent several days in jail as a consequence of a fight with members of the Heimwehr provoked by the attention paid by members of the group to local girls. In August 1933, an illegitimate daughter, Hildegard, was born to Jägerstätter and a local farm maidservant, Theresia Auer. Although some friends expressed doubts about Jägerstätter's paternity of the girl, he voluntarily paid money for her support and visited her often. Perhaps due to circumstances related to the girl's conception, Jägerstätter apparently underwent an "exile" around this time during which he was obliged to leave Sankt Radegund for several years, working in the iron mines of Eisenerz. In the mid 1930s, Jägerstätter made a turn towards morality and religion that most of his neighbours recalled as "so sudden that people just couldn't understand it," "almost as if he had been possessed by a higher power," although others described it as more gradual. On Maundy Thursday (9 April) of 1936, he married Franziska Schwaninger (04 March 1913 16 March 2013), a deeply religious woman. After the wedding liturgy, the couple went on a pilgrimage to Rome, where they received a blessing from Pope Pius XI. Most members of the community attributed Jägerstätter's conversion to his wife's influence or the sight of the pope, but other evidence indicates that his choice of a wife and decision to travel to Rome may have rather been influenced by a conversion that had already taken place; one friend recalled that he observed Jägerstätter had already become much more religious when he returned from the iron mines in late 1934 or 1935. The marriage produced three daughters: Rosalia (b. 1 September 1937), Maria (b. 4 September 1938), and Aloisia (b. 5 May 1940). When German troops moved into Austria in March 1938, Jägerstätter rejected the offered position as Radegund mayor. He was the only person in the village to vote against the Anschluss in the plebiscite of 10 April; nevertheless, the local authorities suppressed his dissent and announced unanimous approval. He was dismayed to witness many Catholics in his town supporting the Nazis, writing, "I believe there could scarcely be a sadder hour for the true Christian faith in our country". but could return home in 1941 under an exemption as a farmer. Faced with his experiences in military service, the suppression of the church, as well as reports on the Nazi T4 euthanasia program, he began to examine the morality of the war. He even went to Linz to discuss this with his bishop but emerged from the conversation saddened that the episcopate seemed afraid to confront the issues.

Тұтқындалу және өлім

Көптеген кешігулерден кейін Ягерштаттер 1943 жылдың 9 ақпанында әскерге шақырылды. Осы кезде оның әйелінен үш қызы болған, ең үлкені алты жасқа толмаған еді. Ол нацистік Германия үшін соғысуға қарсы тұруын жалғастырды және 1 наурызда Энс қаласындағы Вермахт гарнизонына келгеннен кейін, өзінің ішкі сенімдеріне байланысты соғысқа қатысудан бас тартқанын мәлімдеді. Оның медициналық қызметкер болып жұмыс істеу туралы ұсынысы қабылданбады. Ол дереу тұтқындалып, алдымен Линц қаласындағы тергеу абақтысына, содан кейін 4 мамырда Берлин Тегель абақтысына қамалды. Оның ауылынан келген дін қызметкері түрмеде онымен кездесіп, қызмет етуге көндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Гитлер антқа бас тартқандықтан өлім жазасына кесілген австриялық дін қызметкері Франц Рейништің тағдыры туралы естігеннен кейін, ол да сол жолдан өтуге бел буды. Әскери моральды түсіру (Wehrkraftzersetzung) деп айыпталған Ягерштаттер 1943 жылдың 6 шілдесінде Берлиннің Шарлоттенбург ауданындағы Рейхскригсгерхттегі әскери сотта мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Ол 9 тамызда Бранденбург-Гёрден түрмесіне жіберілді, сол күні 36 жасында гильотинамен өлім жазасына кесілді. Өлім жазасын орындауға бірнеше минут қалғанда, оған өмірін сақтап қалу үшін құжатқа қол қою мүмкіндігі берілді, бірақ ол бас тартып, нацистік режиммен кез келген байланыстан бас тартты. Ягерштаттердің өлім алдындағы соңғы сөздері: "Мен Иемізбен толыққанды рухани байланыстамын". 2007 жылдың маусым айында Папа Бенедикт XVI Ягерштаттерді шейіт деп жариялаған апостолдық нұсқау шығарды. 2007 жылдың 26 қазанында ол Линц қаласындағы Таза Мария соборында кардинал Хосе Сараива Мартинс басқарған салтанатты шарада қасиетті деп жарияланды. Оның мереке күні – крещение алған күні, 21 мамыр. 2011 жылы «Франц Ягерштаттер: ар-ожданды адам» атты деректі фильмі шықты. Терренс Малик жазған және түсірген Ягерштаттер туралы «Жасырын өмір» фильмі 2019 жылдың мамырында 72-ші Канн кинофестивалінде көрсетілді және 2019 жылдың 13 желтоқсанында АҚШ-та кеңінен көрсетілімге шықты. Фильм биограф Эрна Пуц өңдеген «Франц Ягерштаттер: түрмеден хаттар мен жазбалар» кітабынан шабыттанды, ал Малик оның өндіріс құқықтарын сатып алды.

After many delays, Jägerstätter was finally called to active duty on 9 February 1943. By this time, he had three daughters with his wife, the eldest not quite six. He maintained his position against fighting for Nazi Germany and, upon entering into the Wehrmacht garrison in Enns on 1 March, declared his conscientious objection. His offer to serve as a medic was ignored. He was immediately arrested and placed in custody, first at the Linz remand prison, then from 4 May at Berlin Tegel. A priest from his village visited him in jail and tried to talk him into serving, but did not succeed. When he heard of the fate of the Austrian priest Father Franz Reinisch, who had been executed for his refusal to take the Hitler oath, he was determined to go the same way. Accused of Wehrkraftzersetzung (undermining military morale), Jägerstätter was sentenced to death for sedition in a military trial at the Reichskriegsgericht in Berlin Charlottenburg on 6 July 1943. He was deported to Brandenburg Görden Prison on 9 August, where he was executed by guillotine that afternoon, at age 36. Minutes before his execution, he was given the option to sign a document to save his life and declined, abjuring any complicity with the Nazi regime. Jägerstätter's last recorded words before his death were, "I am completely bound in inner union with the Lord". In June 2007, Pope Benedict XVI issued an apostolic exhortation declaring Jägerstätter a martyr. On 26 October 2007, he was beatified in a ceremony held by Cardinal José Saraiva Martins at the Cathedral of the Immaculate Conception in Linz. His feast day is the day of his baptism, 21 May. The documentary Franz Jaegerstaetter: A Man of Conscience was released in 2011. A film about Jägerstätter, A Hidden Life, written and directed by Terrence Malick, premiered in May 2019 at the 72nd Cannes Film Festival, and was given a general release in the US on 13 December 2019. The film is inspired by the book Franz Jägerstätter: Letters and Writings from Prison, edited by biographer Erna Putz, with Malick acquiring its adaptation rights for the production.