Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының азаматтық соғысындағы Одақтың блокадасы – Конфедерацияның сауда жасауына кедергі келтіру мақсатында АҚШ-тың қолданған теңіз стратегиясы. Блокаданы президент Авраам Линкольн 1861 жылғы сәуірде жариялады, ол Атлантика және Мексика шығанағының 5633 км (3500 миль) жағалауын, соның ішінде Нью-Орлеан және Мобил сияқты 12 маңызды портын бақылауды талап етті. Блокаданы бұзуға тырысқан кемелер Одақ Әскери-теңіз күштерінен қашу үшін жеткілікті жылдамдықпен тек қана қажеттің аз бөлігін тасымалдай алды. Олардың көп бөлігі британдық азаматтармен жүзеге асырылды, Гавана, Нассау және Бермуда сияқты бейтарап порттарды пайдаланды. Одақ шамамен 500 кемені пайдаланды, соның нәтижесінде соғыс барысында 1500-ге жуық блокаданы бұзуға тырысқан кемелер жойылды немесе қолға түсті. Блокада Оңтүстіктегі мақта экспортын соғысқа дейінгі деңгейден 95%-ға дейін төмендетіп, оның валютасын құнсыздандырып, экономикасына ауыр зиян келтірді. Дегенмен, Оңтүстікке әскери жабдықтардың контрабандалық жолмен әкелуін тоқтатуда толыққанды сәттілікке қол жеткізе алмады. Соғыс кезінде, кем дегенде 600 000 бірлік қару (көбінесе британдық 1853 жылғы Enfield мылтықтары) блокаданы бұзуға тырысқандар арқылы Конфедерацияға контрабандалық жолмен жеткізілді, олардың 330 000-ы Мексика шығанағындағы порттарға жеткізілді. Тарихшылардың пікірінше, Одақтың блокадасынан өткен блокаданы бұзуға тырысқандар жеткізген жабдықтар қақтығыстың мерзімін екі жылға дейін ұзартты.

Қолданылу аясы

Одақтың әскери-теңіз күштерінің бірлескен комиссиясы, Блокада стратегиялық кеңесі деп белгілі, Оңтүстік штаттарының маңызды порттарын басып алып, оларды блокаданы кеңейту үшін Одақтың операциялық базалары ретінде пайдалану мақсатында жоспарлар жасау үшін құрылды. Комиссия алғаш рет 1861 жылдың маусымында Вашингтон қаласында, капитан Сэмюэл Ф. Дюпон басшылығымен отырды. Блокаданың бастапқы кезеңінде Одақ күштері Атлантика жағалауына назар аударды. 1861 жылдың қараша айында Оңтүстік Каролинадағы Порт-Роялды басып алу федералдық күштерге ашық теңіз портын, сондай-ақ жақсы жағдайдағы жөндеу және техникалық қызмет көрсету мүмкіндіктерін ұсынды. Бұл Атлантика жағалауындағы блокаданы одан әрі кеңейту үшін маңызды базаға айналды, соның ішінде Шарлстонға, Оңтүстік Каролинаға қарайтын жолдарды жабу үшін әдейі батырылған ескі кемелерден құралған «Тас флоты». Апалачикола, Флорида, Колумбус, Джорджиядан Чаттахучи өзені арқылы келген Конфедерация тауарларын қабылдады және Флориданың Мексика шығанағындағы Одақтың блокадалық әрекеттерінің алғашқы мақсаты болды. Тағы бір маңызды табыс – Кеме аралы, ол Әскери-теңіз күштеріне Миссисипи өзені мен Мобайл шығанағына кіретін жолдарды бақылауға база берді. Әскери-теңіз күштері біртіндеп Мексика шығанағы арқылы Техас жағалауына дейін, Галвестон мен Сабина асуын қоса, өрісін кеңейтті. АҚШ Әскери-теңіз күштерінде 42 кеме активті қызметте болды, ал тағы 48 кеме экипаждар жиналып, дайындықтан өткеннен кейін қолжетімді деп саналды. Олардың жартысы желкенді кемелер еді, кейбіреулері технологиялық тұрғыдан ескірген, көпшілігі сол кезде алыс теңіздерде патрульдік қызмет атқарды, біреуі Эри көлінде болды және теңізге көшіру мүмкін емес еді, ал тағы біреуі Гавайи жанында жоғалып кетті. Блокада жарияланған кезде Одақта блокадалық міндеттерді орындауға жарамды үш кеме ғана болды. Әскери-теңіз министрлігі, Әскери-теңіз министрі Гидеон Уэллс басшылығымен, флотты кеңейтуге дереу кірісті. Шетелде патрульдік қызметте болған АҚШ әскери кемелері қайта шақырылды, үлкен кеме жасау бағдарламасы іске қосылды, азаматтық сауда және жолаушылар кемелері әскери-теңіз қызметіне сатып алынды және тұтқынға алынған блокада бұзушылар әскери-теңіз күштеріне қосылды. 1861 жылы флотқа 80-ге жуық бу кемесі мен 60 желкенді кеме қосылды, блокадалық кемелердің саны 160-қа жетті. Жыл соңына қарай тағы 52 әскери кеме құрылыс кезеңінде болды. 1862 жылдың қарашасына қарай 282 бу кемесі мен 102 желкенді кеме болды. Соғыс аяқталған кезде Одақ Әскери-теңіз күштері 671 кемеге дейін өсті, бұл оны әлемдегі ең ірі әскери-теңіз күштеріне айналдырды. 1861 жылдың соңына қарай Әскери-теңіз күштерінде 24 000 офицер мен сарбаз болды, бұл соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда 15 000-ға артық. Төрт эскадрилья кемесі орналастырылды, екеуі Атлантика мұхитында, екеуі Мексика шығанағында.

