Кіріспе

Англо-американдық кітапханашы Майкл Горман (6 наурыз 1941 жылы Уитни, Оксфордшир қаласында туған) – британдық кітапханашы, кітапхана ғылымының маманы және кітапхана мәселелері бойынша редактор/жазушы, консервативті көзқарастарымен белгілі. Америка кітапханалар қауымдастығының (АЛА) президенті қызметін атқарган кезінде ол көптеген мәселелер бойынша, әсіресе технология және білім беру туралы пікірін ашық білдірді. Қазіргі уақытта ол әйелі, Лойола университетінің академиялық әкімшісі Энн Реуландпен Чикаго аймағында тұрады. Горманның кітапханашылық принциптері либералдық, демократиялық және гуманистік құндылықтарға негізделген. Оған С. Р. Рангатан үлкен әсер еткен, ол оны "20 ғасырдың ең ұлы кітапханашысы" деп есептейді. Оның пікірінше, кітапханашылар негізгі кәсіби құндылықтарға назар аудару арқылы жеке тұлғаның өсуіне көмектеседі және мекемелерінің жетістіктерін арттырады.

Горманның идеялары

Горман кітапхана ісінің принциптерін либералдық, демократиялық және гуманистік негізгі құндылықтарға негіздейді.

Кітапхананың бес жаңа заңы

Горман Рангатанның «Кітапхана ғылымының бес заңы» еңбегін кеңейтіп, оған заманауи бағыт қосты. Классикалық бес заңды қайта қарау – кітапхана пайдаланушыларына әсер ететін қарқынды әлеуметтік және мәдени өзгерістер мен кітапхана қызметіндегі технологияның жылдам таралуына жауап беруге жасалған тытыс. «Кітапханалық білім қайда?» деген мақаласында ол ЛІҒ білімінің қазіргі жағдайына қатысты өз пікірін білдірді. Ол ЛІҒ білімі технологияға баса назар қойып, ерлер басымдығын күшейтіп, тәжірибешілердің қажеттіліктерінен алшақтағанын қорытындылады. Бұл көзқарасқа Диллон мен Норрис сын айтты, ал екі мақаланың да гендерлік мәселелерді қарастыруын Паули сынға алды. Кітапхана және ақпараттық ғылымдар академиялықтары кәсіби баспасөз беттерінде де жауап беріп, дағдарыс бар ма жоқ па деп сұрақ қойды. Горман лауазымында болған жыл ішінде білім беру мәселесін талқылауға бағытталған бастама көтерді. Тәжірибешілер мен ғалымдармен кездесулер өткізілді. Дегенмен, Горманның консервативті көзқарастары жас кітапханашыларды бұл идеядан суытып, олардың пікірлері ескерілмеуіне әкелген болуы мүмкін: «Қалай болғанда да, барлық күш-жігерге қарамастан, қазіргі студенттер мен жақында бітірген түлектер білімдеріне жұмсаған ақшалары үшін не ойлайтынын білмейміз». Бұл бастамаға қарамастан, Горманның өкілеттігі аяқталғаннан кейін аккредиттеу және оқу бағдарламалары өзгеріссіз қалды.

Цифрландыру

2004 жылы Google бес ірі ғылыми кітапхананың жинақтарын цифрландыру жоспарын жариялады. Бұл Google-ке де, Мичиган университеті, Оксфорд, Нью-Йорк қалалық кітапханасы, Гарвард және Стэнфорд кітапханаларына да миллиондаған мәтіндердің цифрланған көшірмелеріне қол жеткізуге мүмкіндік беретін еді. Ол кездегі ALA президенті Майкл Горман Los Angeles Times газетінде «Google және Құдайдың санасы» деген мақала жариялап, цифрландыру жобасына наразылығын білдірді. Бұл наразылықтың себебі – ақпарат пен нақты білім арасындағы айқын ерекшелік деп санайды. Горман ақпаратты контексттен тыс қолданылуы мүмкін фактілер, деректер, кескіндер және цитаталар деп түсіндіреді, ал нақты білім – әдеби және ғылыми мәтіндерді білдіреді. Осы ерекшелік Горманның онлайн ақпаратты іздеу туралы пікірлеріне әсер етеді, ол фактілерге жылдам және оңай қол жеткізуге басымдық берілетінін айтады. Кейінгі мақаласында Горман «Google жақтастары» үшін жылдамдық ең маңызды екенін мәлімдейді: «жылдам тамақ тұтынушылары үшін де солай, бірақ жылдам тамақ сияқты, қоқыс – қоқыс, ол қаншалықты жылдам жеткізілсе де». 2006 жылы ALA төрағасы ретінде Горман Лондондағы Онлайн ақпарат конференциясына қатысып, кітапхана саласын «технологияға тым көп қызығушылық танытуда» деп сынады. Дегенмен, Горман кітаптарды цифрландыруға қарсы емес, бірақ сөздіктер, энциклопедиялар және анықтамалықтар сияқты ақпараттың белгілі бір түрлері цифрландыруға қолайлы, ал кітаптардың толық нұсқалары (әсіресе ғылыми кітаптар) және үлкен деректер базалары сияқты нақты білімнің басқа түрлері цифрландыруға жарамсыз деп санайды.

