Қадимі Напата қаласы: Судан тарихындағы Куш патшалығының орталығы
Napata
Напата – ежелгі Куш қаласы, қазіргі Суданның Каримасында орналасқан. Мысыр дінінің ортасы, Амун культінің маңызды жері және Куш патшалығының бұрынғы астанасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карима қаласының қазіргі Судандағы ежелгі Кушит қаласы
Ancient Kushite city in present day Karima, Sudan
Напата (Ежелгі Египеттік Npt, Npy; Мероиттік Napa; Νάπατα және Ναπάται) – ежелгі Куш қаласы, Нилдің төртінші шарғында орналасқан. Оның негізін Египеттік Амон культі египеттік паломниктер үшін салған, оның египеттік аты осылай болған деседі. Қала Суданның қазіргі Карима қаласының жанында, өзеннің шығыс жағынан шамамен 1,5 километр қашықтықта орналасқан. Напата Египеттің Жаңа Патшалығының (б.з.д. 16–11 ғасырлар) ең оңтүстік тұрақты елді мекені болып табылды және Кушиттердің Амонға табынуының басты орталығы – Джебель Баркалдың орны болды. Бұл қала бір кезде Египеттің жиырма бесінші династиясының астанасы болды, ал б.з.д. 663 жылы құлағаннан кейін Куш Корольдығының астанасы болды. Б.з.д. 593 жылы египеттіктер қаланы тонады, ал Куш астанасы Мероеге көшірілді. Бұл көшіруден кейін де Напата патшалықтың басты діни орталығы болып қала берді. Қала б.з.д. 23 жылы римдіктермен екінші рет тоналды, бірақ қайта салынды және Амон культінің маңызды орталығы ретінде өмір жалғастырды. «Напата» немесе «Напата кезеңі» терминдері б.з.д. 750 жыл шамасынан бастап Напата патшалық жерлеу орны ретіндегі символдық маңызын Мероеге жоғалтқан б.з.д. 270 жылға дейінгі Кушит мемлекетін білдіруі мүмкін. Куш тарихының кейінгі кезеңі Мероиттік деп аталады.
Hiero|1=npyNapata (Old Egyptian Npt, Npy; Meroitic Napa; Νάπατα and Ναπάται) was a city of ancient Kush at the fourth cataract of the Nile founded by the Egyptian Amun cult for Egyptian pilgrims given by its, as suggested, Egyptian name. It is located approximately 1.5 kilometers from the east side of the river at the site of modern Karima, Sudan. Napata was the southernmost permanent settlement in the New Kingdom of Egypt (16th–11th centuries BC) and home to Jebel Barkal, the main Kushite cult centre of Amun. It was the sometime capital of the Twenty fifth Dynasty of Egypt and, after its fall in 663 BC, of the Kingdom of Kush. In 593 BC, it was sacked by the Egyptians and the Kushite capital was relocated to Meroë. Even after this move, Napata continued to be the kingdom's primary religious centre. The city was sacked a second time by the Romans in 23 BC but was rebuilt and continued as an important centre of the Amun cult. The terms "Napata" or "Napatan period" can also refer to the Kushite polity from its rise around 750 BC until 270 BC, when Napata finally lost its symbolic significance as the location of royal burials to Meroë. The subsequent period of Kushite history is called Meroitic down to the collapse of the kingdom.
Ерте тарих
Напата қаласын б.з.д. 15 ғасырында III Тутмос Кушты бағындырғаннан кейін құрды. Мысырлықтар Нил өзенінің тасуы – жаратылыс екеніне сенгендіктен, Напатаның империяның ең оңтүстік нүктесі ретінде орналасқандығы оны маңызды діни орталыққа және қонысқа айналдырды.
Napata was founded by Thutmose III in the 15th century BC after his conquest of Kush. Because Egyptians believed that the inundation of the Nile equated Creation, Napata's location as the southernmost point in the empire led it to become an important religious centre and settlement.