Блокада қызметі

Блокадалық қызмет федералды теңізшілер мен құрлықтағы әскерлерге де бірдей тартымды болды. Блокадалық станциядағы қызмет соғыстың ең жалықтырарлық жұмысы саналса да, әлеуетті қаржылық табыс тұрғысынан ең тартымдысы болатын. Флоттың міндеті – блокаданы бұзуға тырысқан кез келген кемені ұстап алу үшін қайта-қайта теңізде жүзу еді. 50 000-нан астам адам осы жалықтыратын қызметке ерікті түрде келісім берді, себебі кемедегі тағам мен тұру жағдайы жаяу әскерге қарағанда әлдеқайда жақсырақ болды, жұмыс қауіпсіз болды, әсіресе үлкен ақша табудың нақты (бірақ шағын) мүмкіндігі болды. Тұтқындалған кемелер мен олардың жүктері аукционда сатылып, түскен қаражат теңізшілер арасында бөлістірілді. 1864 жылдың соңында «Эолус» Солтүстік Каролина штатының Вилмингтон қаласының жанында «Хоп» атты бақытсыз блокаданы бұзушы кемені ұстағанда, капитан 13 000 доллар (қазіргі шақтағы құны), бас инженер 6 700 доллар, теңізшілер әрқайсысы 1 000 доллардан астам, ал кабиналық бала 533 доллар ұтып алды, бұл жаяу әскердің айлық табанынан (қазіргі шақтағы құны 13 доллар) әлдеқайда көп. Соғыстан алынған олжаның сомасы кең ауқымда өзгеретін. Шағын «Аллигатор» кемесі бар болғаны 50 долларға сатылса, «Мемфис» кемесі 510 000 доллар (қазіргі шақтағы құны) әкелді (шамамен 40 азаматтық жұмысшының өмір бойы еңбегінің табысы). Төрт жыл ішінде 25 миллион доллар (қазіргі шақтағы құны) сыйлық ретінде берілді.