Жеке пікірлер мен сөз сөйлеу

Америка кітапханалар қауымдастығында осындай беделді лауазымға ие болғанына қарамастан, Горман көптеген сын-ескертпелері жеке пікірлері екенін және олар Америка кітапханалар қауымдастығының ресми ұстанымын білдірмейтінін нақты айтты. Мысалы, технология және Google цифрландыру жобасы туралы Горман былай деді: «Google жобасы зор қуанышпен қабылданып, менің ойымша, бұл қателік. Мен Америка кітапханалар қауымдастығы атынан сөйлеп отырған жоқпын. Оның Google цифрландыру жобасына қатысты ешқандай ресми ұстанымы жоқ. Ал менің жеке пікірім басқа». Wikipedia туралы Горман бірде: «Википедияны пайдалануға ұсыныс беретін профессор – барлық қосымшаларымен бірге Big Mac-ты тұрақты түрде тамақтандыруды ұсынатын диетологтың интеллектуалдық теңдесі» деген пікір білдірді. Басқа сарапшылар да оның қарсылығына қарамастан, жалпы әлем және БАҚ Горманды кітапхана саласының өкілі деп санайтынын, бұл кітапханашылар туралы халықтың пікіріне кері әсер ететінін атап өтті. Горман кітапхана білімі саласындағы, әсіресе АҚШ-тағы мәселелер туралы кеңінен сөйледі. Ол 21-ғасырда кітапхана білімін жаңарту қажеттігін, оқу бағдарламаларын, оқытушылар құрамын және кітапхана біліміндегі әртүрлілікті ескере отырып, реформа жасауды ұсынды. Горман студенттердің мақсатсыз оқуға тым көп назар аударатынын, ал педагогтардың интернет пен оның барлық мүмкіндіктері пайда болған соң, барлық нәрсені өзгертуге бейім екенін, ал оны қолданыстағы білім беру әдістерін толықтыру үшін пайдалану керек деп санайды.

Кітаптың маңызы

Алғашқы кітабынан бастап (Уолт Кроуфордпен бірге), Горман кітапхана орнына кітаптың маңыздылығын қаперіне салған, сондай-ақ кітаптар ғана оқырманға нағыз білім сыйлай алатынын айтқан. Ол өзінің барлық еңбектерінде кітаптың маңыздылығын ерекше атап көрсетеді. Зерттеулер енді тек іздеу жүйесіне бірнеше сөздерді теруге тосқауыл болғанына қатысты алаңдаушылық білдіреді және кітаптарды қосымша оқымай, осы әдіспен еңбектеп зерттеу жүргізудің мүмкін емес екенін мәлімдейді.

Христиандық

Майкл Горман «Біздің мәңгілік құндылықтарымыз» деген кітабымен Христиан кітапханалар қауымдастығына (ACL) таныстырды, ал кітабына жасалған келесі шолулар кітапханашылардың ұстануға тиіс сегіз ұсынылған құндылықтың Горман санаған гуманистік сенімдерге қарағанда, библиялық теизммен жақын байланыста екенін көрсетті. ACL-дің одан әрі жұмысы кітапхана құндылықтарына христиандық көзқарас қалыптастыруға қатысты идеяларды жетілдірді.

Этикаға қатысты көзқарастар

Горманның жарияланымдарында ол ақпарат пен білімді сақтаудың маңыздылығына, сондай-ақ кітапханашының осы мақсатқа қол жеткізудегі рөліне назар аударады. Горманның сегіз құндылығы кітапханашының берік құндылықтары мен этикалық принциптерінің маңызды екенін көрсетеді, себебі олар кітапханашыға кәсіби қызметінде көмектеседі. Сәтсіздікке шыдауға болады, өйткені оған себеп болған шешімдер адамның жеке сенімдеріне негізделген, ал өз құндылықтарына сенімді адамның өзіне деген құрметі жоғары болады. Кітапханашылардың өз шешімдері мен жауапкершіліктері туралы ойланып тұруының маңыздылығы «Біздің ерекше күштерiмiз және өзiмiз» еңбегінде көрінеді, онда кітапханашыларға арналған медитациялар бар, оларды кітапханашылар өз мамандықтарын нығайту үшін пайдалана алады.