Кіріспе

Лаи (, ) – АҚШ, Гавай штатындағы Оаху аралының Коулаулаола аймағында орналасқан халық санағымен белгіленген елді мекен (CDP). Гавай тілінде «лаи» сөзі «жапырақ» дегенді білдіреді (бұл Freycinetia arborea түріне жататын өрме бұрандалы өсімдік). 2020 жылғы халық санағы бойынша халқы 5 963 адамды құрайды.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл қашқындар үшін пана болған, қауіпсіздік ошағы. Қашқын панада болған кезде, оны қуалаушыларға зиян келтіруге заң рұқсат бермеген. Соғыс кезінде пана қалаларының екі шетіне ақ ту байрақтары орнатылған. Егер жауынгерлер қашқындарды панаға қудалап кірсе, оларды қасиетті орынның дін қызметкерлері өлтіретін. Пана қаласына қашып келген қашқындарды қабырғаларының ішінде мәңгілік тұруға мәжбүрлемеген. Оларға екі мүмкіндік берілген. Кейбір жағдайларда, белгілі бір уақыттан кейін (бірнеше аптадан бірнеше жылға дейін) қашқындар дін қызметкерлеріне қызмет етуге және күнделікті істеріне көмектесуге мүмкіндік алатын. Екінші мүмкіндік – белгілі бір уақыт өткен соң, қашқындар еркін түрде әлемге қайта оралып, ешқандай кедергісіз өмір сүре алатын. 1819 жылы дәстүрлі пана қалалары жойылды. Бұл жердің тарихы еуропалықтар келгенге дейін көп бұрын басталған. Бұл жердің аты екі гавай сөзінен шыққан: *lau* – «жапырақ» деген мағынаны білдіреді, ал екіншісі – (қызыл тікпелі бұранда, *Freycinetia arborea*), ол таулардағы орман ағаштарын немесе *mauka* аймақтарын жабады. Гавайи ауызша тарихындағы «Laieikawai» атты әңгіме арқылы бұл атау экологиялық мағынаға ие. Бұл әңгімеде «суда» деген мағынаны білдіретін *ikawai* термині сондай-ақ тамақ өндіретін *kalalaikawa* ағашына да қатысты. *Kalalaikawa* ағашы Лаикавай дүниеге келгеннен кейін және оның қоныс аударуынан кейін рухани ошақпен тығыз байланысты Палиула бағында отырғызылған. Гавайи ауызша дәстүрлеріне сәйкес, Палиула бағына *kalalaikawa* ағашын отырғызу – еркек пен әйелдің ұрпақ тудыруға қабілетті күшінің символы, олардың одағы жерді бала-шағаға толы етеді. Атауы арқылы, ауызша дәстүрлері мен тарихы арқылы, бұл қауым өмірді жалғастыру және барлық тіршілік нысандарын сақтау үшін жауапкершілікке ие. Кейде жердің өзі гавайиліктерге пана болды. Осындай орын болды. Бұл жер туралы ең алғашқы мәліметтерде ол аз халық тұратын шағын ауыл екендігі айтылады, ерекшелігі – «ол пана қаласы болған». Бұл пана қаласында кем дегенде екі *heiau* – дәстүрлі гавайилік ғибадатханалар орналасқан. *Moohekili heiau* қиратылған, бірақ оның қалдықтарын Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуіне (LDS шіркеуіне) тиесілі Лаи Гавайи ғибадатханасының *makai* (теңіз жағалауы) жақтан таро егістігінде табуға болады. Тауға қарай (*mauka*), *Nioi heiau* қалдықтарын кішкентай қыраттан табуға болады. *Nioi*-ден тек коралл платформасы қалды. 1846 және 1848 жылдар аралығында патшаның, гавайилік феодалдық иелігі және оның жетекші басшылары немесе *konohiki* Ұлы Махеле, яғни ірі жер бөлісі арқылы өзгертілді. Сол кездегі патша Кауикеаули Камехамеха III, ал оның *konohiki* (бас басшысы) болды (мәнісі «байлықсыз басшы»); осы *konohiki*-дің әйелі Какуиева есімді әйелден тікелей тараған, бұл оның әйеліне одан жоғары дәреже берді. Махеле нәтижесі Камехамеха III-нің бастапқы ниетіне сәйкес келмеді. Нәтижесінде басшылар шамамен 500 мың акр жер алды, патша шамамен 1 миллион акр (404,686 км2) жерді ұстады, олар тәж жерлері деп аталды, ал шамамен 1 миллион акр (404,686 км2) жер мемлекеттік жер ретінде бөлінді. Махеле жері, дәстүрлі гавайилік жер бөлісіне ұқсас, жер учаскелеріне бөлінді, ол бір қалыпты үлгіге сай болды. Оның көлемі мен пішіні әр түрлі болды. Алайда олардың мақсаты өзгерген жоқ. Осылайша, жалпы өмір сүру үлгісі бойынша, тек тау етегіндегі аңғарларда су жеткілікті болды. 1865 жылға дейін өзендер арқылы ағып жатқан он өзен болды (1865 жылғы картаны қараңыз). Олардың есімдері: Kahooleinapea, Kaluakauila, Kahawainui, Kaihihi, Kawaipapa, Kawauwai, Wailele, Koloa, Akakii және Kokololio. Бұл аймақтағы өзендер, оның ішінде оңтүстік-шығыста Каипапау мен Хаула, солтүстік-батыста Малаекахана, Киана және Кахуку сияқты басқа да өзендер ағып жатыр.