Блокадалық жүгірушілер

Блокадаға қатысқандардың көпшілігі Одақ кемелерін айналып өте алғанмен, блокада күшейе келе, теңіз шабуылынан табысқа жететін кемелердің ең ықтимал түрі – блокаданы жеңілдететін, бірақ ауыр қару-жарақ, металл және Оңтүстікке өте қажетті басқа да жабдықтарды тасымалдауға қолайсыз болатын шағын, жеңіл кемелер болатын. Олар Оңтүстіктің экономикасын сақтау үшін қажетті мақтаның көп көлемін экспорттауға да жарамсыз еді. Конфедерацияға көмектесу үшін блокадашы көп сапарлар жасауы керек еді, соңында көпшілігі тұтқындалды немесе батып кетті. Дегенмен, Одақтың блокадасынан құтылуға жасалған алты әрекеттің бесеуі сәтті аяқталды. Соғыс кезінде шамамен 1500 блокадашы кеме тұтқындалды немесе жойылды. 1864 жылдың қараша айында Уилмингтондағы саудагер Багамадағы өкіліне хлороформді көп жібермей, оның орнына «коньяк эссенциясын» жіберуді өтінді, себебі бұл парфюмерия «құнды бағаға» сатылатын болар еді. Конфедерация жақтастары бай блокадашыларды сарбаздар киімсіз жүргенде, сән-салтанатқа құмарлық танытқаны үшін жек көретін. Екінші жағынан, олардың батылдығы мен бастамашылдығы көтерілістің аман қалуы үшін қажет болды, ал елдің ішіндегі көптеген әйелдер Одақтан оқшауланбағанын көрсету үшін импортталған 10 долларлық әшекейлер мен 50 долларлық шляпаларын мақтан тұтатын. Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы үкімет ақырында сауданы реттеді, импорттың жартысын оқ-дәрілерге бөлді, тіпті кейбір кемелерді өз есебінен сатып алып, жұмыс істетті және олардың маңызды соғыс тауарларын жүктегенін қадағалады. 1864 жылға қарай Лидің әскері импортталған ет жей бастады. Ұлыбританияны Одақпен соғысқа тартуды қаламағандықтан, Одақ Әскери-теңіз күштері қақтығыста халықаралық құқық принциптерін қолдануға шешім қабылдады: британдық теңізшілер босатылды, ал Конфедерация әскерлері тұтқын лагерлеріне жіберілді. Кемелер қаруланбағандықтан (зеңбіректердің салмағы оларды баяулатар еді), олар Әскери-теңіз күштеріне қауіп төндірмеді. Сондықтан, блокаданы бұзу екі тарап үшін де қауіпсіз болды. Блокадалық сауданың табысты (бірақ қысқа өмір сүрген) сипатының бір мысалы – Нассау мен Бермудадан жұмыс істейтін «Банши» кемесі. Ол Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласына жетінші рет кіргенде тұтқындалды және АҚШ Әскери-теңіз күштері тарапынан блокадалық кеме ретінде пайдалануға алынды. Алайда тұтқындалған кезде ол ағылшын иелері үшін 700% пайда әкелді, олар дереу «Банши №2» кемесін тапсырыс беріп, салды, ол жақын арада компанияның блокадалық кемелер флотына қосылды. 1865 жылдың мамырында CSS Lark Оңтүстік портынан шығып, Гаванаға қарай Галвестоннан (Техас штаты) шыққанда Одақтың блокадасынан сәтті құтылып шыққан соңғы Конфедерация кемесі болды. Соғыс кезінде кем дегенде 600 000 қару (көбінесе британдық 1853 үлгісіндегі Энфилд мылтықтары) болды. Блокаданың сәттілігін бағалау үшін бірнеше кемелердің өтіп кеткені емес, оны сынауға батылмаған мыңдаған кемелердің саны маңызды болды. Қарапайым жүк кемелері блокаданы айналып өтуге үміттенбеді және Оңтүстік порттарына баруын тоқтатты. Жағалаудағы трафикқа тыйым салу салдарынан, ұзақ қашықтыққа сапарлар енді бұзылған теміржол жүйесіне тәуелді болды, ол блокаданың салдарынан ешқашан толыққан жоқ. Соғыс кезінде Оңтүстік штаттары азаматтар мен әскерлерге жеткілікті азық-түлік өндірді, бірақ ол азық-түлік тапшылығы мен ашаршылыққа ұшыраған аймақтарға жеткізуде қиындықтар туды. Ли армиясы, жабдықтау желісінің соңында, соғыс соңғы екі жылына қарай көбінесе жабдықтан кеміп отырды. 1861 жылы блокада басталғанда, ол толыққанды тиімді болған жоқ. Болжам бойынша, блокаданы айналып өтуге тырысқан әрбір он кемеден біреуі ғана ұсталды. Алайда, соғыс кезінде Одақ Әскери-теңіз күштері біртіндеп үлкейіп, Конфедерация порттарына жүк тасымалын күрт қысқарта алды. 1864 жылға қарай блокаданы бұзуға тырысқан әрбір үш кемеден бірі ұсталып қалды. Соғыстың соңғы екі жылында блокададан құтылуға мүмкіндік беретін кемелер жылдамдыққа арналған блокадалық кемелер ғана болды. Жалпы алғанда, Одақ Әскери-теңіз күштері блокаданы бұзуға тырысқан шамамен 1500 кемені жойды немесе тұтқынға алды. Блокаданың төрт жылы ішінде Оңтүстік порттарында шамамен 8000 сапар жасалды. Ал соғысқа дейінгі төрт жылда 20000-нан астам сапар жасалды. Блокада Оңтүстік мақта экспортын толығымен тоқтатты, ол Конфедерация үшін маңызды валюта болды. Мақта экспорты 95% -ға төмендеді, соғысқа дейінгі үш жылда 10 миллион бальдан блокада кезеңінде 500 000 бальға дейін. Мысалы, Х. К. Брюстің өмірбаянында 30 жыл бойы құл саудасынан пайда тапқан Н...

