Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинея аралы
Island of Papua New Guinea
Бука аралы – Папуа-Жаңа Гвинеяның шығысындағы Бугенвиль автономды аймағындағы екінші ірі арал. Арал Солтүстік Бугенвиль ауданының Бука ауылдық ЖШС-да орналасқан, ал автономды аймақ пен ауданның астанасы – Бука қаласы осы аралда орналасқан. Арал Бугенвиль аралының солтүстік-батыс жағалауынан тар Бука бұғазымен бөлінген және оның ауданы шамамен құрайды. Бука, Бугенвиль аралы және Табар аралдары мен оларды қоршаған сулар Соломон архипелагының құрлықтық және теңіздік экорегиондарының бір бөлігі ретінде белгіленген.
Buka Island is the second largest island in the Autonomous Region of Bougainville, in eastern Papua New Guinea. It is in Buka Rural LLG of North Bougainville District, with the Autonomous Region's and district's capital city of Buka on the island. The island is separated by the narrow Buka Passage from the northwestern coast of Bougainville Island, and has an area of approximately Buka, Bougainville Island and the Tabar Islands and their surrounding waters are identified as being part of the Solomon Archipelago terrestrial ecoregion and marine ecoregion.
Тарих
Бука аралдағы адамдар алғаш рет палеолит дәуірінде қоныстанған, мұның дәлелі 30 000 жыл бұрын Килу үңгірінде табылды. 19 ғасырда британдық, австралиялық және американдық кит аулау кемелері тамақ, су және ағаш үшін аралға келген. 1806 жылы «Элиза» кемесі алғашқы болып келсе, ал 1881 жылы «Пальметто» кемесі соңғы рет келгені белгілі. Қазіргі тұрғындар 2700 жыл бұрын Лапита мәдениеті кешенінен шыққан аустронезиялық тілдерде сөйлейді. 1899 жылы Германия империясы аралды өз иелігіне алды және оны Германияның Жаңа Гвинеясына қосты.
Buka was first occupied by humans in the Paleolithic period, with evidence for human habitation at Kilu Cave some 30,000 years ago. British, Australian and American whaling ships visited the island in the nineteenth century for food, water and wood. The first on record was the Eliza in 1806, and the last known visit was by the Palmetto in 1881. The present inhabitants speak languages that are from the eastward push of Austronesian languages of the Lapita Culture complex, some 2,700 years ago. In 1899 the German Empire laid claim to the island, annexing it into German New Guinea.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Бука аралы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлерімен басылып алынды және бұл арал одақтастар үшін стратегиялық маңызға ие болған маңызды жапон әуежайларының орналасқан жері болды. Арал одақтас әуе күштері мен әскери кемелермен бомбаланғанмен, одақтас әскерлері Букада ешқашан шайқасқан жоқ. Жапондар бірнеше жыл бойы нашар жарақтандырылған күйде қарсы тұрғаннан кейін, 1945 жылы одақтас әскерлер жақын маңдағы Бугенвильдегі Селау түбегіне жақындағанда капитуляциялады.
Buka Island was occupied by Japanese troops during World War II, and it was the site of important Japanese airfields that were considered strategic by the allies. Although the island was bombed by allied air forces and warships, allied armies never fought in Buka. After holding out for years on poor supplies, the Japanese surrendered in 1945 when allied troops were approaching the Selau peninsula on nearby Bougainville.
Экономика
Бука экономикасын өте шағын қалалық бөлік пен ауылдық секторға бөлуге болады. Ауылдық сектор көбінесе тәуелсіз шаруашылықпен сипатталады, негізінен тәтті картоп – негізгі тағамдық өнім, сондай-ақ отбасылық шағын шаруашылықтар мен кооперативтік топтар арқылы копра мен какао егістерін өндіру. Ваниль мен тропикалық дәмдеуіштердің өндірісі тоқырап, ауыл тұрғындары үшін кірістің шағын көзі болып қалуда. Бука жотасындағы қалалық секторға ірі Жаңа Гвинеялық бизнес компанияларының, мысалы Bank South Pacific, CPL (ақшалай дақылдарды сатып алатын), Agmark өкілдіктері, сондай-ақ Кубуда, Бука жотасының жанында орналасқан Автономиялық Бугенвиль Үкіметінің қатысуы кіреді. Аралда көптеген шағын кәсіпорындар бар. Бука әуежайы Бугенвиль аймағындағы басты әуежай болып табылады. Ол Рабаул, Лей және Порт-Морсби қалаларына жүйелі рейстерді жүзеге асырады.