Соңғы күндердің қасиеттілері

Бұл атаумен аталған плантацияны LDS Church Hawaiian Mission президенті Джордж Небекер сатып алған кезде дамудың жаңа кезеңі басталды. Гавайидегі Кейінгі күндердің қасиеттілері осы жерге көшуге ынталандырылды. Бұл сатып алу 1865 жылы жасалды. Қант плантациясы көбінесе табыс әкелмейтін, ал 1879 жылға дейін шіркеу оның жұмысына шамамен 40 000 доллар көмектесті. Алдағы жылдары қалада мектептер мен шіркеу ғимараттары салынды. 24 жыл бойы LDS Church-тің миссия президенті қызметін атқарған Сэмюэл Э. Вулли Лайедегі операцияларды кеңейтуге күш салды. 1898 жылы ол жаңа сорғы құрылысына мүмкіндік берген 50 000 долларлық несие алды. Гавайи миссиясы 1919 жылға дейін штаб-пәтерін Гавайиге көшіргенге дейін осы жерде орналасқан болатын, бірақ сол кезде храм салынғандықтан, ол Гавайидегі Кейінгі күндердің қасиетті қауымның рухани орталығы болып қала берді.

Қауымдастық

Лаи – ИСА Шіркеуінің ең танымал қауымдастықтарының бірі және Лаи Гавайи ғибадатханасының орналасқан жері, бұл шіркеудің әлемдегі бесінші ең көне, үздіксіз жұмыс істеп тұрған ғибадатханасы. Бригам Янг Университеті–Гавайи Гавайи штатының ең ірі ашық ауа мұражайы – Полинезия мәдени орталығында (ПМО) орналасқан, ол жыл сайын миллиондаған туристерді тартады. ПМО 42 акрға жуық жасыл бақтар мен су аттракциондарына ие, сонымен қатар Тынық мұхиты аралдарының әртүрлі мәдениеттері мен дәстүрлерін көрсететін 6 кішкентай "ауыл" бар. Мұнда отбасылық ойын-сауықтар, түрлі қойылымдар, сондай-ақ әртүрлі луау және тамақтану опциялары ұсынылады. Базар 1950 жылдардың Гавайи атмосферасын қалпына келтіреді, онда ностальгиялық тағамдар мен жергілікті өнімдер сатылады, және барлық келгендерге отбасылық жылы қабылдау ұсынылады. Бұл қонақ үй 2009 жылы жаңа қонақ үй үшін орын ашу мақсатында бұрынғы тарихи Лаи қонақ үйінің орнына салынды. Музыкасы Джек Оуэнс, The Cruising Crooner, жазып, шығарған, ал Альфред Апака оны танымал еткен.