Қамқорлық туралы келісімнің Еуропалық Одаққа әсері

Оңтүстік мақта өнеркәсібі британ экономикасына күшті әсер ете бастады. Мақта өте табысты өнім болды, 19 ғасырда ол "ақ алтын" деп аталды. Соғыс алдында 1860 жылы Ұлыбританияға 1 390 938 752 фунт мақта әкелінді. Оның ішінде АҚШ-тан 1 115 890 608 фунт, яғни жалпы көлемінің бес алтыдан бірі. Ұлыбритания ғана емес, Оңтүстік мақтасының әсерін де білді. Олар өндірістерінің үлкен күшке ие екеніне сенді, сондықтан оны "Мақта патшасы" деп атады. Бұл ұран Америкадағы басымдығын жариялау үшін қолданылды. АҚШ Сенатында сенатор Джеймс Генри Хаммонд (4 наурыз, 1858 жыл) былай деді: "Ешкім мақтаға қарсы соғыс жариялауға батыл бармайды! Жер бетіндегі ешбір күш оған қарсы соғыс жариялауға батыл бармайды. Мақта – патша!". Оңтүстік көптеген ішкі және тіпті халықаралық нарықтардың олардың мақтасына қатты тәуелді екенін жариялады, сондықтан ешкім Оңтүстікпен қарым-қатынасты нашарлатуға батыл бармайды. Олар бұл ұранды Одақтан бөлінуге ұмтылыстарын негіздеу ретінде қарастырды. Оңтүстік мақта өнеркәсібі мақта дипломатиясының күшіне соншалықты сенімді болды, олар ескертусіз бір күнге мақта экспорттауын тоқтатты. Оңтүстік мақта өндірушілері мақтаға үлкен сұраныс болатынын күткенімен, нәтижесі керісінше болды. Линкольннің шешімдері мен Ұлыбританияның араласпауы Оңтүстікке блокада салынды. АҚШ Конфедерация порттарын блокадалау ниетін жариялағаннан кейін, шетелдік үкіметтер Конфедерацияны Азамат соғысындағы соғысқа қатысушы деп мойындады. Британ тоқыма фабрикаларында қолданылатын мақтаның 80 пайызы Оңтүстіктен келді, ал блокада салдарынан мақта тапшылығы 1861 жылдың жазында мақта бағасының 150 пайызға өсуіне әкелді. Осы салдарларға қарамастан, Ұлыбритания олардың шешімінің АҚШ-та құлдықты жою үшін маңызды екенін түсінді. Блокада салдарынан Мысыр Оңтүстік орнына Ұлыбританияның басты мақта жеткізушісіне айналды. Блокаданы қолдауға арналған алғашқы шайқастар 1861 жылдың мамыр-маусым айларында Чесапик шығанағының блокадасы және 1861 жылдың тамыз-желтоқсан айларында Каролина жағалауының блокадасы болды. Екеуі де Одақ әскери-теңіз күштеріне Атлантика жағалауындағы блокаданы оңтүстікке қарай кеңейтуге мүмкіндік берді. 1862 жылдың наурыз айының басында Вирджиниядағы Джеймс өзенінің блокадасы алғашқы темір кеме, CSS Virginia, Hampton Roads шайқасында қатты қауіп төндірді. Жаңа темір кеме Monitor уақтылы келгенінің арқасында қауіп сейілді. Екі айдан кейін Virginia және Джеймс өзені эскадрильясының басқа кемелері Одақ әскері мен теңіз күштерінің ілгерілеуіне жауап ретінде батырылды. Саванна порты, Грузия, 11 сәуірде Форт-Пуласкинің жеңілуімен және тапсыруымен толығымен жабылды. Конфедерацияның ең ірі порты, Луизиана штатының Нью-Орлеан, арналарды АҚШ әскери-теңіз күштері бекіте алатындықтан блокадаға жарамсыз болды. 16-22 сәуір аралығында қаланың төменгі жағындағы негізгі форттар, Джексон және Сент-Филип форттары Дэвид Диксон Портердің минометтік кемелерімен бомбаланды. 22 сәуірде Флаг-офицер Дэвид Фаррагуттың флоты кедергілерді жолынан жылжытты. 24 сәуір таңында флот форттарды сәтті басып өтті. Бұл форттардың және Нью-Орлеанның тапсырылуына әкелді. 5 тамыз, 1864 жылы Мобил шығанағы шайқасы Мексика шығанағындағы соңғы ірі Конфедерация портын жапты. 1864 жылдың желтоқсанында Одақ теңіз министрі Гидеон Уэллс Атлантикаға Конфедерацияның кіруін қорғаған Фишер фортына қарсы күш жіберді, ол Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласында орналасқан. Бірінші шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ тактиканы өзгерту (және Одақ генералдарының келуі) форт 1865 жылдың қаңтарында құлдырады, соңғы ірі Конфедерация портын жапты. Одақ флотының көлемі, жылдамдығы және жетілдірілуі арта келе, көбірек порттар федералдық бақылауға көшті. 1862 жылдан кейін Миссисипиден шығысқа қарай үш ғана порт – Уилмингтон, Солтүстік Каролина; Чарльстон, Оңтүстік Каролина; және Мобил, Алабама – 75-100 блокадалық жүгірушілер үшін ашық қалды. Чарльстон 1863 жылы адмирал Джон А. Дальгреннің Оңтүстік Атлантика блокадалық эскадрильясымен жабылды. Мобил шығанағын 1864 жылдың тамызында адмирал Дэвид Фаррагут басып алды. Блокадалық жүгірушілер тұтқындалу қаупіне ұшырады – 1861 және 1862 жылдары 9 рет әрекеттен біреуі тұтқындаумен аяқталды; 1863 және 1864 жылдары үштен біреуі. Соғыс аяқталған кезде импорт азайып, тұтқындалғандар саны барлық әрекеттердің 50 пайызына жетті. Шамамен 1100 блокадалық жүгірушілер тұтқындалды (ал тағы 300 жойылды). Британ инвесторлары жиі пайдаларын саудаға қайта инвестиция жасады; соғыс аяқталғаннан кейін олар пайдасыз кемелермен және құнсызданған мақтамен қалды. Соңғы есепте, инвесторлардың жартысы пайда тапса, жартысы шығынға ұшырады. 1863 жылдың шілдесінде Виксбургтегі Одақтың жеңісі Миссисипи өзенін ашты және батыс Конфедерацияны әскер мен жабдықтау көзі ретінде толығымен оқырды. Фишер форты мен Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласының құлауы 1865 жылдың басында блокадалық жүгірушілер үшін соңғы ірі портты жапты, ал одан кейін Ричмонд эвакуацияланды, Солтүстік Вирджиния армиясы таратылды және генерал Ли капитуляциялады. Осылайша, көптеген экономистер Одақтың блокадасына соғыстың нәтижесінде маңызды рөл атқарғанын мойындайды. (Elekund, 2004)

