Кіріспе

Ақпараттық технологияларды аудиттеу (АТ аудит) электрондық деректерді өңдеу (ЭДП) аудит ретінде басталып, негізінен бухгалтерлік жүйелердегі технологияның дамуы, АТ-бақылау қажеттілігі және компьютерлердің аттестаттау қызметтерін орындау мүмкіндігіне тигізген әсерінің нәтижесінде қалыптасты. Соңғы жылдары бухгалтерлік есеп саласындағы дау-дамайлар мен реттеудің күшеюіне байланысты АТ аудит саласында қызықты кезең басталды. АТ аудиттің тарихы аудит саласымен салыстырғанда салыстырмалы түрде қысқа, бірақ бай және ол үздіксіз өзгеріп отыратын сала болып қала береді. Есепке алу жүйелеріне компьютерлік технологияны енгізу деректерді сақтау, іздеу және бақылау жолдарын өзгертті. Компьютерлік есеп жүйесін алғаш рет 1954 жылы General Electric компаниясы қолданған деп есептеледі. 1954 жылдан 1960 жылдардың ортасына дейін аудит саласы компьютердің айналасында аудит жүргізіп келді. Осы кезеңде тек негізгі компьютерлер пайдаланылып, компьютерлерді бағдарламалау дағдылары мен қабілеттері бар мамандардың саны аз болды. Бұл 1960 жылдардың ортасында жаңа, кішкентай және арзан машиналар пайда болғаннан кейін өзгерді. Бұл бизнесте компьютерлерді қолдануды арттырды, сонымен қатар аудиторлардың ЭДП тұжырымдамаларымен танысу қажеттілігі туды. Компьютерлерді қолданудың артуымен қатар, есеп жүйелерінің әртүрлі түрлері пайда болды. Кәсіпорындар өздеріне бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу қажеттігін түсінді және алғашқы жалпыланған аудиттік бағдарламалық жасақтама (GAS) құрылды. 1968 жылы Америкалық сертификатталған бухгалтерлер институты (AICPA) ЭДП аудитін әзірлеуге Үлкен Сегіз (қазіргі Үлкен Төрт) бухгалтерлік фирмаларын қатыстырды. Осының нәтижесінде «Аудит және ЭДП» кітабы жарық көрді. Кітапта ЭДП аудитін қалай құжаттау керектігі және ішкі бақылауды тексерудің мысалдары келтірілген. Осы кезеңде ЭДП аудиторлары Электрондық деректерді өңдеу аудиторлары қауымдастығын (EDPAA) құрды. Қауымдастықтың мақсаты ЭДП аудитін жүргізу үшін нұсқаулар, процедуралар мен стандарттарды әзірлеу болды. 1977 жылы «Бақылау мақсаттары» атты кітаптың бірінші басылымы жарық көрді. Бұл басылым қазір «Ақпараттық және байланысты технологияларды бақылау мақсаттары» (CobiT) деп аталады. CobiT – АТ аудиторлары үшін жалпы қабылданған АТ бақылау мақсаттарының жиынтығы. 1994 жылы EDPAA өзінің атауын Ақпараттық жүйелерді аудиттеу және бақылау қауымдастығы (ISACA) деп өзгертті. 1960 жылдардың соңынан бүгінгі күнге дейін технологияда микрокомпьютерлер мен желілерден Интернетке дейін үлкен өзгерістер болды және осы өзгерістер АТ аудитті мәңгілікке өзгертетін маңызды оқиғаларға әкелді. Интернет пен электрондық коммерцияның пайда болуы мен танымалдылығының артуы АТ аудиттің өсуіне елеулі әсер етті. Интернет әлемнің көп бөлігінің өміріне әсер етеді және бизнес, ойын-сауық пен қылмыс ошағы болып табылады. АТ аудит ұйымдар мен жеке тұлғаларға Интернетте қауіпсіздік табуға көмектеседі, сонымен қатар сауда мен байланыстың дамуына ықпал етеді.

Негізгі оқиғалар

АҚШ тарихында IT аудитінің дамуына маңызды әсер еткен бес ірі оқиға бар. Олар – Equity Funding жанжалы, Интернет пен электрондық коммерцияның (E-commerce) дамуы, 1998 жылы AT&T корпорациясындағы IT жүйесінің істен шығуы, Enron және Arthur Andersen LLP жанжалы, сондай-ақ 2001 жылғы 11 қыркүйектегі теракт. Бұл оқиғалар тек қана сенімді, дәл және қауіпсіз жүйелерге деген қажеттілікті күшейтіп қана қоймай, есепшілер мамандығының маңыздылығына қажетті назар аударды. Есепшілер мемлекеттік компаниялардың қаржылық есептемелерінің дұрыстығын куәландырады және қаржы нарықтарына сенімділік сыйлайды. Осы салаға артық көңіл бөлу есепшілік саласында жұмыс істейтіндердің, әсіресе IT аудитімен айналысатындардың бақылауын жақсарып, стандарттарды көтерді.

Американың акциялар қорландыру корпорациясы

Ақпараттық технологияны дұрыс емес пайдаланудың алғашқы белгілі жағдайы Американың Equity Funding Corporation компаниясында болды. 1964 жылдан бастап 1973 жылға дейін компания басшылары үлкен пайда көрсету үшін жалған сақтандыру полистерін тіркеді, соның арқасында компания акцияларының құны өсті. Егер сырттан хабар беруші болмағанда, бұл алаялық ешқашан ашылмаған болар еді. Алаялық жойылғаннан кейін, Touche Ross аудиторлық фирмасына сақтандыру полистерінің нақты емес екенін растауға екі жыл уақыт кетті. Бұл аудиторлардың компьютерді аралап өтудің орнына, компьютер арқылы аудит жүргізуге тура келген алғашқы жағдайлардың бірі болды.

AT&T

1998 жылы AT&T компаниясы бүкіләлемдік сауда мен байланысқа әсер еткен IT-жүрексіздікке тап болды. Маңызды коммутатор бағдарламалық және процедуралық қателер салдарынан істен шығып, көптеген кредит картасының иелері қаражатына қол жеткізе алмады. Бұл оқиға IT-қызметтеріне деген тәуелділігімізді көрсетіп, компьютерлік жүйелеріміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттігін еске салды.

Энрон мен Артур Андерсен

"Энрон" және "Артур Андерсен" LLP скандалы ең ірі есептесу фирмасының құлдырауына, инвесторлардың 60 миллиард доллардан астам шығынына және АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа соқтырды. Тексас штатының оңтүстік округіндегі АҚШ округтік сотында энергетикалық алыптың құлауына қатысқандары үшін әділетке кедергі келтіргені үшін кінәлі деп танылғанмен (және 2004 жылы 5-ші апелляциялық округ растағанмен), АҚШ Жоғарғы соты "Артур Андерсен LLP қарсы АҚШ" ісі бойынша бұл үкімді жойды. Бұл скандал Сарбенс-Оксли заңына маңызды әсер етті және өзін-өзі реттеудің ірі бұзушылығы болды.