Кіріспе

Стамбулдағы теміржол станциясы, Түркия. Хайдарпаша станциясы (Haydarpaşa Garı) – Стамбулдағы теміржол станциясы, 2012 жылға дейін Түркияның Анатолия жағына және одан саяхаттайтын пойыздар үшін басты қалалық терминал болды. Бұл Түркияның ең жұмысты теміржол станциясы болған. (Қаланың Еуропалық жағындағы оның қарсы станциясы – Сиркечи станциясы, ол елдің Тракия жағына және одан пойыз қызметтерін көрсетті.) Станция ғимаратында әлі де Мемлекеттік теміржолдың 1-ауданының бас кеңсесі орналасқан, бірақ 2010 жылы болған өрттен кейін станция пайдаланылмайды және оның болашағы белгісіз болып қала береді. Хайдарпаша Босфордан асқан бөгетте, Хайдарпаша портының (Түркияның ірі контейнерлік терминалдарының бірі) оңтүстігінде және қарбалас Кадыкойден сәл солтүстікке қарай орналасқан. Теміржол қызметі тоқтатылғанға дейін, одан Эминену, Каракой және Кадыкой қалаларына пароммен қатынау мүмкін болды. Станцияның жабылуына қатысты көп дау болды, ал «Хайдарпаша ынтымақтастығы» (Haydarpaşa Dayanışması) тобы станция мен портты сату қаупінен қорқа отырып, оның алдында үнемі наразылық акцияларын өткізіп келеді; жеті қабатты ғимараттар салу жоспарына ерекше қарсылық білдірілді. 2015 жылдың желтоқсанында Хайдарпаша станциясын «Мармарай» желісіне қайта қосу, сондай-ақ станция ғимаратын және платформаларын қалпына келтіру теориялық тұрғыдан мақұлданды. Дегенмен, 2022 жылы оның болашағы әлі де анық емес.

Осман дәуірі (18721922)

1871 жылы сұлтан Әбділәзиз Стамбулдағы Хайдарпашадан Измитке дейінгі алғашқы темір жол желісін салуды бұйырды. 1872 жылы Хайдарпаша станциясы ашылды, сол кезде темір жол Гебзеге дейін созылды. 1888 жылы Анатолия темір жолы (Chemins de fer Ottomans d'Anatolie, CFOA) желіні және станцияны басқаруға алды. Станция Босфордың жанында салынғандықтан, жүк пойыздары Хайдарпашада жүкті түсіріп, оны тікелей кемелерге ауыстыруға мүмкіндік берді. 1890 жылы Хайдарпаша станциясы Хайдарпашадан Измит қаласына күн сайынғы тұрақты жолаушылар пойызымен қызмет көрсетуді бастады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және Осман империясы одақтас державаларға қарсы Орталық державалар жағында болды. Османдықтар Стамбулды жоғалтқанда, оны Британ империясы басып алды және Хайдарпаша британ әскери бақылауына өтті. 1917 жылы архитектор Ведат Тек Кютахия плиткаларымен әсем безендірілген терминалды жобалады, онда пойызға отыруға келген жолаушыларды паромдар станция алдына жеткізетін.

Республика дәуірі (1923 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Түрік тәуелсіздік соғысы 1923 жылғы 29 қазанда Ұлыбританияның Стамбулдан кетуімен және Түркия Республикасының құрылуымен аяқталды. Хайдарпаша терминалы әлі де CFOA бақылауында болды, бірақ 1927 жылы жаңадан құрылған Түрік мемлекеттік темір жолдары (TCDD) барлық түрік темір жолдарын ұлттандыру процесінің бөлігі ретінде CFOA мен терминалды өз қарауына алды. 1927 жылы CIWL Хайдарпаша мен Анкара арасында күн сайын жүретін, барлық орындығы ұйықтайтын Anatolian Express пойыз қызметін бастады. 1938 жылы Шығыс экспресі Хайдарпашадан Түркияның шығыс бөлігіндегі Карс қаласына қарай жүре бастады. 1940 жылы Хайдарпашадан Бағдатқа дейін жүретін, танымал Тавр экспресі қызмет көрсетуге кірісті. 1965 жылы Trans Asia Express Хайдарпашадан Тегеранға қарай жүре бастады, ал 1969 жылы Хайдарпашадан Гебзеге дейінгі жолдар 25 кВ айнымалы токпен (AC) жабдықталды, бұл Хайдарпаша-Гебзе қалааралық желісі үшін жасалды. 2011 жылы Нью-Йоркте орналасқан мұраны сақтау ұйымы World Monuments Fund темір жол терминалын 2012 жылғы бақылау тізіміне енгізіп, оның болашағына назар салды. 2012 жылдың қараша айында станцияда «Хайдарпаса: өткен, қазіргі және белгісіз болашақ» атты үш күндік көркемөнер көрмесі өтті, ол WMF ұйымымен бірлесіп ұйымдастырылды және станцияны көлік хабы ретінде сақтауға халықаралық қызығушылықты арттыруға тырысқан канадтық және түрік суретшілері мен фотографтарының жұмыстарын қамтыды. 2012 жылдың 2 ақпанында Хайдарпаша станциясы Стамбул-Анкара жоғары жылдамдықты темір жолы мен қазір Стамбулдың Азия және Еуропа жақтарын байланыстыратын Мармарай құрылысы үшін ұзақ қашықтыққа жүретін пойыздарға жабылды, бұл Стамбул мен Түркияның Анатолия аймағы арасындағы пойыз қызметін тоқтатты. Мармарайдағы жұмыстар және Анкара, Конья және Эскишехирге жоғары жылдамдықты пойыз қызметтері аяқталғанмен, бұл пойыздар қазір 2022 жылы жабылып, қайта жаңартылып жатқан Хайдарпашадан емес, басқа станциялардан кетеді.

Археологиялық қазбалар

2018 жылы станцияны қалпына келтіру жұмыстары барысында Византия теңіз жағалауындағы қаланың қалдықтары табылды. Қазба жұмыстары кезінде Византия дәуіріне жататын фонтан, ірі бекініс қабырғасы және керамикалық кірпіш пеші де ашылды. Оннан астам қабірлер табылған, ал 2018 жылдың қазан айында археологтар иісті әшекейлермен әшекейленген толық сақталған қаңқаны тапты. Сонымен қатар, 610-641 және 527-565 жылдар аралығындағы зергерлік бұйымдар мен монеталар да табылды. Станцияның жанында сәулетшілер Александр Валлаури және Раймондо Д’Аронко жобалаған Хайдарпаша Нумуне ауруханасы, ГАТА әскери ауруханасы, доктор Сиями Эрсек ауруханасы және қазіргі Мармара университетінің Хайдарпаша кампусының ғимараттары орналасқан.