The economy of Buka can be divided into a very small urban component and the village sector. The village sector is characterised by subsistence farming, primarily of sweet potato as a staple food, and the production of copra and cocoa as cash crops by family sized units and small cooperative work groups. Vanilla and tropical spice crops have made a halting progress, and remain very minor sources of income for villagers. The urban sector at Buka Passage includes the Bougainville representatives of major New Guinean business, such as Bank South Pacific, CPL (which purchases cash crops), Agmark, presence of the Autonomous Bougainville Government, which is based in Kubu, near Buka Passage. There are a number of small businesses in the island. Buka Airport is the principal airport in the Bougainville area. It has scheduled service to Rabaul, Lae, and Port Moresby.
География
Бука аралы салыстырмалы түрде жазық, солтүстік-оңтүстік бағытта ұзындығы шамамен, ал батыс-шығыс бағытта ені дейін жетеді. Ол Бугенвильден Бука асуы арқылы бөлінеді, бұл ені шамамен, терең және өте жылдам ағып жатқан, таяз сулы арна. Жылдың көп бөлігінде шығыс жағалауы жел соғатын жақ болып табылады және мұхитқа жақын тік жартастармен сипатталады, нәтижесінде тар және көбінесе тасты жағажай ғана қалады. Аралдың барлық жағасын коралл рифі қоршап тұрады, ол шығыс жағалауында тар, мұнда мұхит желдері мен үлкен толқындар соғады; ал батыс жағалауында лагуналарға дейін кеңейеді. Батыс жағалауында неміс плантаторы және зерттеушісі Ричард Паркинсоннің есімімен аталған шағын тау жотасы бар. Осы жотадағы ең биік шыңы – Mt. Бей, ол биіктігіне жетеді. Тау жотасы Бука мен Карола шығанағы арасында созылады. Аралдағы бірнеше ірі өзендер тау жотасының ішкі бөлігіндегі бастауларынан құйылады. Ең ірісі – Гаган өзені. Аралдың қалған бөлігі – үлкен, көтерілген әктас құрылымдарынан тұрады. Ол ішкі жағында және шығыс жағалауындағы жартастар бойымен көтеріледі. Бұл жартастар ежелгі лагунаның рифіне сәйкес келеді. Әктас морфологиясы аралдың көп бөлігінде жер бетінде судың өте аз екенін білдіреді. Бұл арал тұрғындары үшін, әсіресе құрғақ маусымда қиындық тудырады, осы кезде ауыл тұрғындары жартастың ізіндегі "кукубуи" бұлақтарынан су жинайды.
Buka is a relatively flat island some long in the north–south axis, and up to wide in the west–east axis. It is separated from Bougainville by the Buka Passage, a narrow, deep and very fast flowing tidal channel about wide. The east coast is the windward side for most of the year, and is characterised by a coastal cliff that rises close to the ocean, leaving only a narrow and often rocky beach. A coral reef rings the entire island, it is narrow on the east coast, which is battered by oceanic winds and large waves; it spreads out into lagoons on the west coast. Along the western coast there is a small mountain range, named the Richard Parkinson Range, after the German planter and explorer. The highest peak in this range is Mt. Bei, which is in elevation. The range runs between Buka and Carola Harbour. The few larger rivers on the island flow from headwaters in the range's interior. The largest is the Gagan River. The rest of the island is a large raised limestone formation. It rises inland, and along the cliffs at the eastern coast. The cliffs correspond to the reef of an ancient lagoon. The limestone morphology means that there is very little surface water available throughout most of the island. This poses a problem for the island's residents, especially during the dry season, when water is collected by villagers from "kukubui" springs along the foot of the cliffs.
