Кіріспе
Теңіз картасы
Әдмиралдық карталар – Ұлыбритания Гидрографиялық кеңсесі (UKHO) шығарған және Корольдік авторлық құқығымен қорғалған теңіз карталары. Әдмиралдық портфельде 3500-ден астам Стандартты теңіз картасы (SNC) және 14000 Электрондық навигациялық карта (ENC) бар, олар халықаралық кеме қатынасы жолдары мен порттарының ең кең ауқымды ресми жабылуын әртүрлі деңгейде көрсетеді. UKHO 200 жылдан бері теңіздегі адам өмірін сақтап, қорғауды басты мақсат етіп Әдмиралдық карталарды шығарып келеді. Осы карталардың негізгі тұтынушылары – әлем бойынша 40 000-нан астам әскери және сауда кемелері. Бүгінде олардың өнімдерін халықаралық саудамен айналысатын кемелердің 90%-дан астамы қолданады.
Тарих
Британдық теңіз карталары Гидрографиялық кеңсесімен құрастырылып, салынып, жарияланады. Адмиралтействоның бұл бөлімі 1795 жылы кеңес шешімімен граф Спенсердің басшылығымен құрылды, оған гидрограф Александр Далримпл, бір көмекші және суретші кірді. Бастапқы міндеті – кеңседегі карталар мен ақпаратты ұйымдастыру және оны Корольдік флот кемелеріне қолжетімді ету болды.
Диаграмманы жасау және шығару
Гидрографиялық бөлім 1800 жылы алғашқы баспа станогын сатып алумен карталарды басып шығаруды бастады. Бастапқыда карталар тек Әскери-теңіз флотының қажеттілігі үшін жасалған, бірақ 1821 жылы 1808 жылы Дальримплден гидрограф лауазымын алған Томас Хёрд Адмиралтействоны оларды халыққа сатуға көндірді. Адмиралтейство карталарының алғашқы каталогы 1825 жылы жарық көрді және 756 картаны қамтыды. Карталар мыс пластиналардан басылды. Пластиналар кері жағынан буринмен ойылып жазылды. Пластинаға бояу жағылып, басып шығару алдында тегіс бетінен артық бояу сүртіліп, бояу тек ойылған сызықтарда қалды (интаглио басылымы). Бұл әдіс өте ұсақ бөлшектерді басып шығаруға мүмкіндік берді, бірақ өте баяу болды. Егер картаға түзетулер немесе өзгерістер енгізу қажет болса, мыс пластина арт жағынан соғылып, көтерілген бөлігі сыпырылып тегістелді, ал жаңа ақпарат тегістелген жерге ойылып жазылды. Бұл пластиналарды ұзақ жылдар бойы, кейде жүз жылдан астам пайдалануға мүмкіндік берді. Карталарда құрлықтағы және теңіздегі ерекшеліктер егжей-тегжейлі көрсетілді. Тереңдіктер жеке-жеке өлшемдермен, ал төбелер мен таулар штрихтармен көрсетілді. Басылым қара-ақ түсті болды, бірақ кейбір карталар судың тереңдігін немесе жер бедерін көрсету үшін, немесе маяқтар сияқты нақты ерекшеліктерді көрсету үшін қолмен боялды. 1820 жылдардан бастап литографияны қолдану бойынша тәжірибелер жүргізілді, бірақ нәтижелер толыққанды қанағаттандырмады. Литография арзан болғандықтан, кейбір карталар осылай басылды, бірақ мыс пластиналардан басып шығару 20 ғасырға дейін басты әдіс болып қала берді, және екі жағдайда да жазық төсекті баспа машиналарын пайдаланды. Ең көп таралған картаның форматы ертеректе "Қос фил" деп белгіленді, шамамен 39 х 25,5 дюйм, және ол осы күйінде сақталды. Карта дизайны жылдар өте біртіндеп жеңілдетілді, құрлықтағы бөлшектер азайтылды, теңізшіге көрінетін ерекшеліктерге назар аударылды. Төбелерді көрсету үшін контурлар штрихтардың орнына көбірек қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Адмиралтейство карталарының барлығы Англияда басылды. 