Кіріспе

Италияның Лорето қаласындағы шіркеу

Санта-Каса базиликасы – Италияның Маркес аймағындағы Лорето қаласындағы Мариялық қасиетті орын. Базилика, кейбір католиктердің пікірінше, Құдіретті Марияның өмір сүрген үйінде қамтылғанымен белгілі. Діни аңыздарға сүйенсек, осы үйді періштелер Назареттен Терсаттоға (Хорватиядағы Трсат), содан кейін Реканатиге, ал ендігі жерге дейін көшіріп әкелген. Базилика "Лорето Анасы" Мадонна мен Бала бейнесімен де танымал. Рим папасы Бенедикт XV 1920 жылғы 24 наурызда оны әуе саяхатшыларының және қауіпсіз саяхаттың қамқоршысы деп жариялады. Рим папасы Пий XI 1922 жылғы 5 қыркүйекте Ливан кедр ағашынан жасалған құрметті бейнеге каноникалық тәж кигізуге рұқсат берді, бұл 1921 жылғы 23 ақпанда өртте жанып кеткен алғашқы Мариялық бейненің орнына қойылды.

Шіркеу

Санта-Касаны қамтитын базилика 1468 жылдан бастап салынған кеш готикалық құрылыс. Ол ұзын, кең, ал оның қоңырау мұнарасы биік. Шіркеудің қасбеті 1586 жылы Лоретоны нығайтып, оған қала құқығын берген Сикст V тұсында салынды; оның алып мүсіні кіре берісте сол жаққа бұрылған алдыңғы сатылардың үстінде, үштен бір бөлігінде орналасқан. Бас кіреберіс үстінде Жироламо Ломбардо жасаған "Ана мен бала" бейнесі бар; 16 ғасырдың соңында Пауль V (1605–1621) билігінде жасалған үш тамаша қола есік де Ломбардоның (1506–1590), оның ұлдары мен шәкірттерінің, оның ішінде Тибурцио Верджеллидің (1551–1609) еңбектері. Есіктер мен ілме шамдар да осы суретшілердің туындылары.

Лоретоның біздің әйелінің қара мадоннасы

Алтаның үстіндегі нишада Мәриям мен Баланың бейнесі орналасқан, ол қымбат тастармен әшекейленген. 1400 жылдарға дейін сақталған түпнұсқа мүсін – Мәсіх Баласымен бірге бейнеленген Қара Мадонна еді, екеуі де 16 ғасырдан бері зергерлік мантиямен немесе далматикамен жабылған. 1797 жылы Наполеон әскерлері мүсінді ұрлап Парижге алып кетті. Ол Толентино шарты бойынша қайтарылып, Римге жеткізілді, содан кейін бейне сегіз күндік ізгі сапармен Лоретоға келді, 9 желтоқсан күні 1801 жылы жетті. Киелі Үйде түпнұсқа мүсін болмаған кезде, нишаға тополь ағашынан жасалған көшірмесі орналастырылды және ол Киелі Үйде қастерленген жалғыз көшірме болып қала берді. Бұл көшірме қазір Каннарадағы Чиеса делла Буона Мортеде сақтаулы.

Мәрмәрден жасалған ою-өрнек

Үйдің айналасында Браманте жобалаған биік мәрмәр экран орналасқан. Оның төрт жағы сәйкесінше Жариялану, Туу, Санта-Касаның Лоретоға жетіп келгені және Мәриямның дүниеге келгені бейнеленген.

Қазынашылық залы

Қазынашылық залы 17 ғасырдың басында салынған. Онда құрбандық заттары, діни құралдар мен киім-кешектері сақталған. Көпірлі төбедегі фрескалар – кеш римдік манер өнерінің көркем үлгілері. Оларды 1605-1610 жылдар аралығында Кристофоро Ронкалли, Помарансио атымен танымал болған суретші салған. Апсида 19 ғасырдың неміс фрескаларымен әсемделген.

І ғасырдағы Яһудея

Кейін орта ғасырлық діни дәстүрлер бұл үйдің бірінші ғасырдың басында Яһудеяда болған Киелі Отбасының (Мәрия, Жүсіп және Иса) тұрған жері болғанын көрсетеді.