Тіл және этникалық топтар
Бука аралының негізгі бөлігі екі тілдік топтың – Солос және Халия тілдерінің қоныс орны. Халия тілі Бука аралында екі диалектіге бөлінеді: Бука бұғазынан (жергілікті атауы – Иета) Тохасиге дейін созылған шығыс жағалауда қолданылатын Ханахан Халия және Элутапаннан Лонтиске дейінгі солтүстік жағалау ауылдарында сөйленетін Хаку. Халия тілінің үшінші диалектісі – Селау, сол атпен белгілі Бугенвильдің солтүстігіндегі түбекте таралған. Халия және Хаку тілдерінде сөйлейтіндер бір-бірін оңай түсінеді, ал Селау диалектісі одан алыс. Солос – Солтүстік Бугенвиль аустронезиялық тілдер отбасына жататын ерекше тіл, Халия мен Солос тілдері өзара түсініспейді. Буканың батыс жағалауында негізгі Бука аралымен тығыз мәдени және тілдік байланысы бар бес кішкентай мекенделген арал бар. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бұл аралдар: Пороран және оған жақын Хитау, Петатс, Ямен және Мацунган. Бұл аралдардың тілі Халия және Солос тілдерінен өзгеше, бірақ Солосқа қарағанда Халияға көбірек ұқсайды. Бұл тіл тіл білімінде Петатс деп, ал Букада Батыс жағалау тілі деп аталады.
The main island of Buka is occupied by two distinct language groups, Solos and Halia. The latter is split into two dialects in Buka Island: Hanahan Halia spoken along the east coast from Buka Passage (known locally as Ieta) to Tohatsi and Haku, spoken in the north coast villages from Elutupan to Lontis. A third dialect of Halia, known as Selau is spoken in the peninsula of the same name in north Bougainville. Halia and Haku speakers easily understand each other, Selau is a more distant dialect. Solos is a distinct language within the North Bougainvillean Austronesian family, and Halia and Solos are not mutually intelligible. On the west coast of Buka there are five small inhabited islands that have close cultural and linguistic ties to the main island of Buka. From north to south these are Pororan and nearby Hitau, Petats and Yamen and Matsungan. The language of these islands is distinct from Halia and Solos, but resembles Halia more closely than it does Solos. This language is referred to as Petats in the linguistic literature, and as West Coast in Buka.
Мәдениет және әдет-ғұрып
Бука халқы үш-төрт тілдік топқа бөлінгенмен, аралдың барлық бөлігінде ұқсас белгілер байқалады. Дәстүрлі Бука қоғамы Меланезиялық бау-бақша шаруашылығының жалпы үлгісіне сәйкес келеді. Жағалау (немесе "таси" – жағажай) ауылдарының тұрғындары, атап айтқанда Хаку, Халия және Батыс жағалауда сөйлейтіндер, таро екті, тауық өсірді, балық аулады және моллюска жинады. Соло тайпасы Бука өзендерінде балық аулап, орман өнімдері мен тароны Халия және Батыс жағалау аралдарының тұрғындарымен саудаласты. Тынық мұхитының көптеген аралдарындағыдай, шошқа өте маңызды болды және қазір де маңыздылығын жойған жоқ, оны көбінесе тек қана тойлар мен рәсімдерде ғана жейді. Бауыздағыш (кускус) және түрлі құстар да диетаны толықтырады. Тегі аналық желі бойынша анықталады және туыстық терминология Гавай жүйесіне негізделген. Бука туыстығы некеден кейін тұру орнын міндетті етпейді, бірақ жас жұбайлардың күйеуінің аналық туыстарымен біраз уақыт тұрып, содан кейін әйелінің жеріне көшуі қалыпты жағдай. Бұл себебі, ер адам өз руынан көмек алғанымен, оның балалары әйелінің руына жатады.