1915 жылы Галлиполи операциясын қолдау үшін HMS Endeavour зерттеу кемесі жіберілді, және оның зерттеулерінен жасалған карталарды флотаға жылдам қолжетімді ету үшін баспа жабдықтарымен жабдықталды. 1938 жылы мыс пластинадан көшірілген мырыш пластинаны пайдалана отырып, ротациондық офсеттік әдіспен сынақтар жүргізілді. Олар сәтті аяқталды, және Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде барлық карта өндірісі осы әдіспен жүзеге асырылды, ол жылдам болды және мыс пластинаның тозуын азайтты. Бұл жаңалық карталарға деген сұраныстың өсуіне байланысты маңызды болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде баспа мүмкіндіктері бұрынғыдан гөрі әлдеқайда кеңейтілді. Сондай-ақ, әуе шабуылы кезінде түпнұсқа баспа пластиналарының қауіпсіздігі туралы алаңдаушылық туды, сондықтан жоғары сапалы барит қағазынан резервтік көшірмелер жасалды. 1940 жылдардың соңынан бастап баспа технологиясының дамуы карта жасау үшін жеткілікті дәлдігі бар түсті басылымға мүмкіндік берді. Түсті басылымды қолданудың алғашқы мысалы су тереңдігін көрсету болды. 3 сағадай тереңдікке дейін ашық көк түс, ал 6 сағадай тереңдікке көк түсті жолақ қолданылды. Адмиралтейство карталарын метрикалық жүйеге көшіру 1967 жылы басталды, және бұл жаңа стильдегі картаны енгізумен үйлестірілуі шешілді, онда түстің қолданылуы артты, және ол бүгінгі күнге дейін қолданылуда. Ең айқын өзгеріс құрлықты көрсету үшін беж түстің қолданылуы болды. Жасыл түс кептіру (топан аралық) аймақтары үшін, ал қызғылт түс – шамдар мен маяктарды көрсету үшін қолданылды. Осылайша, картаның түсі пайдаланушыларға картадағы тереңдіктер табалдырықта немесе аяқта көрсетілгенін анықтауға көмектесті. Тереңдіктер мен биіктіктер метрмен көрсетілсе де, теңіздік миль халықаралық стандарт болып қала берді. 1 минут ендіктің ұзындығынан алынған, ол 1852 метрге тең.
Жерді зерттеу
Бастапқыда зерттеулер мен экспедициялар тікелей Адмиралтействомен тапсырыс беруді жалғастырды, мысалы, 1801–03 жылдары Флиндерстің Австралияны айналып өтуі және 1811–1812 жылдары Бофорттың Түркияның оңтүстік жағалауын (сол кезде Карамания деп аталған) зерттеуі. Хёрд басқарған кезде Гидрографиялық кеңсе зерттеу жұмыстарына көбірек қатысты, ал 1817 жылға қарай үш кеме геодезиялық қызметке арнайы тағайындалды, HMS Protector, және бұл 1829 жылдан 1855 жылға дейін Гидрограф Фрэнсис Бофорт басқаруымен жалғасты. Келесі ғасырда геодезиялық қызмет көлемі мен ауқымы жағынан кеңейіп, жаһандық операцияға айналды. Бұл тарих бірнеше еңбектерде егжей-тегжейлі сипатталған. Льюэллин Стайлз Доусон Қытайдағы жұмысымен ерекше көзге түскен геодезист (1865–1870) және бес жыл бойы (1876–1881) департаментте теңізші-көмекшісі болды. Соңғы кезеңде ол 1750 мен 1885 жылдар аралығында Корольдік теңіз флотының зерттеу қызметін сипаттаған және осы қызметке қатысқан офицерлердің өмірбаянын ұсынған екі томдық «Гидрографиялық естеліктер» еңбегін жазуға кірісті. Тарихты Арчибальд Дей, 1950–1955 жылдары Гидрограф болған ол, 1917 жылға дейін «Адмиралтействоның гидрографиялық қызметі» (1795–1919) еңбегінде Даусонның естеліктерінің жалғасы ретінде сипаттады. Томас Генри Тизард 1900 жылға дейін британдық теңіздік ашылымдар мен зерттеулер жүргізген офицерлер мен кемелердің хронологиялық тізімін жариялады. Бұл еңбектердің барлығы қоғамдық мүлік болып табылады. Роджер Моррис, 1985 жылдан 1990 жылға дейін Гидрограф болды, «Тыныштық пен соғыста кестелер мен зерттеулер» (1919–1970) еңбегін «Естеліктердің» жалғасы ретінде жариялады. 