Үйдің алғашқы атаулары

Үйдің құжатталған тарихы крест жорықтарының аяқталуына, шамамен 14 ғасырға дейін ғана іздеуге болады. Евгений IV, Николай V, Каликст III және Пий II папаларының хатшысы Флавий Блондустың (1392–1463) «Italia Illustrata» еңбегінде қысқаша айтылады; оны толығымен Баптиста Мантуанның «Opera Omnia» (1576) жинағындағы «Redemptoris mundi Matris Ecclesiæ Lauretana historia» еңбегінен оқуға болады. Дәстүр туралы алғашқы егжей-тегжейлі мәлімет 1472 жылғы Терманоның жазбасында келтірілген. 16 ғасырға жататын басрельефтер Киелі үйдің теңіз жолымен тасымалданғанын көрсетеді. 1900 жылдың мамыр айында папалық дәрігер Джузеппе Лаппони Ватикан мұрағатында Ангелос атымен белгілі византиялық ақсүйек отбасының мүшелері үйдің тастарын мұсылман шабуылынан сақтап, Лоретоға жеткізгенін көрсететін құжаттарды оқығанын мәлімдеді. Келесі қадам ретінде, 1294 жылдың соңында Ангелос әулетінен (итальянша: Niceforo Angeli) Эпир билеушісі Никефорос, сол жылдың қазан айында Неаполь патшасының ұлы, принц Филипппен үйленген қызына арналған тойлық сыйлық ретінде кірпіштерді Италияға жіберді. Зерттеушілердің пікірінше, нағыз тастар әлі де римдік цифрлармен, сызылып немесе көмірмен белгіленген, бұл үш қабырғаның басқа жерде дәл қайта құрастыру мақсатымен мұқият бөлшектелгенін көрсетеді.

Қарсы дәлелдер: хронология және соңғы шығу тегі

Герберт Турстонның пікірінше, Лауреттік дәстүр кейбір жағынан "өте ауыр қиындықтармен күресіп жатыр", және бұл мәселе 1906 жылғы зерттемеде аталып өткен. Құжаттар Лоретода 12-13 ғасырларда, болжамды аудармадан кем дегенде бір ғасыр бұрын, Қасиетті Марияға арналған шіркеудің бар екенін көрсетеді.

Қазіргі заман

1797 жылы Наполеон әскерлері шіркеуді шабуылдап, тонады.

Папаның қолдауы

Рим папасының Лорето дәстүрін қолдауы салыстырмалы түрде кеш болды. Аударманы алғаш рет 1507 жылы Юлий II-нің Булы атап өтеді, бұл өте сақтықпен айтылған мәлімдеме. Юлиус «ut pie creditur et fama est» деген сөздерді қосады, яғни «қадірлілер сенгендей және хабарланғандай». 2020 жылдың 20 маусымында, Мәриямның Таза Жүрегі мерекесінде Папа Франциск Лорето литаниясына үш дұға қосты: Мейірімділік Анасы, Үміт Анасы және Көшпенділердің құдайы. Кейін ол Лорето мерейтойлық жылын 2021 жылға дейін ұзартуға келісім берді. Бұл мерейтойлық жыл, Лоррето Анамыздың ұшқыштар мен әуе жолаушыларының қамқоршысы ретінде ресми түрде жарияланғанына 100 жыл толуын белгілейді. Ол 2019 жылдың 8 желтоқсанында басталды және 2020 жылдың 10 желтоқсанында, Лоррето Анамыздың мерекесімен аяқталуы тиіс еді, бірақ Covid-19 пандемиясының салдарынан 2021 жылдың 10 желтоқсанына дейін ұзартылды.

Назарет

Бір қарсы дәстүр бойынша, Аян оқиғасының орны қазіргі Аян базиликасының жерінде немесе оған жақын болған. Базиликаның төменгі қабатында Аян үңгірі орналасқан, ол Мәриямның балалық шағындағы үйінің қалдықтары екені айтылады. (Иерусалимдегі Киелі Анна шіркеуі де Мәриямның балалық шағындағы үйінің орнында салынған деп есептеледі.) Дегенмен, Лорето жақтастары Киелі үй мен Үңгір бастапқыда бір тұрғын үйдің бір бөлігі болғанын мәлімдейді.

Уолсингэм, Англия

Уолсингэмдегі ғибадатхана – Англиядағы Қасиетті Мариямның ең маңызды ғибадатханасы. "Біздің ханымның үйі" туралы жыр (шамамен 1465 жылы жазылған, демек Лорето аудармасы дәстүрінен ертерек) Әулие Эдуард Исповедников заманында Уолсингхемде Назарет қасиетті үйінің өлшемдерін нақты қайталайтын шағын ғибадатхана салынғанын айтады. Ағаш шеберлері таңдаған жерде оны толықтай бітіре алмағандықтан, ол періштелердің күшімен жүз елу фут қашыққа жылдырылып, орнатылды.

Құрмет

Ларетолық Әміре – бұл Ларето қасиетті үйіне және ондағы бейнеге қатысты Марияның атағы. 1600 жылдары әлеуметтік жаралылым мен Мариялық литания бекітілді. "Ларето литаниясы" – бұл Қасиетті Марияның литаниясы, Шіркеутің қоғамдық оқуға мақұлдаған бес литанияның бірі. "Ақыл-ойдың толығуы" деп аталатын Құдай анасының орыс иконасы Ларетолық Әміренің бейнесіне негізделген.

Мереке күні

2019 жылдың қазан айында Папа Франциск Лоретолық Анамыздың мерекесін жалпы римдік күнтізбесіне қайта енгізіп, оны 10 желтоқсанда еске алуға болатын міндетті емес мереке ретінде белгіледі.

Қамқорлық

1920 жылы Рим папасы Бенедикт XV Лорето Мадоннасын әуе саяхатшылары мен ұшқыштардың қасиетті қамқоршысы деп жариялады.