Although separated into three or four different language groups, Buka society shows very similar traits throughout the island. Traditional Buka society conformed to a broad pattern of Melanesian horticultural organisation. Coastal (or "tasi" – beach) villagers, namely the Haku, Halia and West Coast speakers, planted taro, kept chickens, fished and collected shellfish. The Solos fished in Buka's rivers and traded forest products and taro with the Halia and West Coast islanders. As in most Pacific Islands, pigs were, and still are, extremely important and are seldom eaten except in the course of rituals and formal feasts. The cuscus (a type of marsupial) and various birds also supplement the diet. Descent is matrilineal and the kinship terminology is based on a Hawaiian system. Buka kinship does not prescribe a post marital residence, but it is generally preferred that a young couple live first with the husband's maternal relatives, and later move to the wife's land. The reason for this is that though a man will require assistance from his clansfolk, his children belong to his wife's clan.
Басшылар
Ерлер үшін мұрагерлік билік орындары немесе цуноно (халия тілінде немесе басқа тілдерде жақын туыстар) деп аталатын басшылар бар. Әйелдер де "бастылар" бола алады, олар халия тілінде теитахол, ал хаку тілінде тухикау деп аталады. Дәстүр бойынша, әйел басшылардың билігі шектеулі, бірақ оларға зор құрмет көрсетіледі. Әйелдердің құндылығы діни, ал билігі – тұрмыстық емес. Бұл, үкіметтік емес ұйымдардың ықпалымен және Бугенвиль азамат соғысы кезіндегі бейбітшілік қозғалысындағы әйелдердің жетекшілік рөлінің арқасында біраз өзгеріп жатыр. Цунонолар теория бойынша әулеттік байланыстармен анықталғанымен, практикада бұл ереже жиі бұзылады. Егер ер адам жақсы сөйлей алмаса, немесе оның інісі шебер болса, цунонолар оны "маусман" (Ток-Писин тілінде сөзші) немесе tsonpepeito (халия тілінде қорғаушы) деп мойындауы мүмкін. Цунонолар өзбетімен билік жүргізбейді. Олар өз руының мүддесін қорғауы керек. Егер цуноно мұны істей алмаса, ру оны тікелей қызметінен ала алмайды, бірақ оның тиімді саяси агент болуы үшін қажетті жер мен еңбек ресурстарын жұмылдыруын өте қиын ете алады. Әр кіші рудың өз үйі бар, ол "цухана" деп аталады. Бұл ғимараттар Буканың саяси ұйымында маңызды рөл атқарады, олар қоғамдық ғимараттар болып табылады, онда жерлеу рәсімдері, ескеру шаралары және келісімдерге келу үшін тойлар өткізіледі. Әдетте, ру немесе ауыл цухана ішінде саяси мәселелерді талқылайды. Үлкен ағаштан жасалған гонгтар осында сақталады және жиналыстарды шақыру, жерлеу, қайтыс болғандар туралы хабарлау және басқа да ауылдық оқиғаларды жариялау үшін соғылады. Цухана цунононың құрамымен байланысты. Цухананың тірегіне ашумен соққы беру басшыға шабуыл жасаумен тең, және осы күнәні өтеу үшін шошқа құрбан ету қажет. Цухананы салу – күрделі процесс, бірақ оның құрылысы көбінесе қарапайым болады. Құрылыстың әр кезеңінде шошқа құрбан ету қажет, ал бұл кіші рудың және оның одақтастарының жұмылдырылуын талап етеді. Цуноно басшысының беделді және күшті саналуы үшін цухана салынған болуы керек. Жалпы, цуноно мен цухана кіші рудың немесе бес-жиырма отбасыдан тұратын ауылдың билігінде болады. Дегенмен, цунонолардың иерархиясы бар. Әдетте, бірнеше цухана ең беделді рудың басшылығымен бірігеді, ал осы рудың басшысы цуноно мал деп аталады. Бұл қарым-қатынас өздігінен аяқталмайды және басқа цунонолардың келісімін қажет етеді. Цунононың басқа цуханаларды жеңіп, оларды өзіне бағындыруы мүмкін емес, немесе оңай емес. Ең күшті басшы мунихил деп аталады. Бұл басшының теория бойынша, бірнеше ауылды қамтитын ауданның рулық топтарына билігі бар. Мұндай басшы ең ірі және ең күшті жер иесі болмайды, және барлық ауылдарға генеалогиялық байланыс арқылы билігі болуы сирек. Кейде мұндай басшы тіпті жергілікті болмайды, алыс аймақтан келген беделді басшы болуы мүмкін. Оның басшылыққа деген құқығы өзінен емес, оны "артқа итеруге" келісім білдірген цунонолардың ұжымдық келісімінен туындайды.