1855 жылға дейінгі жылдары көптеген ірі шетелдік зерттеулер аяқталды, бұл кезеңде 1829 жылдан 1855 жылға дейін Гидрограф болған Фрэнсис Бофорттың ықпалы зор болды. Оуэн 1822–1825 жылдары Африка мүйізіндегі Жақсы Үміт мүйісінен Гуардафуй мүйісіне дейін Шығыс Африканы зерттеді, бұл операция тропикалық аурудан экипаждың жартысынан астамының өмірін қиды. Биглдің Оңтүстік Америкаға екінші сапары (1831–1836) көбінесе Дарвиннің байқаулары мен жинақтарының ғылыми маңызымен танымал, бірақ капитан Роберт Фицройдың Оңтүстік Америка жағалауын Ривер-Плейттен Эквадорға дейін Магеллан бұғазы арқылы зерттеулері «монументалды жетістік» және «Оңтүстік Америка құрлығын еуропалық саудаға ашу» деп сипатталды. Томас Грейвс 1836 жылдан 1850 жылға дейін Жерорта теңізінде жұмыс істеді. Ол бұрынғы және кейінгі көптеген зерттеушілер сияқты, картаға түсірген көптеген жерлердің ежелгі ескерткіштерін және табиғи тарихын зерттеді. 1841–1847 жылдары Эдвард Белчер Қиыр Шығыста, оның ішінде Гонконгтың алғашқы зерттеуін жүргізді. Ең ұзаққа созған зерттеу – Бейфилдтің зерттеуі, ол 1816 жылдан 1856 жылға дейін Канада жағалауларын, Сент-Лоуренс өзенін және Ұлы көлдерді зерттеді. Жергілікті сулардағы зерттеулер де маңызды болды. Робинсонның (1962) «Британ аралдарының ірі зерттеуі» деп атағаны Джордж Томасты бас теңіз зерттеушісі етіп тағайындаудан басталды. Томас және Майкл Слейтер, Генри Оттер, Чарльз Робинсон, Уильям Хьюетт және Фредерик Бичи сияқты бірқатар қабілетті геодезистер келесі 30 жыл ішінде Ұлыбритания мен Ирландия жағалауларын зерттеді. Томас Темза сағасының және Солтүстік теңіздің оңтүстік бөлігінің терең емес суларында үшбұрыштық зерттеуді кеңейту үшін әдістерді әзірледі, бұл тұңғыш рет опасыз құм жағалауларының нақты орналасуын анықтауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеулер көптеген жаңа карталарды, сондай-ақ ескі карталарды жақсартуды қосты. 1855 жылы Бофорт зейнеткерлікке шыққанда, Ұлыбританияның жағалауларын зерттеу аяқталды, ал каталогта әлемнің барлық мұхиттарын қамтитын 2000-ға жуық карта болды. 1870 жылы маңызды зерттеу – Суэц каналы болды. Ұлыбритания жобаның алғашқы кезеңдерінде оны жүзеге асыру мүмкін емес деп санап, сырттай тұрды. Құрылыс аяқталуға жақын келгенде, оның теңіз кемелеріне жарамдылығы туралы сұрақ туындады. Джордж Нарес каналды екі бағытта кесіп өтіп, өлшеулер жүргізді, сондай-ақ жақындауларды зерттеді. Бұл каналдың Корольдік теңіз флотының қалыптасқан бағытына айналуына әкелді. «Ұлы зерттеулерден» басқа, көптеген егжей-тегжейлі жұмыстар қажет болды. Әсіресе оқшауланған тау жыныстарын табу маңызды болды. Бұл тау жыныстары қорғасынмен және жіппен жүргізілген зерттеулерде оңай жоғалды, себебі олар зерттеулер арасындағы тереңдік туралы ешқандай ақпарат бермеді. 1887 жылы екі кеме Қызыл теңіздің оңтүстігінде жоғалып кетті, бақытымызға орай, адам өмірі жоғалмай, негізгі кеме жолына жақын жердегі картаға жатпаған рифке соқтығысты. Оны табуға бірнеше әрекет жасалды, содан кейін 1888 жылы HMS Stork оны тапты (жартылай соқтығысты). Ол оған соқтығысқан алғашқы кемеден кейін Avocet Rock деп аталды. Техникалық жетістіктер жылдар бойы зерттеу әдістерін және карталардың дәлдігін жақсартты. Тереңдікті анықтау үшін қозғалыстағы кемеден тереңдікті өлшеу әдістері, сондай-ақ белгілі бір аумақтың қауіпті екенін анықтау үшін көлденең бағытта жүргізілетін «сүю» әдістері әзірленді. 