Эскадрильялар

Блокаданы сақтап тұрған одақтың теңіз кемелері, қызмет ететін аймақтарына қарай эскадрильяларға бөлінді.

Атлантикалық блокадалау эскадрильясы

Атлантикалық блокадалау эскадрильясы – Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерінің бөлімшесі. Ол Америка Азамат соғысының басында Конфедерация штаттарының порттарын блокадалау мақсатымен құрылды. Алғаш 1861 жылы Жағалау блокадалау эскадрильясы ретінде құрылып, 1861 жылдың 17 мамырында аты өзгертілді. Осы жылы Солтүстік Атлантика блокадалау эскадрильясы және Оңтүстік Атлантика блокадалау эскадрильясын құру үшін бөлінді.

Командирлер

Эскадрон командирі Флаг-офицер Уильям МакКин 20 қаңтар 1862 3 маусым 1862 Флаг-офицер Джеймс Л. Ларднер 4 маусым 1862 8 желтоқсан 1862 Контр-адмирал міндетін атқарушы Теодор Бейли 9 желтоқсан 1862 6 тамыз 1864 Капитан Теодор П. Грин (уақытша командир) 7 тамыз 1864 11 қазан 1864 Контр-адмирал міндетін атқарушы Корнелиус Стриблинг 12 қазан 1864 12 маусым 1865

Батыс шығанақты блокадалау эскадрильясы

Батыс шығанақты блокадалау эскадрильясының негізгі міндеті Конфедерация кемелерінің әскерлермен жабдықталуына кедеріс келтіру және Миссисипидің сағасынан Рио-Грандеге дейін, сондай-ақ Мексика шекарасынан оңтүсқарай, Мексика шығанағының батыс жағалауындағы Одақ әскерлерін қолдау болды. Ол 1862 жылдың басында, шығанақты блокадалау эскадрильясы шығыс және батысқа бөлінген кезде құрылды. Осы бөлім 1862 жылы Техас штатының Галвестон қаласын жаулап алу және қысқа мерзімге басып алу операциясында Одақтың негізгі әскери күші ретінде қолданылды.