There are inherited positions of authority for men, or chieftainships called tsunono (in Halia, or close cognates in the other languages). Women can also be "chiefs", known as teitahol in Halia and tuhikauu in Haku. Traditionally, women chiefs have little overt authority, although they are extremely well respected. Women have a sacred value, rather than secular power. This is changing somewhat under the influence of NGOs and also because of women's leadership role in the peace movement during the Bougainville Civil War. Although tsunono are in theory genealogically determined, in practice the rule is often broken. If a man is not a good speaker, or if his brother is an exceptional one, the body of tsunono can recognise him as a "mausman" (spokesman in Tok Pisin) or tsonpepeito (guardian in Halia). Tsunono do not wield arbitrary power. They must represent the interests of their clan. Although the clan cannot (easily) remove a tsunono if he fails to do this, they can make it very difficult for him to mobilise the land and labour resources required to be an effective political agent. Each sub clan has its own clan house, known as a tsuhana. These buildings are extremely important in Buka political organisation, they are public buildings in which feasts are conducted for funerals, memorials and reconciliations. Typically, a clan or village will meet to discuss political affairs within the tsuhana. Large wooden slit gongs are kept there, and struck to call meetings, announce funerals, deaths and other village events. Tsuhana are associated with the body of the tsunono. Striking the post of a tsuhana in anger is said to be equivalent to assaulting the chief, and requires expiation by the sacrifice of a pig. The construction of a tsuhana is an elaborate process, though the actual building is usually quite humble. Each step in the construction requires the sacrifice of pigs, and this in turn requires mobilisation of the sub clan and its allies. A tsuhana must be built for a tsunono chief to be regarded as powerful and authoritative. In general, tsunono and tsuhana have authority over a sub clan, or hamlet sized territory encompassing between five and twenty nuclear families. There is, however, a hierarchy of tsunono. Typically several tsuhana will combine under the leadership of a preeminent clan, and the leader of this clan will be called tsunono mal. This relationship is not irrevocable, and requires the assent of other tsunono. It is not possible, or at least it is not easy, for a tsunono to conquer and force other tsuhana to submit to his own. The most powerful chief is called munihil. This chief has in theory power over clans of a moiety class in a district encompassing perhaps several villages. Such a chief will not be the largest and most powerful landholder, and will rarely have a strong genealogical claim over all the villages. Sometimes such a chief will not even be a local, but a preeminent leader drawn from a distant area. His claim to leadership is not his own, but derives from the collective agreement of the tsunono who "put him forward" so that he can represent them.