1920 жылдары эхолот енгізілді, ал 1924 жылдан 1932 жылға дейін гидрограф болған Перси Дуглас осы әдістің жақтаушысы болды. Өнімділікті арттырудан басқа, ол дыбыс өлшеу сызығы бойынша үздіксіз бақылауға мүмкіндік берді, бұл қауіптің қалып соймауына ықпал етті. Дыбыс өлшеу сызықтары арасындағы оқшауланған тау жыныстарын әлі де байқауға болады, ал 1960 және 70 жылдары жақтан қарап тұратын сонарды әзірлеу ғана осы тәуекелді жоюға мүмкіндік берді. Адмиралтейство карталарына тереңдіктер (карта деңгейі), жағалау сызығы, буйлар, құрлық және су астындағы контурлар, теңіз түбінің құрамы, қауіптер, толқын ақпараты («толқын ромбтарымен» көрсетілген), ерекше құрлық нысандары, кемелер қозғалысын бөлу схемалары, радио бағыттағыш (RDF) ақпараты, шамдар және навигацияға көмектесетін басқа ақпарат кіреді. Меркатор проекциясы бұрыштарды дұрыс сақтайды, сондықтан жер бетіндегі барлық меридиандарды бірдей бұрышпен кесіп өтетін сызық (румб сызығы) картада сол бұрыштағы түзу сызықпен көрсетіледі. Сондықтан егер картада А нүктесінен В нүктесіне түзу сызық салынса және бұрыш анықталса, кеме сол бұрышта тұрақты бағытта жүріп В нүктесіне жете алады. Магниттік ауытқу мен магниттік бұрылысқа түзетулер де енгізілуі керек. Алайда, румб сызығы екі нүкте арасындағы ең қысқа қашықтық емес, ол үлкен шеңбер болып табылады. (Экватор және бойлық сызықтары үлкен шеңберлер және румб сызықтары болып табылады.) Үлкен қашықтықтарда навигация жасағанда айырмашылық маңызды болады, ал бағытты жоспарлау үшін барлық үлкен шеңберлер түзу сызықтармен көрсетілген гномондық проекцияны қолданатын карталар қолданылады. Бұрын гномондық проекция навигациялық карталар үшін және сонымен қатар полярлық карталар үшін кеңінен қолданылды. 1970 жылдардың соңынан бері 1:50 000 немесе одан да үлкен масштабтағы барлық карталар Орднанс Сервисі Ұлттық торы үшін қолданылатын көлденең Меркатор проекциясын қолданады. Ұлыбританияның Адмиралтейство карталарындағы топография көбінесе Орднанс Сервисі карталарына негізделген. Мұндай карталарда бейнеленген шағын аудандар үшін проекциялар арасындағы айырмашылықтар ешқандай маңызға ие емес. Адмиралтейство карталары Ұлыбритания Гидрографиялық кеңсесі (UKHO) тарапынан әртүрлі пайдаланушылар үшін шығарылады; Стандартты теңіздік карталар (SNC) «Теңіздегі қауіпсіздік туралы» конвенцияға бағынатын теңізшілерге шығарылады, ал ойын-сауық пайдаланушылары үшін ыңғайлы А2 форматындағы карта жинақтары шығарылады. Қағаз карталарымен қатар, UKHO Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) тарапынан шығарылған ECDIS/ENC міндетті түрде тасымалдау талаптарын орындау үшін кеңейіп келе жатқан цифрлық өнімдерді шығарады. Цифрлық диапазон электрондық навигациялық карталарды (ENC) қамтиды, оларды электрондық карта дисплейі және ақпараттық жүйемен (ECDIS) пайдалануға болады, оларды Адмиралтейство векторлық карталық қызметі (AVCS) арқылы қарауға және сұрауға болады. Диапазонға Адмиралтейство растрлық карталық қызметі (ARCS) де кіреді, ол қағаз теңіздік карталарды ECDIS-те растрлық формада қарауға мүмкіндік береді. Өзгеріп жатқан...