Напатан кезеңі
750 ж.б.д. Нэпата дамыған қала болды, ал Мысыр әлі де саяси тұрақсыздықтан зардап шекті. Қашта, оның есімі мысыр тілінде "кушит" деп мағына береді, осы мүмкіндікті пайдаланып, Жоғарғы Мысырға шабуыл жасады. Оның саясатын оның ізбасарлары Пие және Шабака (721–707 ж.б.д.) жалғастырды, олар билікке келгенінің екінші жылында Нил өзенінің барлық аңғарын кушиттердің бақылауына алды. Жалпы алғанда, кушит патшалары Жоғарғы Мысырды шамамен бір ғасыр, ал Мысырдың барлық бөлігін шамамен 57 жыл, 721-ден 664 ж.б.д. дейін биледі. Олар Манетоның "Египтикасында" жиырма бесінші династия деп аталады. Бұған қоса, Тебадағы Амон дін қызметкерлері осы кушит патшаларын қолдады және олардың билігі Джебель Баркалдың Амуны мен Карнак Амуны арқылы берілгеніне сенді. Дін, өнер және сәулет өнері Ескі, Орта және Жаңа Патшалық дәуіріндегідей қалпына келтірілді. Тахарқа сияқты фараондар Нилдің бойында, Мемфис, Карнак, Кава, Джебель Баркал және басқа да жерлерде храмдар мен ескерткіштер салды немесе қалпына келтірді.
In 750 BC, Napata was a developed city, while Egypt was still suffering political instability. Kashta, whose name is Egyptian for "the Kushite", profited from it, and attacked Upper Egypt. His policy was pursued by his successors Piye, and Shabaka (721–707 BC), who eventually brought the whole Nile Valley under Kushitic control in the second year of his reign. Overall, the Kushite kings ruled Upper Egypt for approximately one century and the whole of Egypt for approximately 57 years, from 721 to 664 BC. They constitute the Twenty fifth Dynasty in Manetho's Aegyptiaca. Furthermore, these Kushite kings were supported by Amun clergy at Thebes and believed their power was claimed through Amun of Jebel Barkal and Amun of Karnak. Religion, arts, and architecture were restored to their Old, Middle, and New Kingdom forms. Pharaohs, such as Taharqa, built or restored temples and monuments throughout the Nile, including at Memphis, Karnak, Kawa, Jebel Barkal, and elsewhere.
Ассириялықтардың басып кіруі және жиырма бесінші династияның соңы
Тахарканың және оның кейіннен орнын басқан туысы Тантаманидің билігі Жаңа Ассирия империясымен үнемі қақтығыстармен толы болды. Шамамен б.з.д. 670 жылы император Есархаддон (б.з.д. 681–669 жж.) Төменгі Мысырды жаулап алды, бірақ Жоғарғы Мысырдың Кушит билеушілеріне қарсы одақтас ретінде пайдалану үшін жергілікті патшалықтардың болуына рұқсат берді, оларға көңілі толмаса да мойын бұйдырды. Ассархаддонның орнын Ашурбанипал патша басқарған кезде, Куш патшасы Тахарка Төменгі Мысырдың кейбір билеушілерін ассириялықтармен байланысты үзуге көндірді. Бірақ Ассурбанипал осы одақты жеңді. Ол Мемфис және Саис қалаларының билеушісі Нехо I-ді тағайындады. Нехо – Мысырдың Саит әулеті деп те аталатын жиырма алтыншы әулетінің (б.з.д. 664–525 жж.) алғашқы патшасы. Б.з.д. 664 жылы ассириялықтар Фива мен Мемфисті басып алып, соңғы соққысын берді. Сол жылы Тахарка қайтыс болды. Жаңа Кушит патшасы Тантамани (б.з.д. 664–653 жж.) сол жылы Төменгі Мысырға шабуыл жасағанда Нехо I-ді өлтірді. Алайда Тантамани Нехоның ұлы Псамтик I-ді қолдаған ассириялықтарды жеңе алмады. Соңында Тантамани Төменгі Мысырды жаулауға тырысуын тоқтатты және Напатаға шегінді. Бірақ оның Жоғарғы Мысырдағы билігі б.з.д. 656 жылға дейін мойындалды, одан кейін Псамтик I Жоғарғы Мысырға теңіз флотын жіберіп, бүкіл Мысырды өзінің бақылауына алды. 25-ші әулет өзінің билеушілері Напатаға шегінуімен аяқталды. Онда (Эль-Курру және Нуриде) 25-ші әулеттің барлық перғауындары Нил аңғарында Орта патшалықтан бері көрінген алғашқы пирамидалардың астында жерленген. Напатан әулеті Кушит мемлекетін басқаруды жалғастырды, ол Напата және Мероеде кем дегенде біздің заманымыздың екінші ғасырына дейін гүлденді.
