Кіріспе

Екі пайыздық көрсеткіштің арифметикалық айырмасын өлшейтін бірлік – пайыздық нүкте немесе пайыздық пункт. Мысалы, 40 проценттен 44 процентке өсу – 4 пайыздық пунктке өсу болып табылады (егер жалпы сома бірдей болса, өлшенетін шама 10 процентке артса да). Жазбада бұл бірлік (пайыздық нүкте) әдетте толық жазылады немесе pp, p. p. немесе %pt деп қысқартылады, нақты шаманың проценттік өсімі немесе азаюымен шатастырмау үшін. Кейбір авторлар алғашқы кездесуден кейін "нүкте" немесе "нүктелер" деп ғана қысқартады.

Проценттер мен пайыздық нүктелер арасындағы айырмашылықтар

Келесі мысалға назар аударайық: 1980 жылы халықтың 50 пайызы темекі шегетін, ал 1990 жылы тек 40 пайызы ғана темекі шегетін болды. Осылайша, 1980 жылдан 1990 жылға дейін темекі шегудің көрсеткіші 10 пайыздық тармаққа (немесе халықтың 10 пайызына) немесе тек темекі шегушілер туралы айтқанда 20 пайызға төмендеді деп айтуға болады. Пайыздық тармақтардың айырмашылығы – тәуекелді немесе ықтималдықты көрсетудің бір жолы. Бір дәрінің белгілі бір ауруды жағдайлардың 70 пайызында емдейтінін, ал дәрі қолданылмағанда аурудың 50 пайызы ғана өздігінен жазылатынын қарастырайық. Дәрі абсолютті тәуекелді 20 пайыздық тармаққа төмендетеді. Статистиканы қолданушылар үшін өзара шама, сондай-ақ емдеуге қажетті науқастар саны (NNT) сияқты баламалар мағыналырақ болуы мүмкін. Бұл жағдайда пайыздық тармақтардың айырмашылығының өзара шамасы 1/(20 п.т.) = 1/0,20 = 5 болады. Демек, егер 5 науқасқа дәрі тағайындалса, дәрі болмағанда жазылардан бір науқасқа көбірек көмектесуге болады. Өсім, өнімділік немесе шығарылым фракциясы сияқты пайыздық көрсеткіштерді бірлік ретінде пайдаланатын өлшемдерде, сондай-ақ статистикалық ауытқулар мен стандартты ауытқу және орташа квадраттық қателік сияқты осыған байланысты сипаттамалық статистикада нәтиже пайыздық көрсеткіштердің орнына пайыздық тармақтармен көрсетілуі керек. Стандартты ауытқу үшін пайызды қолдану шатастырады, себебі пайыз салыстырмалы стандартты ауытқуды (стандартты ауытқу орташа мәнге бөлінген, вариация коэффициенті) көрсету үшін де қолданылады.