География

Каухука, Гавайи, Камехамеха тас жолының (Мемлекеттік 83-жол) бойымен орналасқан. АҚШ-тың халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, CDP-ның жалпы ауданы 5,4 шақырым шаршы (5 км2) құрайды. Оның 3,3 шақырым шаршы (3 км2) жер, ал 2,3 шақырым шаршы (2 км2) аумағының 40,65% -ы су. Жағалауды теңізге қарай ұзын созылған, тасты құмдық Point белгілейді. Осы нүктеден жағалауға таяу екі басқа тасты құмдық (Кукуихолуа және Мокуалай) көрнекті аралшалар болып орналасқан. Қаланың оңтүстігіндегі Lohelohe Beach Park-қа Пахумоа жағажайлары кіреді, олар Пахумоа "Джон" (1879–1944) есімді балықшының құрметіне аталған, ол Колоа өзеніне жақын жағажайда ауларын сақтап, жергілікті тұрғындарға балықпен көмектескен. Ол кеңпейілділігімен танымал болды және ауылдағы барлық адамдарға, әсіресе өздері балық аулай алмайтындарға балық берді. Пахумоа көптеген hukilau – қоғамдық желімен балық аулау әдісін жүргізді. Оның отбасы, "Кендер" аймақта белгілі балықшылар болып есептелді, және олардың балық аулаудағы шеберлігі туралы әңгімелер бүгінге дейін жетіп келді. Пахумоа жағажайы жағасындағы күшті толқындары үшін "Pounders Beach" деп те белгілі болған. Бұл атау 1950 жылдары Тынық мұхиты колледжінің (қазіргі Бригам Янг Университеті–Гавайи) студенттері тарапынан танымал болды, олар жағажайды толқындардың құлауынан туындаған серфинг мүмкіндігі үшін "Pounders" деп атады. 2021 жылға дейін "Pounders" жағажайдың ресми аты болды, содан кейін Пахумоа деп өзгертілді. Тағы бір серфингке қолайлы жағажай – Hukilau, ол қаланың солтүстік жағында, Кахаваинуи өзенінің сағасында орналасқан.

Демография

2000 жылғы санақ бойынша, CDP-де 4,585 адам, 903 үй шаруашылығы және 735 отбасы тұрды. Халық тығыздығы – 1,010 тұрғын үй бірлігі, орташа тығыздығы – адамға шаққанда. CDP-нің нәсілдік құрамы: 27,59% ақ, 0,35% қара немесе афроамерикандық, 0,15% американдық үндістер, 9,23% азиялық, 36,88% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 0,65% басқа нәсілдер және 25,15% екі немесе одан көп нәсілділер. Кез келген нәсілге жататын халықтың 3,12% -ы испан немесе латын американдықтарды құрады. 903 үй шаруашылығының 46,4% -ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрады, 66,2% -ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 10,9% -ы күйеуі жоқ әйел басқарады, ал 18,6% -ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 9,1% жеке адамдардан тұрады, ал 2,1% -ында 65 жастан асқан жалғыз адамдар тұрады. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 4,47 адам, ал отбасының орташа мөлшері 4,75 адамды құрады. CDP-де халық жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер – 31,8%, 18-24 жас аралығы – 21,8%, 25-44 жас аралығы – 26,8%, 45-64 жас аралығы – 14,5%, ал 65 және одан жоғары жастағылар – 5,1%. Медианалық жас 24 жас. Әр 100 әйелге 90,5 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 85,9 еркек келеді. CDP-дегі үй шаруашылығының орташа табысы 50,875 доллар, ал отбасының орташа табысы 59,432 доллар. Ер адамдардың орташа табысы 40,242 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 26,750 доллар. CDP-нің жан басына шаққандағы орташа табысы 13,785 доллар. Отбасылардың 10,7% және халықтың 17,5% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 13,8% және 65 жастан асқандардың 11,6% кедейлікте өмір сүреді.

Білім

Гавайи штатының Білім беру департаментінің құрамында. Бастауыш мектеп КДБ-да орналасқан. Оқушылар Кахуку орта және жоғары мектебіне қабылданады. Бригам Янг Университеті–Гавайи Лайе КДБ-сында орналасқан.