Кіріспе

психологиядағы зерттеу жоспары және әдістеме психологиялық статистика – психологияға формулалардың, теоремалардың, сандардың және заңдардың қолданылуы. Психологияның статистикалық әдістері психологиялық деректерді модельдеу үшін статистикалық теорияны және әдістерді жасау мен қолдануды қамтиды. Бұл әдістерге психометрия, факторлық талдау, эксперименттік жобалау және Байес статистикасы кіреді. Мақалада сондай-ақ осы салаға қатысты журналдар талқыланады.

Психометрия

Психометрия психологиялық ерекшеліктерді өлшеумен айналысады. Ол психикалық өлшемдер үшін статистикалық модельдерді жасау және қолдануды қамтиды.

Сенімділік

Сенімділік белгілі бір тәсілдермен есептеледі. (A) Бағалаушылар арасындағы сенімділік: Бағалаушылар арасындағы сенімділік – тәуелсіз бағалаушылардың арасындағы келісімділіктің бағасы. Бұл субъективті жауаптар үшін ең пайдалы. Коэннің Каппасы, Криппендорфтың Альфасы, Сыныптар аралық корреляция коэффициенттері, Корреляция коэффициенттері, Кендалдың конкорданстық коэффициенті және т.б. пайдалы статистикалық құралдар болып табылады. (B) Тест-ретeст сенімділігі: Тест-ретeст процедурасы – тесттің уақыт бойынша тұрақтылығын бағалау. Бір сынақ тобына белгілі уақыт аралығында екі рет тест жүргізіледі. Екі нәтиже жиынтығы арасындағы корреляция тесттің сенімділігін бағалау үшін қолданылады. Тестілеу шарттары бірдей деп есептеледі. (C) Ішкі сәйкестік сенімділігі: Ішкі сәйкестік сенімділігі тест сұрақтарының бір-бірімен сәйкестігін бағалайды. Жартылай сенімділік (Спирман-Браунның болжамы) және Кронбах Альфасы осы сенімділіктің танымал бағалаулары болып табылады. (D) Параллель форма сенімділігі: Бұл екі түрлі өлшеу құралының арасындағы сәйкестікті бағалау. Тесттің немесе шкаланың екі параллель формасы арасындағы корреляция параллель форманың сенімділігін бағалау үшін қолданылады.

Қолданылу мерзімі

Өлшем немесе тесттің жарамдылығы – құралдың өзі өлшеуді көздеген нәрсені дәл өлшеу қабілеті.

Қазіргі заманғы тест теориясы

Қазіргі заманғы тест теориясы жасырын белгілер моделіне негізделген. Әрбір сұрақ емтихан тапсырушының қабілетін бағалайды. Қабілет параметрі тета (θ) деп аталады. Қиындық параметрі b деп аталады. Екі маңызды талап – жергілікті тәуелсіздік және бір өлшемділік. Нысанға жауап беру теориясының үш моделі бар: бір параметрлі логистикалық модель, екі параметрлі логистикалық модель және үш параметрлі логистикалық модель. Сонымен қатар, көп түсті IRT модельдері де пайдалы. R бағдарламалық қамтамасында IRT талдауы үшін пайдалы ‘ltm’ пакеттері бар.

Факторлық талдау

Факторлық талдау психологиялық статистиканың қақ ортасында тұр. Оның екі мектебі бар: (1) Зерттеу факторлық талдау; (2) Растау факторлық талдау.

Іздестіру факторлық талдау (ІФА)

Іздестіру факторлық талдау теориясыз немесе өте шалағай теориямен басталады. Бұл өлшемді қысқарту техникасы. Ол психометрияда, деректердің көпөлшемді талдауында және деректерді талдауда пайдалы. Әдетте, айнымалылардың k өлшемді корреляциялық матрицасы немесе ковариациялық матрицасы k X r факторлық үлгі матрицасына дейін қысқартылады, мұнда r < k. Басты компоненттік талдау және ортақ факторлық талдау – деректерді алудың екі жолы. Басты ось факторлау, ML факторлық талдау, альфа факторлық талдау және бейне факторлық талдау – ЭФА-ның ең тиімді әдістері. Ол әр түрлі факторлық айналым әдістерін қолданады, оларды ортогоналды (байланыссыз факторларды тудырады) және көлбеу (байланысты факторларды тудырады) деп жіктеуге болады. R бағдарламасындағы ‘psych’ пакеті ЭФА үшін пайдалы.

Эксперименттік жобалау

Эксперименталды әдістер психологияда кеңінен таралған, олардың тарихы 100 жылдан астам. Эксперименталды психология – психологияның бір саласы. Эксперименталды психологиялық деректерді жобалау және талдау үшін қолданылатын статистикалық әдістерге t-тест, ANOVA, ANCOVA, MANOVA, MANCOVA, биномдық тест, хи-квадрат сияқтылар жатады.

Көптүрлі мінез-құлық зерттеулері

Көптүрлі мінез-құлық зерттеулері психологияда кеңінен танымал болып келеді. Осы әдістерге көп регрессия және болжам жасау; модерацияланған және медиацияланған регрессиялық талдау; логистикалық регрессия; каноникалық корреляция; кластерлік талдау; көп деңгейлі модельдеу; өмірге қатысты сәтсіздіктерді талдау; құрылымдық теңдеулерді модельдеу; иерархиялық сызықтық модельдеу сияқтылар психологиялық статистика үшін өте пайдалы.

Психологиялық зерттеулер үшін бағдарламалық жасақтама

Психологиялық зерттеулер үшін статистикалық әдістерді қолдануға арналған әртүрлі бағдарламалық пакеттер бар. Оларды коммерциялық бағдарламалық жасақтама (мысалы, JMP және SPSS) және ашық кодты бағдарламалық жасақтама (мысалы, R) деп жіктеуге болады. Ашық кодты ұсыныстардың ішінде R бағдарламалық жасақтамасы ең көп таралған. R үшін көптеген онлайн анықтамалар бар, сондай-ақ психологтарға арналған R бойынша мамандандырылған кітаптар да жарық көріп жатыр. R-дің "psych" пакеті психологтар үшін өте пайдалы. "lavaan", "sem", "ltm", "ggplot2" сияқты көптеген танымал пакеттер де бар. PSPP және KNIME – басқа да тегін пакеттер. Коммерциялық пакеттерге JMP, SPSS және SAS кіреді. JMP және SPSS көбінесе кітаптарда кездеседі.