Pharaoh Taharqa's reign and that of his eventual successor, his cousin Tantamani, were filled with constant conflict with the Neo Assyrian Empire. Around 670 BC, emperor Esarhaddon (681–669 BC) conquered Lower Egypt, but allowed local kingdoms there to exist in order to enlist them as his allies against the Kushite rulers of Upper Egypt, who had been accepted with reluctance. When King Ashurbanipal succeeded Esarhaddon, the Kushite king Taharqa convinced some rulers of Lower Egypt to break with Assyrians. However, Assurbanipal overpowered the coalition. He appointed Necho I, ruler of Memphis and Saïs. Necho was the first king of the Twenty sixth Dynasty (664–525 BC) of Egypt, which is also known as the "Saïte Dynasty". In 664 BC, the Assyrians struck the final blow, sacking Thebes and Memphis. The same year, Taharqa died. The new Kushite king, Tantamani (664–653 BC), killed Necho I that same year when he tried to invade Lower Egypt. However, Tantamani was unable to defeat the Assyrians, who backed Necho's son, Psamtik I. Tantamani eventually abandoned his attempt to conquer Lower Egypt and retreated to Napata. However, his authority over Upper Egypt was acknowledged until 656 BC, when Psamtik I dispatched a naval fleet to Upper Egypt and succeeded in placing all of Egypt under his control. The 25th dynasty ended with its rulers retreating to Napata. It was there (at El Kurru and Nuri) that all 25th dynasty pharaohs are buried under the first pyramids that the Nile valley had seen since the Middle Kingdom. The Napatan dynasty continued to rule the Kushite state, which flourished in Napata and Meroë until at least the second century AD.
Соңғы Напатан патшалығы
Напата Куш патшалығының 650-жылдардан 590 жылға дейін тағы екі буынға дейін орталығы болып қалды. Оның экономикасы негізінен алтынға негізделген, ал 26-шы династияның Мысыры маңызды экономикалық одақтас болды. Напата сәулеті, суреттері, жазуы және басқа да көркемдік және мәдени формалары Куш стилінде болды. Мысырлық жерлеу салты, соның ішінде пирамида салу дәстүрі қайта жандандырылды. Сондай-ақ, ежелгі Мысырдың бірнеше құдайларына табынылды. Ең маңызды құдай – Амон, ол Фива қаласының құдайы болды. Напатадағы ең маңызды ғибадатханалар – Амон және Мут ғибадатханалары, олар Джебель Баркал тауының етегінде орналасқан. Ахеменидтердің Мысырды басып алғаннан кейін Напата экономикалық беделін жоғалтты. Напата аймағының өзі құрғап, мал және егін шаруашылығының азаюына әкелді. 591 жылы Ахеменидтердің шабуылы Напатаға ауыр соққы берді. Соңында, Напата экономикалық астана рөлін Мероеге жоғалтты. Нил және Атбара өзендерінің арасындағы Мерое аралы темірге бай болды, ол байлықтың маңызды көзіне айналды. Мерое ақырында Куш патшалығының астанасы болды, нәтижесінде Напата тасталып қалды. 23 жылы Рим Египтінің губернаторы Гай Петроний Мерое патшайымының алғашқы шабуылынан кейін 10 000 әскермен Кушқа шабуыл жасап, Напатаны толығымен қиратты. Res Gestae Divi Augusti ("Илаһи Августтың істері") еңбегінде Август "Мероеге жақын Напата қаласына дейін жеткенін" мәлімдеді. Римдіктердің тонауынан кейін Напата патша Натакамани тарапынан қалпына келтірілді, ол Амон ғибадатханасын жаңартып, сарай салды. Кейіннен бұл орын тасталып, ғимараттары тоналып, қиратылды. Бұл діни өзгерістердің нәтижесі болуы мүмкін деген қысымды дәлелдер бар.