Моеиттік кластар мен кландар
Бука қоғамында барлығы төрт топ бар: Накарипа, Набоен, Накас және Натаси. Накарипа мен Набоен тотемдік белгілермен – құс және бүркітпен көрсетілсе, Накас – итпен көрсетіледі. Натаси тотемі туралы бір пікірге келмейді, бірақ көбінесе теңіз шоқысының бір түрі – котоиана, сондай-ақ теңіз толқынының көбігі ұсынылады. Накарипа мен Набоен – беделді топтар, және халықтың көп бөлігі, тіпті генеалогиялық тұрғыдан төмен беделді топтар Накас және Натасиге жатса да, өзінің біреуіне тиесілі екенін мәлімдейді. Дәстүрлі түрде, соңғылары беделді топтардың жұмысын атқарды; бірақ соңғы кезде бұл топтар тәуелсіз болып («бруклус») өздерін «өз құқығындағы кландар» деп жариялады. Бука халқы өздерінің топтық санаттарын ток-писин және ағылшын тілдерінде «кландар» деп атайды, бірақ бұл социологиялық тұрғыдан дұрыс емес, себебі бұл сөз антропологтардың топтық және кландық ұйымдар деп танитын екі түрлі мағынада қолданылады. (Бұл Халия тілінде де кездеседі, осы терминнің Халия тіліндегі атауы – пинапоса.) Бір ортақ атадан тараған және кейде біртұтас ұйым ретінде әрекет ететін кландар бар. Бұл кландар жерді иеленуші топтар болып табылады, бірақ көбінесе кландар әртүрлі ауылдарда немесе тіпті әртүрлі тілдік аймақтардағы кіші кландармен ұсынылады. Ал топтық жіктеме көптеген түрлі кландарды қамтиды. Топтық жіктеу қақтығыстарды шешуде және билікті ұйымдастыруда маңызды рөл атқарады. Егер адам анасының бауырының орнына цуноно болса, «қарсы» топ (әрқашан Накарипа немесе Набоен) хацуноно (цуноно тағайындайды). Келісу рәсімдерінде «қарсы» топ татуласушы тараптарға талаптар қоятын сөз сөйлейді және құрбандықтарға төрағалық етеді.
There are four moiety classes in all Buka societies – Nakaripa, Naboen, Nakas and Natasi. Nakaripa and Naboen are represented by totemic emblems the fowl and the eagle, while Nakas is represented by a dog and there is no consensus as to the totem of Natasi, but kotoiana, a kind of sea hawk, is often suggested, along with pue, the froth of the sea break. Nakaripa and Naboen are prestige classes and the overwhelming majority of the population will claim to belong to one or the other, even if they are genealogically members of the low prestige classes Nakas and Natasi. Traditionally, the latter carried out the prestige classes' dirty work; more recently these groups have become independent ('bruklus') and assert themselves as "clans in their own right". While Buka will call their moiety categories "clans" in Tok Pisin and English, this is not sociologically accurate and the word is actually used in two different senses, corresponding to what anthropologists would recognise as moieties and clans. (This is also a feature of the Halia language, the Halia term in question is pinaposa.) There are clans, which trace common descent and will occasionally act as corporate entities. These clans are land holding groups, though often clans will be represented by sub clans in different villages, or even in different linguistic areas. By contrast, the moiety classes encompass many different clans. Moiety classification is important in conflict resolution and in the organisation of authority. For a man to succeed his mother's brother as tsunono, the "opposite" moiety (always either Nakaripa or Naboen) will hatsunono (make tsunono). During reconciliation ceremonies, the "opposite" moiety will make speeches setting conditions on the reconciling parties and will preside over sacrifices.
Қазіргі дін
Бүгінде Бука халқының көп бөлігі христиан дінін ұстанады, олардың ішінде католиктер басым, ал Біріккен шіркеудің (методистер) үлкен азшылығы және көптеген түрлі пентикост және евангелист секталары бар.
Today the overwhelming majority of Buka are Christians, divided into a Roman Catholic majority and a large minority of United Church (Methodist), as well as many different Pentecostal and evangelical sects.
Әлеуметтік және діни қозғалыстар
Бука антропологиялық әдебиетте Хахалистің әл-ауқатын жақсарту қоғамы деп аталатын ірі және соғысқа дайын әлеуметтік қозғалысқа, сондай-ақ бірнеше саяси және діни қозғалыстарға танымал. Бұларға қарсыластары көбінесе "жүк культі" деген ат қояды, бірақ бұл терминнің пайдалылығы Тынық мұхитының антропологтары мен тарихшылары арасында пікірталас тудырады.
Buka is famous in the anthropological literature as the site of a large and militant social movement called the Hahalis Welfare Society, as well as several other political and religious movements. These are often termed "cargo cults" by their opponents, although the utility of this term is a matter of dispute amongst anthropologists and historians of the Pacific.