Napata remained the centre of the Kingdom of Kush for another two generations, from the 650s to 590 BC. Its economy was essentially based on gold, with 26th dynasty Egypt an important economic ally. Napatan architecture, paintings, writing script, and other artistic and cultural forms were in Kush style. Egyptian burial customs were practised, including the resurrection of pyramid building. Also, several ancient Egyptian deities were worshipped. The most important god was Amun, a Theban deity. The Temple of Amun and the Temple of Mut were the most important ones at Napata, located at the foot of Jebel Barkal. After the Achaemenid conquest of Egypt, Napata lost its economic influence. The Napatan region itself was desiccating, leading to less cattle and agriculture. An Achaemenid raid had seriously affected Napata in 591 BC. Finally, Napata was losing its role of economic capital to Meroë. The island of Meroë, the peninsula formed by the Nile and the Atbarah River, was an area rich in iron, which was becoming an essential source of wealth. Meroe eventually became the capital of the Kingdom of Kush, leading to the abandonment of Napata. In 23 BC, the Governor of Roman Egypt Gaius Petronius invaded Kush with 10,000 men after an initial attack by the queen of Meroë, razing Napata to the ground. In the Res Gestae Divi Augusti ("Deeds of the Divine Augustus"), Augustus claims that "a penetration was made as far as the town of Napata, which is next to Meroe. After the Roman sack, Napata was restored by King Natakamani, who renovated the temple of Amun and constructed a palace. Later, the site was abandoned, its buildings plundered and destroyed. There is circumstantial evidence that this may have been the result of religious changes.
Сайттың археологиясы
Америкалық археолог Джордж А. Рейснер екі жасырын жерде барлығы он толық (немесе дерлік толық) мүсінді тапты. Бұл мүсіндерде Тахарка мен оның бірнеше ізбасарлары, оның ішінде Танветамани, Сенкаманискен, Анламани және Аспельта бейнеленген. Бұл жағдай ішінара кездейсоқ болды, өйткені Рейснер алғашқы жасырын жерді тек мүмкін болатын қоқыс салу орнын іздеп жүргенде тапқан. Бірнеше аптадан кейін екінші жасырын жер жақын маңдағы Амон ғибадатханасынан табылды, оның бірнеше бөліктері алғашқы жасырын жердегі мүсіндермен сәйкес келді. Екінші жасырын жерде мүсін сынықтарымен бірге күл табылды, бұл Рейснерге мүсіндерді әдейі қиратқан деген ой келтірді. Жақын орналасқандықтан, бұл мүсіндердің бұрын Амон ғибадатханасында қойылған болуы мүмкін деп есептеледі. Джебель Баркалдагы ең ерте белгілі құрылым – Таққа отыру павильоны, ол IV Тутмос тұсында салынған. Бұл құрылым Джебель Баркалдың тік жарлығына жақын орналасқан, нәтижесінде б.з.б. III ғасыр мен б.з. I ғасырында құрылысқа бірнеше рет зардап келтіретін тас құлаулар болған. Бұл құрылымды 18-ші династия кезінде қалай пайдаланғаны белгісіз, бірақ ол б.з.б. III ғасырында патшалық таққа отыру павильоны ретінде қолданылғаны мәлім.
The American archaeologists George A. Reisner discovered a total of ten complete (or nearly complete) statues in two caches. These statues depicted Taharqa and several of his successors, including Tanwetamani, Senkamanisken, Anlamani, and Aspelta. This discovery was partially accidental, as Reisner had only happened upon the first cache while searching for a prospective dump site. Weeks later, the second cache was found within the nearby Amun temple with several fragments matching the statues in the first cache. Along with the statue fragments, ash was found in the second cache which suggested to Reisner that the sculptures had been purposefully destroyed. Due to the close proximity, the statues from the caches are thought to have once been displayed in the Amun temple. The earliest known standing structure at Jebel Barkal is the Enthronement Pavilion, which has been dated to the reign of Thutmose IV. This structure is adjacent to the Jebel Barkal cliff, which has resulted in several rock falls damaging the construction at various points in the third century BC and first century AD. The 18th Dynasty use for this structure is uncertain, though it is known to have functioned as a royal enthronement pavilion during the third century BC.
Мәдени сілтемелер
Напата Джузеппе Вердидің "Аида" операсында (1871) III актіде еске алынады, Амонасро Радаместің әскерін қайда жетелеріне білу үшін Аиданы пайдаланады.
Napata was mentioned in Giuseppe Verdi's opera Aida (1871) in Act III, when Amonasro uses Aida to learn where Rhadames will lead his army.